# isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the November 2024 NSC, 33 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 33

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · isindebele. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                               ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2024

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                           Iphepha lemibuzweli linamakhasi ama-33.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                    Phendla

### Page 2

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho funda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                      (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo     (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                 (25)

4.        Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
          MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalindlela:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
          IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
          Phendula umbuzo OWODWA

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo OWODWA

5.        UKUKHETHWA    KWEEMPENDULO     ESIGABENI    B   (INOVELA/
          UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):

             Phendula imibuzo yenoveli neyomdlalo owufundileko KWAPHELA.
             Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
              ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
              Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
              umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
              Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
              bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
             Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.

6.        UBUDE BEEMPENDULO
           Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
            ali-190–240.
           Umbuzo omude we-eseyi yenoveli nomdlalo/drama awuphendulwe
            ngamagama ama-340–390.
           Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
            lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
            begodu zikhambelana nombuzo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 3

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                3                    DBE/Novemba 2024
                                          NSC Confidential

7.        Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.

8.        Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
          ephepheni lemibuzweli.    Nov

9.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

11.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            4                        DBE/Novemba 2024
                                      NSC Confidential

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO        IKHASI
1. ʹIsitjhaba Sekululekoʹ               Umbuzo omude                  10              6
2.   ʹSidakamizwaʹ                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10               8
3.   ʹKuzokuyamekaʹ                  Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10               9
4.   ʹDlumbana Kudlalaʹ              Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10           10
                                            KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. ʹWazikhungaʹ                      Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10           11
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA:      Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
             ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
             ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenoveli efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                       25           12
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           12
8.   UKholiwe                                Umbuzo omude               25           15
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           15
10. UBonakele                                Umbuzo omude               25           18
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           18
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. UMabomvana Nepungutjha      Umbuzo omude           25         21
    kanye Neembongo
    ZakaMakhosoke Wesibili
13.1 ʹIsitjhaba Samavilaʹ            Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           21
13.2 ʹIimbongo ZakaRholihlahla
      Nelson Mandelaʹ
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                    Umbuzo omude                      25           25
6

15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           25
16. Umbango KaNzunza NoManala                Umbuzo omude               25           28
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           28
18. Ifindo                                   Umbuzo omude               25           31
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25           31
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 5

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             5                        DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

              ISIGABA               IINOMBORO       INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                2
     (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                 1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19               1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             6                 DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba

1         Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo,
2         Saphuma esirhogweni sekhethululo,
3         Saphuma eGibhide safika eKanana,
4         Angazi ngithokoze ngithini.

5         Ukuthula kufikile,
6         Kufikʹ izolo kwafika namhlanjesi.
7         Kufike kwathula ummoya,
8         Kwatlhogeka nokuvunguza kwemithi,
9         Yokʹ into yajama tsi! Nabantu bathula du!

10        Bararwe kuthula kwesivunguvungukazi,
11        Ebe bangasasiqalelʹ ekuthuleni,
12        Ebe bangasasiqalelʹ ekuletheni ithabo.

13        Satjhidelʹ ukuthula kwathanyela zokʹ iinzibi,
14        Kwahlukana umhlolo nehlama.
15        Isidindi somuthi ebengekhe sahloma
16        Senza ikarisomraro,
17        Sihlome sabahlaza tlabha! Sathela nokudla,
18        Isitjhaba sazinikela kiso,
19        Sagoma saphumela emkhanyweni.

20        Kwavuleka imiNyango yezeFundo,
21        Kwasa kwatjhingwa phambili.
22        Kwahlutjwa isikhumba esidala, kwahluma esitjha,
23        Sahluma njengesidindi somuthi.

24        Into yoke yazalwa kabutjha,
25        Saphiwa umtjhoga saphola eenhliziyweni.
26        Saba majadujadu seqayeqa satsetse.
27        Kwagobuluka iinhliziyo ukugobana,
28        Kwaphela nokuhlengezela komzimba.

29        Ikululekʹ ibambisene netjhuguluko,
30        Zimamathe nelimu,
31        Amakghono avuswa ebuthongweni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             7                  DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

32        Ngithokoze ngithini kini babhulimlilo,
33        Kinʹ iinthunywa zakaZimu,
34        Kini baluselʹ emkhanyweni,
35        Ninʹ eniyigobe selʹ ikghorile,
36        Iimpelesi zesitjhaba seSewula Afrika.

37        Nkutanʹ ezagolwa yi-Robben Island.
38        Kwatjhuba kwaba kumbi,
39        Zakhafulwa zatjhingʹ ekhaya,
40        Zafika netjhuguluko,
41        Sathaba njengamadzinyani nakalandelʹ isikhukhukazi.
42        Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu,
43        Nina ngorho zekhethu.

Coca ngommongondaba omunyethwe yikondlo le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba.
Esingenisweni hlathulula bona yini ummongondaba, ngothini ummongongaba
wekondlo le bese uhlathulule nokobana liyini ikhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama aveza ummongondaba lowo bese esiphethweni utshwaya
ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190 ukuya kwama-240.                                       [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              8                           DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

SIDAKAMIZWA – TM Mthimunye
1          Sidakamizwʹ akhe urhawukelʹ abentabethu,
2          Lizokubayinʹ iphasi nabanje?
3          Lizakubuseka njani nawudlange kangaka na?
4          Sebabuswa nguwe.

5          Ngiyakwesaba nyawupe.
6          Abentabethu ziimbandana
7          Ngebanga lakho nyawupe,
8          Umumbi sidakamizwa.

9          Ulibazisʹ abentabethu,
10         Balibelʹ ifundo.
11         Baphelelwe yihlonipho.
12         Bazilibele bona babobani.

