# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the November 2024 NSC, 46 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 46

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2024

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 80

                   Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-45.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                     Phendla

### Page 2

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                     DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 Iiyeleliso zabatshwayako
  •         Umhlahlandlela wokutshwaya lo wenzelwe ukukhombisa indlela ekufanele
            kutshwaywe ngayo.
  •         Umhlahlandlela wokutshwaya lo kuzokucocisanwa ngawo ngaphambi kobana
            kuthome ukutshwaywa eendaweni zokutshwayela.
  •         Iimpendulo zabafundi kufanele zitlonyeliswe ngokukhambelana kwazo nalokho
            okufunwa mbuzo.

 Umhlahlandlela wokutshwaya

 1.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
            tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akukafaneli bona
            aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa).

 2.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
            ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

 3.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
            ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
            newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
            imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma omude bese uyokutshwaya
            nombuzo onemibuzo emifitjhani kesinye isigaba).

 4.         Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko
            bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma bese yesibili
            ungasayitjheji (Ungasayitshwayi).

 5.         Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
            lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.

 6.         Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
            elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
            emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

 7.         Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
            Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
            umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu
            tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi
            yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

 8.         Imibuzo emifitjhani
            Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
            ipendulwakhe akangajeziswa.

 9.         YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
            liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
            omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi
            azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO
            YOKE NGEYOKUSEKELA).

 10.        Iimpendulo      zemibuzo       emifitjhani  kufanele   zihlolisiswe
            ngokudephileko/ngobubanzi kuqalelelwe imibono evezwe nakulungiswa
            umhlahlandlela wokutshwaya lo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 3

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   3                   DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 ISIGABA A: IINKONDLO

 UMBUZO 1: ʹISITJHABA SEKULULEKOʹ – TN Mahamba

 Isingeniso
 Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikhethomagama
 magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke
 ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngokobana ukufika kwetjhaphuluko
 enarheni yeSewula Afrika kwakhupha abantu abanzima ebudisini bokugandelelwa
 mThetho weBandlululo langokomBala. Itjhaphuluko le ifike abantu bangakatjheji
 ngombana besele bangasathembi bona ibandlululweli lingaphela. Imbongi iveza bona
 kuthe ukufika kwetjhaphuluko abantu abanzima bazifumana sele banamathuba
 wokuphumelela nokuthuthukisa amaphilo wabo. Ngakho koke lokhu, imbongi ithokoza
 iinkutani ezalwela ikululeko ngokobana zilethe itjhaphuluko ebantwini abanzima.
 Ekondlweni le imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi
 ummongondaba lo.
 Umzimba
 - Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona
   itjhaphuluko ngiyo eyenza bona abantu abanzima babone okuhle ngeempilo zabo.
 - Saphuma esirhogweni sekhethululo, Saphuma eGibhide safika eKanana, >
   Ngamagama la imbongi ihlathulula bona baphuma epilweni ebegade ingasi mnandi,
   ebekuyipilo yekhethululo bafika epilweni yeluju leenyosi (emnandi).
 - Ukuthula kufikile, Kwafika izolo kwafika nanamhlanjesi > Ngamagama la imbongi
   ihlathulula bona inarha yekhethu sele inokuthula ekwathoma ngemva kokukhethwa
   koMbuso weNtando yeNengi kanti nanamhlanjesi kusese khona. Akusekho ukulwa
   phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe.
 - Isidindi somuthi ebengekhe sahloma, senza ikarisomraro, Sihlome sabahlaza tlabha!
   Sathela nokudla > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abanzima ebegade
   kungasathenjwa bona bangaphumelela kodwana bathe bangatjhaphuluka
   baphumelela ngendlela erarako bebabanegalelo ekuthuthukisweni kwenarha yekhethu
   le.
 - Kwavuleka imiNyango yezeFundo, > Lapha imbongi ihlathulula bona itjhaphuluko
   yenza bona abantu abanzima bavunyelwe bona bayokufunda/bathola ilungelo
   lokufunda emaZikweni ahlukahlukeneko wezeFundo ePhakemeko nakilawo agade
   angavumeli abafundi babantu abanzima kobana bangafunda kiwo.
 - Kwasa kwatjhingwa phambili. > Lapha imbongi ihlathulula bona abantu abanzima
   bafumana umkhanyo wokuragisela ipilwabo phambili.
 - Into yoke yazalwa kabutjha, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona kwaba
   nokutjhuguluka kwezinto ezifana netjhebiswano phakathi kwabantu abanzima
   nabamhlophe, iindawo egade zaziwa ngokobana ngezabamhlophe kwaphela
   zavulelwa woke umuntu, njll.
 - Saphiwa umtjhoga saphola eenhliziyweni, kwagobuluka iinhliziyo ukugobana, >
   Imbongi ihlathulula bona ukufumaneka kwetjhaphuluko, ukuvuleka kwamathuba
   wezinto egade abantu abanzima banganazo nokuthoma ukuba nepilo ehle kwenza
   bona abantu bakhohlwe ngokumbi ebekwenzeka ngesikhathi soMbuso weBandlululo.
 - Amakghono avuswa ebuthongweni. > Imbongi ihlathulula bona abantu abanzima
   bakghona ukuveza amakghono la ebegade babhalelwa kukuwaveza ngesikhathi
   sebandlululo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   4                   DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 -   Zafika netjhuguluko, Sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi. > Lapha
     imbongi ihlathulula bona ukuphuma kwabalweli bekululeko yeSewula Afrika ejele
     kwaletha ithabo elikhulu ebantwini ngombana baphuma bafumbethe ikululeko
     ngezandla.
 -   Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu, Nina ngorho zekhethu. > Lapha imbongi
     ithokoza beyibuka abalweli bekululeko ngokuqeda ibandlululo langokombala egade
     likhona ngesikhathi soMbuso weBandlululo.