13         Umumbi sidakamizwa.
14         Iphasi loke libubula ngawe,
15         Iphasi loke litjharagene ngawe,
16         Abentwana balibele bona babuyaphi.

17         Nyawupe libalelʹ abentwana,
18         Abasazi phambili nemuva,
19         Liyokuba yinʹ iphasi?
20         Ababusi bangomuso bobani?

2.1       Tlola umhlobo         wevumelwano   otholakala   endimeni    yoku-1   yekondlo
          engehla le.                                                                        (1)
2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-6
          wekondlo engehla le.                                                               (1)
2.3       Rhunyeza ngephuzu          ELILODWA      ummongo/okutjhiwo    yindima   yesi-3
          yekondlo engehla le.                                                               (2)
2.4       Ucabanga bona ngisiphi isizathu esenza bona abentwana ebegade babhema
          inyawupe babuyele bayoyibhema godu nanyana sele babuya eendaweni
          zokuhlengwa/zokubuyiswa      kwesimilo?  Ipendulwakho   ayibe   liphuzu
          ELILODWA.                                                                          (2)
2.5       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngamagama athi; ʹAbabusi bangomuso
          bobani?ʹ asetjenziswe yimbongi emudeni wama-20 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                               (2)
2.6       Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le bewutjho
          nokobana ummoya lo ubathinta njani ababelethi babentwana ababhema
          inyawupe ekhulunyiswa ekondlweni le. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                          (2)
                                                                                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  9                         DBE/Novemba 2024
                                            NSC Confidential

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

KUZOKUYAMEKA – TN Mahamba

1         Indlela itshu! Ngokusabeka,
2         Nawuyiqalako kuthi rhe! Ivalo,
3         Nawuyiqalako kuphakamʹ iinhluthu,
4         Kube budisi nokususa inyawo.

5         Batjho baqinisile nabathi,
6         Umlambʹ ulingwa ngedondolo,
7         Khambʹ usiwa, uvuke
8         Utjhitjhingele phambili.

9         Ikesi yokuzikhanyiselʹ uyiphethe,
10        Kufunekʹ enamafuthʹ ukwazʹ ukweyama.
11        Bambʹ uqinise kuyenyukela,
12        Kghodlhelela nakʹ umkhanyo,
13        Ungabeki phasʹ ipumelelo nasi.

14        Ingomuso sele lisenyonga,
15        Ubudisi banamhlanjesi
16        Buzokuphendukʹ iluju leenyosi,
17        Iinyembezʹ ozibonakwezi zizakuba ngezethabo.
18        Namathela njengekghomʹ ebhudangweni lakho.

3.1       Tlola ubukondlo OBUBODWA obusetjenziswe yimbongi emudeni woku-1
          wekondlo engehla le.                                                                  (1)

3.2       Tlola umhlobo             wevumelwano   otholakala   emudeni   wesi-5   wekondlo
          engehla le.                                                                           (1)

3.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongo/okutjhiwo yindima
          yesi-2 yekondlo engehla le.                                                           (2)

3.4       Ucabanga bona ungaba yini umphumela wepilo yomuntu okhulunyiswa
          ekondlweni engehla le nange angenza nofana angalandela okutjhiwo yindima
          yesi-3 yekondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

3.5       Hlathulula umqondo omunyethwe magama athi; ʹIkesi yokuzikhanyisela
          uyiphetheʹ asetjenziswe emudeni we-9 wekondlo engehla le. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                               (2)

3.6       Ngokuyelela     umnqopho       wokusetjenziswa      kweenthombengqondo
          eenkondlweni akhe utshwaye ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi
          ukusebenzisa isithombengqondo sesifaniso/sesimanyaniso emudeni we-18
          wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)
                                                                                                [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                10                         DBE/Novemba 2024
                                           NSC Confidential

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

DLUMBANA KUDLALA – CT Mnguni

1         Ucabanga bonʹ ipilo yiswigiri,
2         Nakumkhanyo do! Kewakho amehlo,
3         Icimile ikhanya nje ikesi,
4         Ungesinganganʹ isidlhayela wena?
5         Mbalʹ ungesingangani?

6         Liduma liyakuthatha kilomhlaba,
7         Usabana nezakho nje
8         Zabanye iindaba uyazikghona,
9         Gaya ngomunyʹ umhlathi
10        Ukghonʹ ukubonʹ ipumelelo.

11        Ungafani nomukhwa
12        Wona ohlakaniphe ngahlanye
13        Ukube ngahlanye ubuthundu,
14        Ngcono ube njengotjhefana
15        Yena ongudlambili,
16        Osika mahlangothi womabili.

17        Ungabi njengabantu esithombeni,
18        Bona abajame rwe!
19        Sikinyeka, phaphama, zijamele,
20        Sikinyekʹ ukhombisʹ ipilo.

4.1       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-3
          wekondlo engehla le.                                                                (1)

4.2       Tlola umhlobo             wevumelwano   otholakala   emudeni   we-15   newe-16
          wekondlo le.                                                                        (1)

4.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongo/okutjhiwo yindima
          yesi-3 yenkondlo engehla le.                                                        (2)

4.4       Madanisa ukuhluka kwemiqondo emunyethwe yindima yoku-1 nendima yesi-
          4 yekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                         (2)

4.5       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa ngokubuyelela
          igama elith; ʹSikinyekaʹ emudeni we-19 newama-20 yekondlo engehla le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                (2)

4.6       Ngokubona kwakho ingabe imbongi ivumelekile nofana ayikavumeleki
          ukukhuluma nomuntu ngendlela ekhuluma ngayo endimeni yoku-1 yekondlo
          engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                    (2)
                                                                                              [10]

                                            KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             11                       DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

WAZIKHUNGA – TN Mahamba

1          Utlhaphelwe liphasi,
2          Watlhaphelwa yipilo,
3          Wazisa kiboyihlomkhulu,
4          Wazigodusa ngokuphazima kwelihlo,
5          Wavela ngehla kwerobho,
6          Wabona kusisombululo
7          Semirarʹ ekubhodileko,
8          Ekubophe wavela ngehloko,
9          Ekubophe safindo.
10         Wazembesa ngelifu elinzima,
11         Wavuma wavakatjhelwa nguSathana,
12         UZimu akhona,
13         Wadlhadlhabala waba sidlhayela,
14         Waziphambanisa nezulu.

5.1       Tlola ubukondlo obutholakala emudeni ngamunye kengenzasi:

          5.1.1     Wazigodusa ngokuphazima kwelihlo.                                    (1)

          5.1.2     Ekubophe safindo.                                                    (1)

5.2       Ngokurhunyezweko tlola ummongondaba/okutjhiwo yikondlo engehla le.             (2)

5.3       Hlathulula bona ukusetjenziswa ngokubuyelela igama elithi; ʹEkubopheʹ
          emudeni wobu-8 newe-9 kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho lokho imbongi
          ekhuluma ngakho ekondlweni le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.            (2)

5.4       Iimbalobalo zenarheni yekhethu le ziveza bona abantu abazibulala
          ngobunengi ngebobulili bembaji kunebengubo. Ucabanga bona kubangelwa
          yini bona kube babantu bembaji abazibulala ngobunengi ukudlula abantu
          bengubo? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                (2)

5.5       Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le bewutjho
          nokobana ummoya lowo ubanthinta njani abantu ebebatjhidelene nomuntu
          osuke azibulele njengalo okhulunyiswa yimbongi ekondlweni engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                           (2)
                                                                                         [10]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          12                        DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                            NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inoveli EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Abatloli bamanoveli basebenzisa iimilo nezenzo zabalingisi esithi nasiziqalisisako
zizwakale zisethulela iimfundo ezithileko. Coca ngeemfundo esizethulelwa mtloli
ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benovela yesihloko esithi; MBALA
NGUBABA: uMavela, uSkhosana, uNaMtshweni noDladla. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izenzo neemilo zabalingisi kanye nesifundo. Emzimbeni
coca wenabe ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla bewutjho nokobana
ngiziphi iimfundo esizifumanako ngazo. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela
komtloli ukusethulela iimfundo ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                 [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Namhlanje akukarisi emzini wesigodi seMadlangeni. Akasekho uBongwe, obekaziwa
mumuntu woke owakhe kilendawo yeMadlangeni. Ubuhle bentaba ede ekulu iKhololo,
nokugobhoza komlambokazi iBhalule, akusanakwa mumuntu. Woke umuntu ukhihla
isililo. Balahlekelwe yindoda. Akekho ongakezi esilahlweni sakhe. Kunzima kuthe
kwitjhi abantu ngaphakathi nangaphandle komuzi. Njengombana isikhathi sokubekwa 5
kwakhe bekuli-iri letjhumi ekuseni nje, abaphathi bomsebenzi basihloniphile isikhathi.
Sekubuywa khona eenrabhini zomuzi weMadlangeni. Bambekile umntwakwaBongwe
endlinakhe yanaphakade. Uzakhe aphumule.

Kukhona esele bakhamba babuyela emakhaya. Abanye basajame ngabane
ngabahlanu bayalilelana. Omunye nakathi kwenzekeni, omunye ulinga ukuveza lokho 10
akwaziko ngomufi. Babodwa abalila ngongathana njengombana sele kuvele lokhu
ebahlangene ngakho. Abanye bathi ngathana uvumile bona bamhlinze abodorhodere
bakhuphe lesi sidliso esimthetheko, mhlambe ngabe uyaphila uBongwe. Abanye bathi
ngathana ukhambe zesintu iinyanga, ngabe usaphila. Abangaziko ngokugula kwakhe
okumsahlele kwabe kwamthatha msinya ngalendlela, babuza babuzile.                15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         13                        DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

Ebebakhona ebusuku bezwile ngomfundisi bona uBongwe ubulewe sidliso,
esimbambe ilanga linye, kwathi kwelesibili samthatha. Abazi ipilo yomuzakhe,
bayarhonona bona mhlambe udliswe bantwabakhe. Akekho ophethe engiyo.

Njengombana nobujamo bezulu buhloniphile, ilanga lizitjho ngemisebe yalo nje,
bakhona abacabanga ngelifa lakamufi. Phela lapha phezulu entabeni iKhololo 20
kuyabonakala. Kukhona abakhombisana ngomhlambi weenkomo zakaBongwe
obonakala lapha entabeni. Iimbuzi nezimvu ngetjhudu elimbi azibonakali ngombana
ilanga linganyuka, zisuke sele zingemva kwentaba. Ngokwevamisa ilanga lingathoma
ukuphosa amathunzi kwabo vane bese ziyavela. Uthole iKhololo imhlophe, inzima,
ibovu ngeembuzi zakaBongwe. Nawujika amehlo uwaphosa magega nomlambo 25
iBhalule ubone kutshehla, ukube zizimvu-ke lezo.

Namhlanje ulele nje uBongwe, utjhiye iimbaya ezimbili ezibobhazabhaza. Sokuthoma
esingesandleni sokugoma nawungena emzinakhe, ngeseenkomo. Sakhiwe
ngeenguzula zamatje. Ngesandleni sesincele ngeseembuzi nezimvu naso ngesamatje.
Amasimu wona akasabalwa, amumango. Ngetjhudu elimbi, kuthe nakuthonywa 30
ukudliwa ihlobo kilabo abalimileko, wakhamba uBongwe. Ubekwa nje, isiphila, ife,
imigade namaselwa sekuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudlilwa.