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
 amagama anembako ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le omayelana
 nokufika kwekululeko eSewula Afrika.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                          [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                               5                                                                     DBE/Novemba 2024
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

 UMBUZO 1: ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba

      Iqhinga                       Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO                          5–6                            4                             3                           2                            0–1
                              -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi      -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwekondlo:    ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                        azizwakali begodu
 Ukungenelela kokunikelwa     uwathinte woke amaphuzu                                      ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu           azikanamatheli esihlokweni
 kwamaphuzu azwakalako,
 ukusekela kanye nelwazi
                              amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze            ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze         esinikelweko, kubudisi
 lekondlo.                                                    ziyakhambelana nesihloko.                                 namaphuzu angafunekiko.       ukuzilandela ngombana
                              -Uphendule ngendlela ehle                                    -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu          azikhambelani nombuzo.
 6 IMITLOMELO                 khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona   asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu           -Uhlulekile ukunikela
                              amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke      akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa     iimpendulo ekungizo.
                              ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa          eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.           -Amaphuzu ambalwa
                              anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                  elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.    awanikeleko akakasekelwa.
                                                              bekulindelekile.             lekondlo.                                                  -Umfundi ikondlo akayazi
                              -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                               kuhle.
                              khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                              bonyana uyayizwisisa
                                                              ikondlo.
 ISAKHIWO NELIMI                            4                               3                      2                                 1                         0-1
                              -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa          -Kubudisi ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukulandelana       khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                    kukhulunywe
 kwamaphuzu kanye
                              kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                         ngokwanelisako ngesihloko.
 nokwethulwa: Ukuzwakala
 kwelimi kanye nokuzwakala                                                                 -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle         -Abukho ubufakazi
 kwamaphuzu.                  -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho       ukunamathelana               ngikho okwenza                bokuhlelwa kwesakhiwo
                              neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu       nanyana ukulandelana
 4 IMITLOMELO                 khulu.                                                       ayilandeleki.                kungezwakali.                 kwamaphuzu.
                                                              -lmibono iyazwakala                                       -Kuneemphoso ezinengi         -Ilimi elisetjenzisweko
                              -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.           -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                 Iisezingeni eliphasi khulu
                              beyisekelwe kuhle khulu.                                     elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi       begodu alizwakali.
                                                            -Ilimi, ukuzwakala             kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                             -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu         nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                             nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                         iingaba zakhiwe kuhle.
                             kuhle kutjengisa ukutjhuja
                             kwengqondo.
YELELA:    Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
           nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                               Phendla

### Page 6

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   6                    DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 UMBUZO 2: ʹSIDAKAMIZWAʹ – TM Mthimunye

 2.1        Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi.✓                                          (1)

 2.2        Singathekiso.✓                                                                  (1)

 2.3       Indima yesi-3 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana isidakamizwa
           senyawupe senze abentwana abasibhemako bangasazazi bona babobani,
           balibala ifundwabo bebaphelelwa nayihlonipho.✓✓                                  (2)

 2.4        Ngicabanga bona isizathu esenza bona abentwana ebegade babhema
            inyawupe babuyele bayoyibhema godu nanyana sele babuya eendaweni
            zokuhlengwa/zokubuyiswa     kwesimilo   kungaba      kukobana    isikhathi
            abasihlalako eendaweni lezo sifitjhani, njeke isidakamizwesi sisuke
            singakaphumi emzimbenabo, imizimba yabo isuke isasirhalela/Kungaba
            kukobana abakazimiseli ukulisa ukuyibhema inyawupe/Kungaba kubuyela
            ebanganini babo bangaphambilini/Kungaba ligandelelo labangani.✓✓
            (Nezinye iimpendulo ezinembako ezingavezwa bafundi zizokwamukelwa.)             (2)