                                                                        [Ikhasi 1–2]

7.1       Tlola igama lendawo nestrada la uMavela aya kizo lokha nakayokufunisisa
          ngelifa lakayise ngokuya kwenoveli le.                                        (2)

7.2       Tlola amabizo wabameli ABABILI abeza kwaBongwe bazokuhlathululela
          uNaMtshweni ngesifiso esenziwa yindodakwakhe esimayelana nokwabiwa
          kwelifa lakhe.                                                                (2)

7.3       Hlathulula indlela ubudlelwana bakaMavela noyise egade sele bungayo
          ngaphambi kobana akhambe ayokuhlala eSoshanguve.                              (2)

7.4       Ngaphandle kokwetjiwa kwefuyo kaBongwe ngikuphi okhunye egade
          kutshwenya uNaMtshweni ehliziyweni?                                           (2)

7.5       Umgomo OWODWA wesifiso sakaBongwe wawuqinisekisa bona qobe
          nyanga umndenakhe ube nemali oyifumanako ukuze wondleke. Tlola bona
          umgomo lo wawungafaki baphi abentwana bakaBongwe ekutholeni imali le.         (2)

7.6       Hlathulula ummoya ozwakaliswa siphetho senoveli le. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                             (2)

7.7       Hlathulula umhlobo werarano owaba khona lokha uNaKabini nakasola
          uMavela ngekulumakhe yokobana uMhlekwa banoHleziphi balise indaba
          yabo yeenkolo, basuke boke njengomndeni kaBongwe baye kiboDladla
          bayokusula isifiso esitjhiywe nguyise. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                        DBE/Novemba 2024
                                      NSC Confidential

7.8       Ucabanga bona isenzo sakaSkhosana sokugalaja uMavela ilifa lakayise
          ngokumnikela itjhege enganamali simveza amumuntu onjani? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                               (2)

7.9       Ucabanga bona ingemuva lakaMhlekwa libe nomthelela ongangani
          ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana alise emsebenzini abuyele esikolweni
          njengombana isifiso sakayise sibalayela? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)

7.10      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa isifiso sakaBongwe
          njengento eqinisekisa bona nanyana angasekho ephasini kodwana koke
          lokhu ebekakufisa ngefuyo yakhe kuyenzeka? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)

7.11      Ingabe isehlakalo sokobana uMavela ebe iinkomo zakayise umndenakhe
          ungabi nokusola nakancani ukobana kungenzeka bona zetjiwe nguye
          siyakholweka nofana asikholweki? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)

7.12      Ummongondaba wenovela le umayelana nokutjhayisana kwendlela
          yesikhuwa nendlela yesintu yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Tshwaya
          ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa umlingisi ngamunye kabalandelako
          ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le.

          7.12.1       UMavela                                                          (1)

          7.12.2       UDladla banoJanson                                               (1)

          7.12.3       UNaMtshweni                                                      (1)
                                                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         15                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Abatloli bamanoveli basebenzisa iimilo nezenzo zabalingisi esithi nasiziqalisisako
zizwakale zisethulela iimfundo ezithileko. Coca ngeemfundo esizethulelwa mtloli
ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko esithi; UKHOLIWE:
uKholiwe, uSipho, uZondani nomphakathi weVlaklaagte No.2. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izenzo neemilo zabalingisi kanye nesifundo. Emzimbeni
coca wenabe ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla bewutjho nokobana
ngiziphi iimfundo esizifumana ngazo. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli
ukusethulela iimfundo ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                        [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

UKholiwe banoMuzi bebazihlalele kamnandi, uZimu sele ababusise ngabentwana
ababili nabo esele babakhulu, uThokozani noBusisiwe. KwakungoMgqibelo, uKholiwe
banoMuzi     bazihlalele  ekhaya.    Nanyana     bebasekhaya   boke     kodwana
bebangasingekumbeni yinye. UMuzi gade angendlini yokufundela phambi kwakhe
kuhlezi intaba yeencwadi. Umkakhe yena wayengekumbeni yokudlela, afundela 5
khona. Omunye nomunye bekathi nakazizwa alambile aye ngekhwitjhini aziphakululele
ukudla. Bafunda kangaka nje phela sekuziinkhathi zokutlolwa kweenhlahlubo
zokuphela komnyaka. Bafundela ngeenkumbeni ezihlukeneko nje, abafuni
ukuphazamisana. Kusukela ekuseni bafunda.

UMuzi wenza iimfundo ze-Masters, uKholiwe yena wenza i-Honours ebuya ibizwe 10
ngokuthi yi-Hons ngokurhunyezweko. Ngalesi isikhathi uMuzi besele afundisa ekholitjhi
yaKwaNdebele yokuthwasisa abotitjhere. UKholiwe yena gade sele angutitjherehloko
weMandlethu High School ekusikolo esikhulu sangeVlaklaagte No. 1. UThokozani,
izibulo bekafunda ibanga lobunane, uBusi lesithathu. Abazali bakaThokozani noBusi
bayazikhakhazisa ngabo ngombana kubonakala sengathi nabo bazakufuza abazali 15
babo ngokuthanda ifundo.