 2.5        Ngamagama la imbongi inqophe ukobana sizibuze bona iphaseli lizokuba
            nababusi abanjani njengombana ilutjha ekulindeleke bona libe badosi phambili
            bangomuso libhema inyawupe nje.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 2.6       Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi
           idaniswa kubona ilutjha lilahlekelwa similo ligcine lingasalandelela
           namabhudango walo ngebanga lokubhema inyawupe.✓ Ummoya lo uthinta                (1)
           ababelethi   babentwana       ababhema     inyawupe    ngokobana    babe
           nokugandeleleka     ngokomkhumbulo/balahlekelwa     lithemba    lokobana
           abentwanaba bangaba nelingomuso elihle na njengombana balawulwa
           yinyawupe kangaka.✓
           (Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi
           kodwana watjho bona ubathinta njani ababelethi babentwana ababhema
           inyawupe akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.)                                       (1)
                                                                                            [10]

 UMBUZO 3: ʹKUZOKUYAMEKAʹ – TN Mahamba

 3.1        - Isilingisi.✓
            - Ufanakamisa u-a.✓
            - Isezura/Isithiyeleli.✓
            (YINYE ipendulo kezingehla.)                                                    (1)

 3.2       Ivumelwano-phakathi.✓                                                            (1)

 3.3        Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana nawumumuntu
            ungalilahli ithemba, nanyana ungahlangabezana neentjhijilo ezingangani
            kodwana kufuze ulinge ukobana uragele phambili.✓✓                               (2)

 3.4       Ngicabanga bona umphumela wepilo yomuntu okhulunyiswa ekondlweni le
           ungaba kukobana akghone ukuphumelelisa amabhudangwakhe/aphumelele
           epilweni.✓✓
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   7                   DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 3.5        Amagama la amumethe umqondo wokobana ilwazi namandla wokobana
            ungalifeza ibhudango lakho unawo/Ipumelelo yakho isezandleni zakho,
            uyazenzela bona ugcine sele uphumelele.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
 3.6        Imbongi    iphumelele    ukusebenzisa     isithombengqondo  sesifaniso/
            sesimanyaniso emudeni we-18 ngombana isithombengqondwesi siveza indlela
            umuntu ekufanele akakarele ngayo emabhudangwenakhe njengekghomu ethi
            nasele inamathele phezu komuthi kube budisi ukuyisusa.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
                                                                                           [10]
 UMBUZO 4: ʹDLUMBANA KUDLALAʹ – CT Mnguni

 4.1        Umqondophikisana.✓                                                             (1)

 4.2        Ivumelwano-phetha.✓                                                            (1)

 4.3       Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana umuntu lo angahlakanipheli
           ezinye izinto abhalelwe ngezinye kodwana kufuze ahlakaniphe mahlangothi
           woke/ahlakaniphele yoke into.✓✓                                                 (2)

 4.4            Endimeni yoku-1                 Endimeni yesi-4
                Imbongi    ibabaza   ubudlhayelaImbongi       ilemukisa    umuntu
                bomuntu ocabanga bona ipilo     okhulunyiswako lo bona akube nento
                imnandi ukobana akabuboni ubudisi
                                                ayenzako      ngepilwakhe,  avuke
                bepilo.✓                        azijamele alise ukuyama ngabanye
                                                abantu.✓
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 4.5        Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa ngokubuyelela igama
            elithi; ʹSikinyekaʹ emudeni we-19 newama-20 yekondlo le kugandelela ukobana
            umuntu okhulunyiswa ekondlweni le angahlali ngezandla kodwana kube nento
            ayenzako ukuze athuthukise ipilwakhe.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

 4.6        -  Iye, imbongi ivumelekile ukobana ikhulume nomuntu ngalindlela ekhuluma
               ngayo endimeni yoku-1 yekondlo le ngombana ikhombisa ukukwata,
               ikwatiswa yindlela abanye abantu ebathatha ipilo lula ngayo, manje
               ikhalima ngobukhali ukwenzela bona umuntu ekukhulunywa naye lo abone
               bonyana akudlalwa.✓✓
            - Awa,     ayikavumeleki ngombana ukubiza umuntu ngesidlhayela
               akwamukeleki, ungakghona ukumkhalima nokumbonisa ubutjhapho bakhe
               ngaphandle kokusebenzisa amagama abukhali nalumelako njengala
               asetjenziswe yimbongi.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
                                                                                           [10]

                                               KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   8                       DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 UMBUZO 5: ʹWAZIKHUNGAʹ – TN Mahamba

 5.1        5.1.1       Isihlonipho/Ufanakamisa u-a/u-o/u-i.✓                                 (1)

            5.1.2       Isifaniso/Isimanyaniso.✓                                              (1)

 5.2       Ikondlo le ikhuluma ngomuntu othethe isiqunto sokobana azibulale/azikhuphe
           umphefumulo ngebanga lemiraro eminengi egade imbhodile/aqalene nayo.✓✓             (2)

 5.3        Ukusetjenziswa ngokubuyelela igama elithi; ʹEkubopheʹ emudeni wobu-8
            newe-9 yekondlo le kungenza ngizwisise indlela umuntu okhulunyiswa
            ekondlweni le agade abhodwe miraro begodu abhalelwa kukuyirarulula
            ngayo/kungenza ngibe nesithombe somuntu ocwila emirarweni/Kungenza
            ngibe nesithombe somuntu ovele ngehloko emirarweni njengomuntu nakacwile
            ngemanzini avele ngehloko nokutjho bona akakghoni ukuphuma emirarweni
            leyo.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

 5.4       Ngicabanga bona lokhu kubangelwa kukobana abantu bembaji abakuthandi
           ukukhuluma ngemirarwabo nokuya kibodorhodera abathoba ngokomkhumbulo
           bese bagcina bagandeleleke khulu ngokomkhumbulo bebazibulale/Kukobana
           nanyana bezwa ubuhlungu kangangani abalili ukwenzela bona buphume
           ubuhlungobo bese bathola nesizo, bayathula bekube kunengi khulu bese
           bayazibulala kanti abantu bengubo bona bayakhuluma, bayaya
           nakibodorhodera bathole imitjhoga yokubasiza ukwehlisa ukugandeleleka
           ngokomkhumbulo/Kukobana kunengi okulindeleke kibobaba emindenini yabo
           abangakghoni ukukuphumelelisa, babone isisombululo kukuzibulala.✓✓
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                  (2)

 5.5       Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi
           idaniswa kukuzibulala komuntu okhulunyiswa ekondlweni lo.✓Ummoya lo                (1)
           uthinta abantu ebebatjhidelene naye kabuhlungu ngombana bagcina baphila
           ngokusaba, bazibuza ukobana ngubani omunye ozozibulala emndenini/
           Bazisola nofana bazehlulela ngokobana kubayini bangakhange bambone
           ukobana uthwele budisi bamsize/Bazizwa bababantu abanganamsebenzi
           ngombana babhalelwe kukumsiza asaphila.✓
           (Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi
           kodwana watjho bona ubathinta njani abantu ebebatjhidelene nomuntu
           ozibuleleko lo akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.)                                   (1)
                                                                                              [10]