Njengombana kungoMgqibelo nje, abekho aboThokozani banoBusi, baye eNdebele
College lapho bafunda khona. Kuthe kungabetha i-iri lesine ntambama uKholiwe
abuthe iincwadi ngemuva kokuthi azizwe bona udiniwe aye lapha kuhlezi khona uMuzi
afike amthole naye angasafundi. ʹAwu, ufika nje nami ngithi ngiza kuwe, sengidiniwe 20
kodwana ukudinwa ngiyakubona Kholi wami, sengikuhlulukele. Abantu nabangasibona
sifunda ngalendlela, bazakuthi siyalwa.ʹ Atjho adosa umkakhe amsingatha.
Bacocacoce kwamva uMuzi abeke iincwadi zakhe kuhle. UKholiwe amsize ukuzibutha
ngombana zirhatjheke netafula yoke. Uyafunda phela uMnguni lo. Nakafundako
uMnguni kufanele iincwadi zoke zizale itafula, zivulwe zoke.                        25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          16                         DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

Bakhambe bayokuhlala ngekhwitjhini. UKholiwe enze ikofi basele. Bathi basasela
ngeniyani uThokozani noBusisiwe. Balotjhise abazali babo ngesizotha esikhulu.

UKholiwe angawasusi amehlwakhe kuBusisiwe. Amqale umntwana kwangathi
uyathoma ukumbona. UMnguni akutjheje ukwenza komkakhe kodwana athi uzambuza
nababobabili. Ifike intambama kudliwe ukudla kwentambama, kuthandazwe 30
kuyokulalwa.

ʹMma, kubayini gade uqale uBusi kangaka?ʹ Sekubuza uMnguni sele babodwa
ngekumbeni yabo yokulala. ʹYazi baba ngithe nangiqala uBusi ngambona sele
anamatshwayo wokukhula, wokungena kwesinye isigaba.ʹ UKholiwe gade akhuluma
ngommoya ophasi, atjengisa ukuphelelwa mamandla. Ukhuluma ngendlela etjengisako 35
bona akakathabi. ʹKwenziwa yini angathabi lokha abentwana nabakhulako?ʹ
NguMnguni azibuza ngehliziyo. Phela lesi ngiso isikhathi sokuthaba ngombana
abentwana sebakhulile. UMnguni azame ukumbuza umkakhe kodwana kubonakale
ukuthi uphatheke kumbi. Baba sekufike isikhathi sokuthi sihlale phasi nabentwana
sibatjele ngokuziphatha nangeengozi abangahlangana nazo basese batjha. UKholiwe 40
wawungathi uzakuhlongakala.

                                                                       [Ikhasi 13–14]

9.1       Tlola bona umlingisi ngamunye kabangenzasi bekafundela ngakiyiphi ikumba
          ngokutjho kwetheksthi engehla le:

          9.1.1        UKholiwe                                                          (1)

          9.1.2        UMuzi                                                             (1)

9.2       Tlola ilanga nenyanga uKholiwe banoMuzi abatjhada ngalo.                       (2)

9.3       Tlola isizathu esenza bona uNgendu adane khulu lokha nakabona uZondani
          akhamba noKholiwe baphuma esondweni ngokuya kwenoveli le.                      (2)

9.4       Rhunyeza ummongo wencwadi kaZondani ayithumela ngoVusi kuKholiwe
          lokha nabasafunda esikolweni iMafu Secondary School. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                              (2)

9.5       Tlola OKUBILI okufanako phakathi kwakaNgendu banoZondani ngokuya
          kwenoveli le.                                                                  (2)

9.6       Hlathulula umhlobo werarano owabakhona lokha uNgendu nakaqeda
          ukukhamba ekhabo kaKholiwe ngemva kokumnikela imiphumela yakhe
          yebanga le-12. Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                          (2)

9.7       Ucabanga bona isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe ngesidunu sezembe
          lokha nakazamthola ahlezi nosobentwabakhe sisitjela bona umumuntu
          onjani? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           17                      DBE/Novemba 2024
                                      NSC Confidential

9.8       Ucabanga bona isenzo sakaZwelibanzi        sokukhetha ukuzokufunda
          eYunivesithi yeVista eseTshwane kunokobana afunde eYunivesithi
          esesiFundeni sekhabo iKwaZulu Natal sisitjelani ngesizinda sesikhathi
          sokwenzeka kwendaba yenoveli le? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                   (2)

9.9       Hlathulula ummoya ozwakaliswa sisenzo sakaZondani sokuzibulala
          ngebanga lokwaliwa nguKholiwe. Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                   (2)

9.10      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uKholiwe
          ahlangabezana neentjhijilo pheze kizo zoke izahluko zenoveli le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)

9.11      Ingabe uyamsola nofana awumsoli uKholiwe ngokobana abawe uSipho bona
          kube nguye ohlathululela uMuzi ngepilo kaKholiwe kunokobana azitjelele
          yena ngokwakhe? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                      (2)

9.12      Inovela le imayelana nobudisi umuntu angazifumana aphila ngaphasi kwabo
          ngebanga lokuba nefihlo epilwenakhe. Tshwaya ngokuphumelela komtloli
          ukusebenzisa abalingisi abalandelako ukuphumelelisa ummongondaba
          wenoveli le:

          9.12.1       UKholiwe                                                       (1)

          9.12.2       UZondani                                                       (1)

          9.12.3       Umamfundisi banoNaKoteni                                       (1)
                                                                                      [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 18

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         18                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Sikosana

Abatloli bamanovela basebenzisa iimilo nezenzo zabalingisi esithi nasiziqalisisako
zizwakale zisethulela iimfundo ezithileko. Coca ngeemfundo esizethulelwa mtloli
ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko esithi; UBONAKELE:
uBonakele, uNaMndebele, uMahlangu noNaSilombo. Esingenisweni se-eseyakho
hlathulula bona yini izenzo neemilo zabalingisi kanye nesifundo. Emzimbeni coca
wenabe ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla bewutjho nokobana ngiziphi
iimfundo esizifumana ngazo. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli
ukusethulela iimfundo ngezenzo neemilo zabalingisi ababalwe ngehla. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                       [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Sikosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

UMahlangu amngene hlangana. Khabe sele athoma ukusilingeka khulu. ʹHeyi! Heyi!
NaSilombo, ufuna ukubona ini? Ungathuka umntwanami phambi kwami?ʹ ʹMahlangu
mina angilwi nawe. Uyazi bonyana wena ngikuthanda kangangani kodwana ngibona
ngasuthi umntwanakho lo uzosihlukanisa ngombana nakhu wena umphatha
njengeqanda lekukhuʹ, kwatjho uNaSilombo. Wajikisa ihloko waqala emlanjeni lapha 5
kutjhinge khona uBonakele.