                                                                 IMITLOMELO YESIGABA A:       30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                              9                                                                         DBE/Novemba 2024
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
 UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
 Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                 Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                            0–3
                                -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise          -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela    azizwakali begodu
 Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana             azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa      esinikelweko, kulikhuni
                                uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                         ukuzilandela nanyana
                                amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                                azikhambelani nombuzo.
 15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                                12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono               -Uhlulekile ukunikela
                                                               njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela          iimpendulo ekungizo.
                                -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                  -Amaphuzu ambalwa
                                -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                 awanikeleko akakasekelwa.
                                asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni        -Umtlolo akawazi.
                                anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                                -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                                khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                              0–1
                                -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa         -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                    kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                  ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
 okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza                -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                                -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                  kwesakhiwo nanyana
                                kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                    ukulandelana kwamaphuzu
 10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                 -Kuneemphoso                                            -Ilimi elisetjenzisweko
                                -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi         Iisezingeni eliphasi khulu
                                nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu                begodu alizwakali.
                                kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                                kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                 -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
 IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                              0–4
YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
              ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
              Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  10                    DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
 MBALA NGUBABA – PB Skhosana
  •   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
  •   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
  •   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
  •   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
 AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
 ESEYI LE:
 TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
 ngamapoyinti.
 Isingeniso
 Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela
 umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu.
 Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi,
 ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo
 esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko
 esithi; 'MBALA NGUBABA': uMavela, uSkhosana, uNaMtshweni noDladla.
 Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo
 neemilo zabalingisi abalandelako:
 Umzimba
 UMavela.
 - Umtloli usivezele uMavela amumuntu ongalaleliko. Lokho sikubona ngokobana
   angalaleli uyise nakamtjela bona aye esikolweni, wamtjela bona indaba yesikolo le
   iyamvilaphisa yena nekuyinto eyamenza bona agcine sele angasenalo ikusasa
   elihle. Isenzo sakhesi sisifundisa bona kufanele nawumntwana ulalele iiyeleliso
   zababelethi bakho ukuze uzokukghona ukuba nekusasa elikhanyako ngombana
   bona sele bayazi ipilo bona injani.
 - Umtloli usivezele umlingisi lo amumuntu othanda izinto eziza lula. Lokhu sikubona
   ngokobana athi ngemva kokubhubha kwakayise abe nebhudango lokuphila ipilo
   emnandi ngelifa lakayise angakhange alisebenzele. Isimilo nesenzo sakhesi
   sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uzijayeze ukuzisebenzela nokuzijamela
   epilweni ngombana ukuthembela emuntwini kunobungozi, angahlongakala atjhiye
   ilifa elibotjhwe ngomutja bese ubhalelwa kulithola njengombana sibona uBongwe
   enzile enovelini le.
 - Umtloli usivezele uMavela eba iinkomo zakwabo ngokusizana noSkhosana
   banoMasango ukuze ayozithengisa. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
   yoke into oyifumana lula epilweni nayo ivele ikulahlekele lula njegombana sibonile
   uMavela angazange athole litho phezu kweenkomo egade azeba naboSkhosana.
 - UMavela wethulwe amumuntu othatha iinqunto angakacabangisisi kuhle
   njengalokha nakathatha isiqunto sokobana aziyele yena ngokwakhe efandisini
   ayokuthengisa iinkomo zakayise, azange acabange bona kungaba namapholisa
   afunana namasela ebe iinkomezi. Ngalokhu sifunda bona kufanele ngaso soke
   isikhathi sihlolisise amagadango neenqunto esifuna ukuzithatha ukuze sibalekele
   ukuzifumana singene eenlingweni nemirarweni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            11                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 USkhosana
 ˗   Umtloli usivezele isimilo sakaSkhosana kumumubtu osigebengu ngombana uzenze
     umuntu othembekileko nofuna ukusiza uMavela kanti ufuna ukumgalaja. Lokhu
     sikubona ngokobana ahlabe bekathengise iinkomo bese angatjeli uMavela inani
     ekungilo leenkomo esele zihlatjiwe nenani eliseleko. Okhunye okufakazela
     ubugebengu bakhobu kukobana athi lokha nakakhuluma noMasango asebenzise
     ikulumo ethi; ʹIkomo yamasiso ayinoniʹ nekuhlathulula bona nanyana bazwene
     noMavela bona bazoyihlukaniselana njani imali ezokutholakala ngokuthengiswa
     kweenkomezi kodwana uMavela akakazoyithola yoke. Isenzo sakhesi sisethulela
     isifundo sokobana kufanele singathembi woke umuntu esingamaziko/esihlangana
     naye epilweni ngombana angakulobisa okukhona ngokungekho.
 ˗   Uvela amumuntu onamala. Lokhu sikubona ngokobana atjele uMavela ukuthi
     amapholisa wangekhabo ayambopha umuntu angamaziko nekuyinto engekho.
 ˗   Esiphethweni senoveli le uSkhosana ubotjhwa mapholisa banoMavela banikelwa
     iingwebo ezibafaneleko ngesenzo sabo sokweba iinkomo zakababa uBongwe.
     Isenzo sakhesi sisethulela isifundo esithi ubulelesi abubhadeli.
 UNaMtshweni
 ˗   Umtloli usivezele isimilo sakaNaMtshweni kungumma onethando nonetjhejo
     ebantwaneni bakhe. Lokho sikubone ngokobana wakghona ukwamukela uMavela
     nomndenakhe bona bazokuhlala nabo ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe.
     Isimilo nesenzo sakhesi sisifundisa bona nawumbelethi kufanele utlhogomele
     bewubuthelele abentwabakho, khulukhulu lokha nabakutlhogako eempilweni zabo.
 ˗   Umtloli usivezele uNaMtshweni njengomuntu onehlonipho. Lokhu sikubone
     ngokobana ahloniphe isifiso esenziwa yindodakwakhe uBongwe, azange aphikisane
     naso, wasamukela njengombana sinjalo lokha aboDladla banoJanson bamethulela
     sona bewakhuthaza nabentwabakhe bona babuyele eenkolweni njengokutjho kwaso
     isifiswesi. Ngesenzo sakhesi sifunda bona iimfiso zomuntu oleleko ziyahlonitjhwa.
 ˗   Umtloli usivezele uNaMtshweni amumuntu obathembako abentwabakhe
     kangangokuthi lokha nakulahleka iinkomo zendodakhe akhange acabange bona
     kungaba mntwanakhe uMavela ozebileko bese esiphethweni uzwakalisa okukhulu
     ukudana nakuvela bona nguMavela owebe iinkomo zakaBongwe. Ngesimilo sakhesi
     umtloli usethulela isifundo esithi kufanele nawumumuntu ungathembi woke umuntu
     ngombana abanye babo baziimpisi ezembethe iinkhumba zezimvu.
 UDladla
 ˗   Umtloli usivezele isimilo sakaDladla kumumuntu othembekileko. Lokhu sikubona
     ngokobana ngemva kokubhubha kwakaBongwe uDladla weza akhamba noJanson
     benza koke ebebakulayelwe nguBongwe okumayelana nesifiso sakhe
     njengokumthembisa kwabo. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
     nawumumuntu kufanele uthembeke ngokweqiniso ebantwini osebenzisana nabo
     kangangokuthi nanyana sele bangasekho ephasini nofana eduze kwakho uragele
     phambili nokwenza lokhu owabathembisa khona.
 ˗   UDladla uvezwe amumuntu onesineke sokusiza abanye abantu ngombana
     ukghonile ukusiza uNaMtshweni ngokuthengisa ifuyo kaBongwe eyasalako lokha
     nakwetjiwa enye bese waragela phambili ngokumnikela ingcenye yemali yakhona
     inyanga nenyanga njengokutjho kwakaBongwe nangaphandle kokumdlelezela.
     Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uhlale wenzela abanye
     abantu kuhle, ungathomi ubadlelezele ngombana banganalwazi nofana
     bangakghoni ukuzijamela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            12                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
 iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo
 zabalingisi ababalweko enovelini le.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                          [25]

 UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

 7.1     -    Witbank.✓                                                                   (1)
         -    Orient Street.✓                                                             (1)

 7.2      - Dladla.✓                                                                      (1)
          - Janson.✓                                                                      (1)

 7.3      Ubudlelwana bakaMavela noyise besele bungasese mnandi ngombana
          uMavela wabe angafuni ukulalela iiyeleliso zakayise bona afunde begodu
          kwabangwa nokobana wayefuna bona uyise athengise iinkomo ayomthengela
          indlu kodwana uyise wala.✓✓                                                     (2)

 7.4      UNaMtshweni bekatshwenywa kungazwani esele kuqubuke hlangana
          nabentwana bakhe ngebanga lokungavumelani ngesifiso esenziwe nguyise.✓✓         (2)

 7.5      Umgomo lo wawungafaki abentwana abathetheko nabendileko bona bangatholi
          imali yokondliwa qobe nyanga.✓✓                                                 (2)

 7.6      Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sivezelwe
          umndeni kaBongwe ulila lokha nawubona bonyana uMavela uhlangana
          nabantu/namasela abotjhelwe ukweba iinkomo zakaBongwe.✓✓                        (2)

 7.7      Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana uMavela wararana
          noNaKabini bona angamsoli ngekulumakhe le wabe wamkgharameja bona
          akathule ngombana uyise wabhubha anganayo ngitjho nayinye imbuzi.✓✓
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 7.8      Isenzo sakaSkhosana lesi simveza amumuntu osigebengu nonganandaba
          nemizwa yabanye abantu ngombana uMavela bekathabile azitjela bona
          uyokufumana imali kanti uyazikhohlisa, uSkhosana umnikele itjhege
          elimkhwani/elinganamali.✓✓
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 7.9      Ingemuva lakaMhlekwa libe nomthelela omuhle khulu ngombana sivezelwe
          yena afundile, aneziqu begodu azisebenzela, okutjho bona ukhule amntwana
          oyithandako ifundo nekungilokho okwenze bona kube lula kuye ukulandela
          imilayo yesifiso sakayise.✓✓
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 7.10     Umnqopho womtloli ngalokhu kukusivezela bona lokha umuntu nakahlele ilifa
          lakhe asaphila liyakghona ukumjamela nofana ukumkhulumela nanyana yena
          angasekho ephasini, kwenziwe ngendlela isifiso sakhesi silayela ngayo.✓✓
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            13                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 7.11     -  Isehlakalwesi siyakholweka ngombana ngaphambi kobana uMavela ebe
             iinkomo zakayise watjela umndenakhe bona endaweni yeMadlangeni
             sekunomukghwa wokwetjiwa kweenkomo, njeke lokho kwenza bona kube
             lula bona umndenakhe ucabange bona iinkomo zabo zetjiwe ziingebengu
             ezijayele ukweba zabanye.✓✓
          - Isehlakalwesi asikholweki ngombana umndeni kaMavela wabona bona
             uMavela wakwata kangangani nakazakulemuka bona uyise akakamtjhiyi
             nelifa lakhe, lokho bekufanele kube litshwayo lokuthoma elisitjengiso
             sokobana uMavela angahle abe nesandla ekwetjiweni kweenkomo
             zakayise.✓✓
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

 7.12     7.12.1 UMavela
                 Umtloli    uphumelele      ukusebenzisa   uMavela  ukuphumelelisa
                 ummongondaba wenoveli le ngombana akakhambisani nokobana ilifa
                 lakayise labiwe ngokwemilayelo yesifiso esenziwe nguyise kodwana
                 ufuna bona lilawulwe nguye njengezibulo lakaBongwe nekuyikambiso
                 yesintu yokulawula ilifa lomuntu ongasekho.✓                             (1)

          7.12.2 UDladla banoJanson
                 Umtloli uphumelele ukusebenzisa uDladla banoJanson ukuphumelelisa
                 ummongondaba wenoveli le ngombana basetjenziswe njengabameli
                 abajamele isifiso esenziwa nguBongwe ngehlangothi lekambiso
                 yokwabiwa kwamafa ngokwesikhuwa.✓                                        (1)

          7.12.3 UNaMtshweni
                 Umtloli uphumelele ukusebenzisa uNaMtshweni ukuphumelelisa
                 ummongondaba wenoveli le ngombana bekasekela begodu enza
                 isiqiniseko sokobana abentwabakhe bayasilandela isifiso sakaBongwe
                 sokobana ilifa lakhe balidle ngefundo.✓
                 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                        (1)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                             14                                                                         DBE/Novemba 2024
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
 UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
 Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                 Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                            0–3
                                -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise          -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela    azizwakali begodu
 Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana             azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa      esinikelweko, kulikhuni
                                uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                         ukuzilandela nanyana
                                amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                                azikhambelani nombuzo.
 15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                                12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono               -Uhlulekile ukunikela
                                                               njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela          iimpendulo ekungizo.
                                -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                  -Amaphuzu ambalwa
                                -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                 awanikeleko akakasekelwa.
                                asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni        -Umtlolo akawazi.
                                anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                                -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                                khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                              0–1
                                -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa         -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                    kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                  ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
 okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza                -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                                -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                  kwesakhiwo nanyana
                                kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                    ukulandelana kwamaphuzu
 10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                 -Kuneemphoso                                            -Ilimi elisetjenzisweko
                                -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi         Iisezingeni eliphasi khulu
                                nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu                begodu alizwakali.
                                kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                                kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                 -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
 IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                              0–4

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
              nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  15                    DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8

 UKHOLIWE – N Skosana

  •   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
  •   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
  •   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
  •   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

 AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
 ESEYI LE:
 TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
 ngamapoyinti.

 Isingeniso

 Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela
 umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu.
 Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi,
 ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo
 esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko
 esithi; ʹUKHOLIWEʹ: uKholiwe, uSipho, uZondani nomphakathi weVlaklaagte No.2.

 Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo
 neemilo zabalingisi abalandelako:

 Umzimba

 UKholiwe
 ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaKholiwe kungudade ozihloniphako nokghona ukuthatha
   iinqunto ezifanele ipilwakhe. Lokhu sikubona ngokobana angavumi ukuthandana
   notitjherakhe uNgendu lokha nakamsomako. Lokhu kusifundisa bona nawumumuntu
   wengubo kufanele uzihloniphe, uziphathe kuhle bewuzibabalele.
 ˗ Umtloli usivezela uKholiwe angudade ophumeleleko epilweni ngombana ufundile.
   Uthome ngokuba ngutitjhere waphetha sele angutitjherehloko eMandlethu
   Secondary School. Isifundo umtloli asethulela sona ngesenzo sakaKholiwe lesi
   kukobana ifundo isikhiya sepumelelo epilweni yomuntu.
 ˗ UKholiwe unakho koke akutlhogako emzinakhe kodwana ithabo nokuthula akanazo
   ngombana       nakatjhadako     akhange    avulele    uMuzi    isifuba  ngalokho
   okwamenzakalelako epilwenakhe nakasakhulako okumayelana nokuzibulala
   kwakaZondani. Ngesenzwesi sifunda bona kufanele singabi nefihlo eempilweni
   zethu ngombana lokho kungakwenza bonyana ungatjhaphuluki emmoyeni begodu
   kungaqeda ithabo nokuthula epilweni yomuntu.
 ˗ UKholiwe uphethe ngokuzibulala nasele ifihlwakhe le imguguna angasakghoni
   ukuragela phambili ahlale nayo emtjhadwenakhe. Isenzo sakhesi sisifundisa bona
   kuyingozi ukungakhulumi lokha nakunento ekudlako ngaphakathi ngombana
   kungakubangela igandeleleko langokomkhumbulo elingakwenza ugcine sele
   uzibulele.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  16                  DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

 USipho
 ˗ Umtloli usivezele uSipho anesimilo sokwamukela lokha izinto nazingakhambi
    ngendlela yena afuna ngayo. Lokhu sikubone ngokobana athi nakazibawela ithando
    kuKholiwe, uKholiwe amlandulele, wamukela bagcina ngokobana babe bangani.
    Ngesimilo nesenzo sakhesi sifunda bona epilweni kufanele wamukele lokha
    nakunento ongeze wakghona ukuyitjhugulula ukuze ipilwakho iragele phambili.
 ˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngoSipho kukobana umumuntu onezwelo.
    Lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokobana azwelane bekaduduze uKholiwe lokha
    nakazokulilela kuye nasele angasakghoni ukuqalana nomrarwakhe wokuba nefihlo
    endodenakhe. Isenzo nesimilo sakhesi sisifundisa bona kufanele sizijayeze
    ukusekela nokuzwelana nabanye abantu lokha nabasemirarweni.
 ˗ Esinye isenzo esikhombisa ukobana uSipho umumuntu onezwelo nesineke
    kukobana asize uKholiwe ngokutlolela usobentwabakhe incwadi emhlathululela
    ngakho koke okwenzeka epilweni kaKholiwe, okumayelana nokuzibulala
    kukaZondani, nanyana uKholiwe ala ukwamukela isibawo sakhe sethando.
    Isenzwesi sisifundisa bona kufanele sibasize abanye abantu ngaphandle kokuqala
    ukobana bona basenzelani nofana khebasisiza ngani ngaphambilini.