UMahlangu kwathi amgome ngamazinyo nakamuzwa akhuluma naye ngendlela le.
Uthe nakasuka lapho wathi; ʹUthini?ʹ Watjho wambandamela ngasuthi ufuna ukumdula.
UNaSilombo akhange akunake lokho ngombana wasuka lapho wamphudlhela wathi;
ʹSengitjhwile! Ngithi angekhe ngalisa ukumtshwenya umntwanakho lo. Okungcono 10
nami ungiqothe njengomfazakho owamqothako loya.ʹ Uthe nakaqeda ukutjho njalo,
uNaSilombo, waphuma ngendlini. Waphosa ibadi ngemuva kwakhe ngasuthi uqothwa
manaba, waya emlanjeni.

UMahlangu wasala abambe wangenzasi, wakhuluma yedwa. ʹAngazi nami
ngangingenwe yini bona ngitlhale umfazami wokuthoma loya. Akhe uqale nje 15
umntwanami sele aphele kangangani. Ingasuthi akagomi kodwana ababelethi bakhe
basaphila bobabili. Angekhe kwalunga bona umntwanami agongondwe bulwele
behliziyo mina yise ngisaphila. Ngisagoma amabele! Kufanele kube khona
okwenziwako msinyana.ʹ Egade kutshwenya uMahlangu kukobana akazi naye
bonyana uzakuthi nakaqotha uNaSilombo, amfumane kuphi uNaMndebele ngombana 20
akazi naye lapha atjhinga ngakhona. Abanye bamkhomba ngeJwanasbhege. Abanye
bamkhomba ngeendaweni naye angazaziko, angakhange afike kizo. Kodwana iqiniso
kukobana usaphila.

ʹKulungile unina kaBafunani akaragele phambili nepilo angiphilisa yona le kodwana
uZimu uyangizwa nangithi nami lizakufika lami ilanga, ngizazibuyiselela kuye.     25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 19

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          19                         DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

Umma wangitjhiya. Ubaba uyasebenza akayiboni into eyenzeka lapha kwethu mihla
yoke le. Njeke nasele ngikhule kuhle nami ngizabatjhiya lapha kwethu.ʹ Ihliziyo
kaBonakele ibe buhlungu khulu. Ukhuluma nje usahlezi phezu kwedwala.
ʹNgizabatjhiya! Ngizabatjhiya ngiye e ...,ʹ aphazanyiswe nguNaSilombo. ʹHeyi, heyi!
Ufuna ukusibonisani wena msanyana? Unehliziywana bani wena yokobana 30
ungazondiswa kulokha nangikuyalako! Thatha nasi imali uyokuthenga umgadango
ngizokwenzela uBafunani ukudla. Unganginyenyisi.ʹ UBonakele akhange amphendule
kodwana wathatha imali wenza njengobana uNaSilombo asitjho. Ukhamba nje ihliziyo
yakhe ayikatjhaphuluki kodwana isese buhlungu.

                                                                          [Ikhasi 3–4]

11.1      Tlola bona uNaSilombo umhlobobani ngokobutjhaba nokobana uvela kiyiphi
          indawo ngaphambi kobana azokuhlala eSiyabuswa.                                  (2)

11.2      Tlola bona uBonakele besele aneminyaka emingaki begodu afunda liphi
          ibanga nakazazipha inarha.                                                      (2)

11.3      Rhunyeza isizathu esenza bona uBonakele akhambe kwabo aziphe inarha.            (2)

11.4      Hlathulula indlela umuzi kaMahlangu ebesele uqaleka ungayo lokha
          uBonakele nababelethi bakhe babuyela eSiyabuswa. Ipendulwakho ayibe
          maphuzu AMABILI.                                                                (2)

11.5      Tlola isizathu esenza      bona    uBafunani   agcine   sele   abulungwe
          nguRhulumende.                                                                  (2)

11.6      Hlathulula umhlobo werarano langaphandle elivezwe etheksthini engehla le.
          Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                          (2)

11.7      Ucabanga bona ngiliphi iqhinga lokuvezwa kwabalingisi umtloli
          alisebenzisileko ukusivezela umlingisi onguNaSilombo esingenisweni
          senoveli le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                             (2)

11.8      Ucabanga bona isenzo sakaNaMndebele sokufuna ukubizwa ngesibongo
          sakhe kunokobana abizwe ngegama lakaMary aliphiwe bakhozi bakhe
          eJwanasbhege sisitjelani ngaye? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

11.9      Ucabanga bona ingemuva lakaBonakele libe nomthelela ongangani
          ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana akhambe kwaMbuyiseli ngemva
          kobana ubaba uMbuyiseli ambethile? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

11.10     Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uNaSilombo atlhorisa
          uBonakele kangaka kodwana umntwanakhe uBafunani amphatha
          njengeqanda? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 20

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         20                      DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

11.11     Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomlingisi onguMahlangu ngepilo
          abegade sele ayiphila kwakhe ngemva kobana ahlukane noNaMndebele?
          Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                    (2)