 UZondani
 ˗ Umtloli usivezele uZondani amumuntu onethando lamambala. Lokhu sikubone
    ngokobana ezwe ubuhlungu khulu nakalemuka bona uKholiwe akamthandi. Isimilo
    nesenzo sakhesi sisethulela isifundo sokobana kufanele nawumumuntu ungathandi
    umuntu ngokudluleleko ngombana ungalimala khulu ehliziyweni nangabe yena
    akakuthandi nofana angamukeli isibawo sakho sethando.
 ˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngomlingisi onguZondani kukobana umumuntu
    ongakghoni ukwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. Lokhu
    sikubona ngokobana athathe isiqunto sokuzikhupha umphefumulo lokha uKholiwe
    nakamlandulelako ukobana angeze akghona ukuthandana naye. Isimilo nesenzo
    sakhesi sisethulela isifundo sokobana sizifundise ukwamukela izinto
    esinganamandla wokuzilawula besamukele bona epilweni akusi ngiyo yoke into
    ezokukhamba ngendlela thina esifuna ngayo.
 ˗ Ngakelinye ihlangothi umtloli usivezele uZondani amumuntu onamaqiniso nongafuni
    bona omunye umuntu athweswe umlandu ngento angakayenzi nofana angayaziko.
    Lokhu sikubone ngokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi
    ehlathululela unina ukobana bangazondi uKholiwe ngokuhlongakala kwakhe
    ngombana yena noKholiwe bebangathandani, njeke akafuni abantu bakhulume
    uKholiwe kumbi bebamthwese umlandu ngokuzibulala kwakhe. Ngesenzwesi
    sifunde bona nasibabantu sifanele sibe namaqiniso, singathathi izono nofana
    iinqunto ezimbi esizithathako emaphilweni wethu sizisulele kabanye abantu.

 Umphakathi weVlaklaagte No.2
 - Ababelethi emphakathini weVlaklaagte No.2 bathanda indlela uKholiwe aziphatha
   ngayo begodu bayala abentwababo ngokobana bakhe baziphathe kuhle
   njengoKholiwe. Ngesenzo somphakathesi sifumana isifundo sokobana kufanele
   sifunde ezenzweni ezihle esizibona zisenziwa ngabanye abantu ukuze iimpilo zethu
   zikwazi ukunqopha.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  17                   DBE/Novemba 2024
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

 -     Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulela umphakathi lo uthatha ihlangothi ngemva
       kokuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe amtlhalile
       nekuyinto engasilo iqiniso. Isifundo esisifumene ngesenzo somphakathesi
       ngesokobana nasibabantu singozifundisa ukobana sithole iqiniso lendaba maqangi
       ngaphambi kobana singathatha ihlangothi besahlulele umuntu ngombana
       nasimehlulelako singanaqiniso lendaba umuntu loyo asimakhi kodwana sisuke
       sithuwelelisa ubujamo obumbi asuke aqalene nabo.

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
 iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo
 zabalingisi ababalweko enovelini le.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           [25]

 UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

 9.1        9.1.1       Ngekumbeni yokudlela.✓                                             (1)

            9.1.2       Ngekumbeni yokufundela.✓                                           (1)

 9.2        Mhlana amalanga alitjhumi✓ kuNobayeni.✓                                        (2)

 9.3       Isizathu esenza bona uNgendu adane khulu lokha nakabona uZondani
           akhamba noKholiwe kukobana bekamthanda naye uKholiwe afisa ukobana
           angaba nalo ithuba lokumtjela ngendlela azizwa ngayo ngaye.✓✓                   (2)

 9.4       Ummongo wencwadi kaZondani bekukubawa uKholiwe bona azokuvakatjha
           esondweni labo.✓✓                                                               (2)

 9.5        -   Bobabili bathanda uKholiwe kodwana azange abaqome.✓                        (1)
            -   Bobabili bayasonda.✓                                                       (1)

 9.6       Lirarano langaphakathi ngombana uNgendu bekazibuza bona kubayini
           angatjeli uKholiwe bona uyamthanda ngombana uzokugcina sele athole elinye
           isokana.✓✓                                                                      (2)

 9.7        Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona uSarah umumuntu omsinya
            esandleni nonganandaba nokobana abantu bazizwa njani ngezenzo zakhe
            ngombana wavele wabetha uKholiwe ngaphandle kokubuza bona kanti
            kwenzakalani phakathi kwakhe nosobentwabanakhe.✓✓
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

 9.8       Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona indaba yenoveli le yenzeka
           esikhathini sanje lapho abantu abanengi abanzima bakghona ukuthuthukisa
           iimfundo zabo kunanyana ngiyiphi iyunivesithi ekhona enarheni nofana
           ephasini nekuyinto ebegade ingakavami esikhathini sakade.✓✓
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — isiNdebele HL · QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — isiNdebele HL · QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — isiNdebele HL · QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isindebele/aa7e037a-5e71-478a-93f2-df5b86c468ce) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023/8a0e2fb4-1283-434e-b100-2b24d0c1548e) — QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — QP · 2023 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