11.12     Ummongondaba wenovela le umayelana nomntwana okhule atlhoriswa khulu
          mbelethi ongasuye wakhe weengazi nowaphetha ngokuhlakanipha
          nangokuphumelela      epilweni.   Tshwaya   ngokuphumelela   komtloli
          ukusebenzisa abalingisi abalandelako ukuphumelelisa ummongondaba
          wenovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU:

          11.12.1      UNaSilombo                                                   (1)

          11.12.2      UMbuyiseli                                                   (1)

          11.12.3      UKiller                                                      (1)
                                                                                    [25]

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 21

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          21                         DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
Abatlami bobukghwari bomlomo basebenzisa isithombengqondo sesingathekiso
esikhathini esinengi ukumadanisa izehlakalo zobukghwari bomlomo nezepilo
yamambala. Coca ngokuphumelela komtlami wenolwana yesihloko esithi;
UMABOMVANA NEPUNGUTJHA nembongi yeembongo zesihloko esithi; IIMBONGO
ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso
ukumadanisa izehlakalo nabalingisi bobukghwari bomlomo nezehlakalo ezenzeka
epilweni yamambala. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini isingathekiso,
abalingisi nezehlakalo. Emzimbeni coca ngezehlakalo zobukghwari bomlomo
obubuzwe ngehla uqalisa kilezo ezingathekiswe nazo nezenzeka epilweni yamambala.
Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwabatlami bobukghwari bomlomo beenhloko
ezivezwe ngehla ukusebenzisa isingathekiso ukumadanisa izehlakalo ezenzeka
epilweni yamambala nalezo ezivela ebukgwarini bomlomo obubuzwe ngehla.
Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390.                                                [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'ISITJHABA SAMAVILA' – CM Sangweni
13.1      Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI D

          Kwasukelasukela!

          Cozi!

          Kwakukhona iqhegu elidala ibizo lalo kunguBalabala. Iqhegweli lalihlala
          nomndenalo endaweni eyaziwa ngokuthi kukwaSiyatlhaga. Ngelinye ilanga
          indodana yeqhegweli uVila yavuka sekusemini khulu, yathi iyakhamba 5
          isayokuzuma. Mbala uVila wangena indlela etjhinga ehlathini, ehlathinapha
          wabona iimpunzi ezinengi khulu.

          Iimpunzi zamkara khulu wabe wahleka yedwa. Zamkara ngombana wabona
          ukuthi namhlanje khona bazokulala badlile. Wayefanele ukuthaba ngombana
          umndeni kaBalabala wawudosa emhlweni. UVila watjhidela eduze 10
          kweempunzi afuna ukukhetha ezinonileko kwaphela. Uthe asaqalisisa wezwa
          ʹrhwatjharhwatjhaʹ eduze naye, nakavusa amehlo wabona umnganakhe
          uNgathana eza kuye.

          Wathaba khulu uVila nakabona uNgathana eza kuye. UNgathana wafike
          wahlala phasi noVila naye wahlala phasi. UNgathana wathi; ʹUyabona 15
          mngani, ngathana urhulumende uyasicabangela, bekazosinikela iimvorovoro
          sikwazi ukudumuza iimpunzezi.ʹ UVila wavumelana nomnganakhe wathi
          ngathana baneengidi bebazakuzuma lula, njenganje nanzi iimpunzi zibaqalile
          kodwana babhalelwa kuzibamba. UNgathana watjela uVila bonyana ekhabo
          uyise u-Abasebenzi uthe angekhe asavowuda.                                 20

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 22

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             22                         DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

          U-Abasebenzi watjela umndenakhe bonyana angekhe asavowuda ngombana
          urhulumende akabenzeli litho. UVila naye watjela umnganakhe bona nabo
          ekhabo uyise uBalabala uthe phasi ngokuvowuda. Wabalabala ngokuthi uyini
          umsebenzi karhulumende ngombana akabenzeli litho? Njengombana
          abangani ababilaba bakhuluma nje, iimpunzi ziyakhamba azikabajameli. 25
          Njengombana bahlezi phasi basonge imikhono bakhohlisana, ithuba
          belibaphunyurha baliqalile.

          Isitjhaba sakwaSiyatlhaga sasinobulwele obumbi, ubulwele bokungafuni
          ukusikima sizenzele. UVila noNgathana basikima bakhambisana batjhinga
          etjwaleni. Basakhamba njalo bahlangana nomnganabo u-Awukho. Abangani 30
          abathathwaba bakhambisana batjhinga emarhugwini. Hlangana nabo akekho
          owabona umraro ngokuya etjwaleni. U-Awukho wakhumbuza abangani bakhe
          bonyana ukuditjha etjwaleni akusimlandu ngombana vele umsebenzi awukho.
          Wathi nabangahlali emarhugwini, bazokwenzani? UVila wamfakazela
          ngokuthi, bangenzani nelanga nalitjhisa kangaka? NoNgathana wavumelana 35
          nabangani bakhe bonyana ayikho into abangayenza nalitjhisa ngalendlela,
          ngathana urhulumende ubakhela amadanyana bebazokududa nalitjhisa
          kangaka.

                                                                             [Ikhasi 61–62]

          13.1.1       Tlola igama lendawo lapha kwenzakalela khona inolwana le
                       nobulwele obuphethe abantu bendawo le ngokutjho kwetheksthi
                       engehla.                                                                (2)

          13.1.2       Ngokurhunyezweko     tlola   ummongondaba/okutjhiwo    yinolwana
                       engehla le.                                                             (2)

          13.1.3       Ngisiphi isiphakamiso esavezwa nguVila lokha nabe kubanjwe
                       umhlangano lapha bebayokubonisana khona ngokutlolwa
                       kwencwadi ebebazoyisa epalamende emayelana nomtlhago
                       abaqalene nawo endaweni abahlala kiyo?                                  (2)

          13.1.4       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela isiqunto osithetheko ngephuzu ELILODWA.

                       Ipilo ephilwa balingisi benolwana engehla le ifana patsi nepilo
                       ephilwa maSewula Afrika esikhathi sanamhlanje.                          (2)

          13.1.5       Hlathulula bona umtlami wenolwana le uhlathulula ukuthini
                       ngesifundo esisithola esiphethweni senolwana le esithi; ʹTjheja,
                       wavilapha, wena nomtlhago nizokuba mamathe nelimu.ʹ                     (2)

          13.1.6       Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wenolwana le
                       ukusivezela iimpoto namalembe zikhamba ziyoziphosela
                       ngemlanjeni zitjhiye abantu basararekile ngemzini? Ipendulwakho
                       yibe liphuzu ELILODWA.                                                  (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 23

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              23                         DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

          13.1.7       Tshwaya ngokuphumelela komtlami wenolwana le ukuthiya
                       abalingisi abalandelako amagama akhambelana nezenzo zabo:

                       (a) UBalabala                                                        (1)

                       (b) UVila                                                            (1)

                       (c) U-Awukho                                                         (1)

                                            KANYE

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA Mahlangu

          1            UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni,
          2            Yavalelwa iphasi loke lanyenya,
          3            Ladana kwanga kuvalelwe uZimu.
          4            Ikunzʹ eyabhodlʹ ekampeni ivalelwe,
          5            Abelusi nabavaleli bathuka,
          6            Kwathuka uHendrik Verwoerd,
          7            Kwathuka kanye noJohn Voster,
          8            Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor,
          9            Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni,
          10           UDe Klerk wathi asafika wayivulela.

          11           Abanye bathi bayibona bayimbuluzela
          12           Kwambuluzʹ iWit wolf kwabamhlophe,
          13           Yandlondlobala yadlokoma,
          14           Kwambuluzʹ i-Conservative
          15           Ngakhona kwabamhlophe.

          16           Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela
          17           Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe,
          18           Mina ngizwe bamkhombʹ eNgilandi kweliphetjheya
          19           Ngezwa bamkhombʹ e-Amerika.
          20           Ngizwe bamkhombʹ eRussia embusweni we-Socialism.

          21           UComrade Rholihlahla Nelson Mandela
          22           Yimbandulo enamandla,
          23           Eyakwazi ukubandula ikululeko
          24           Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka.

          13.2.1       Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye
                       kengenzasi:

                       (a)   Ladana kwanga kuvalelwe uZimu.                                 (1)

                       (b)   Ikunzʹ eyabhodlʹ ekampeni ivalelwe.                            (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 24

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            24                        DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

          13.2.2       Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yindima yoku-1
                       ngekutani ebongwa eembongweni ezingehlezi.                        (2)

          13.2.3       Ucabanga bona ngisiphi isifundo esingasithola esenzweni
                       sakaRholihlahla Nelson Mandela sokobana athi nanyana avalelwe
                       ngejele kodwana aragele phambili nokulwa, angathuli?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

          13.2.4       Hlathulula bona imbongi yeembongo ezingehlezi inqophe ukuthi
                       ngomuda wama-22 ukuya kewama-24 weembongo ezingehla.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

          13.2.5       Tshwaya ngokungenziwa nguRhulumende ukwenzela bona
                       amaSewula Afrika angawukhohlwa umlando wenarha yekhethu le
                       nendima eyadlalwa ngubaba uRholihlahla Nelson Mandela
                       kezepolotiki. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)
                                                                                         [25]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA B:         25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 25

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         25                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                           NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Imidlalo    yakhiwa   ziinkulumo-pendulwano   ezilanywa/ezilandelwa     zizenzeko
ezithuthukisa umdlalo bewuyokufika esiphethweni sawo. Coca ngeenkulumo-
pendulwano nezenzeko ezilama/ezilandela ikulumo-pendulwano ngayinye
ezihlangana nabadlali abalandelako bomdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI:
ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaMbulawa nababelethi bakhe esethulweni
somdlalo lo, eyaba phakathi kwakaMbulawa neensebenzi ezibabantu abadala lokha
nabe bakhuluma ngendaba yakwaMasuku kanye neyaba hlangana namapholisa
womBuso weBandlululo lokha nabe asesitetjhini sawo. Esingenisweni se-eseyakho
hlathulula bona yini ikulumo-pendulwano nezenzeko. Emzimbeni coca wenabe
ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali ababalwe ngehla bese uhlathulula
nokobana ikulumo-pendulwano ngayinye ilanywa/ilandelwa ngisiphi/ngiziphi izenzeko.
Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukulamanisa/ukulandelanisa
iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezithuthukisa umdlalo lo bewuyokufika
esiphethweni sawo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                            [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Ekampeni yababaleki ababaleke eenarheni zemakhabo ese-Angola. UMbulawa
uditjhe nomkhozakhe omutjha.)

NAIDOO:  (Ubhambalele.) Ngizwa batjho wapheze waphambana nezulu mkhozi.
         Hlathulula bona wasinda njani.
MBULAWA: (Naye ubhambalele.) Ngabotjhwa nezinye iimbotjhwa savalelwa ejele. 5
         Sathi sisahlezi ejele kwangena ipholisa, lathi siphumele ngaphandle.
         Sathi bona siphume lasilayitjha ekoloyini edosa ngemva nangaphambili.
NAIDOO:  (Avuke ahlale.) Belilodwa ipholiselo?

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2024 MG.docx](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-isindebele/63136439-bf26-44bf-a7ce-d363817b95ce) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
