# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 14 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016/3e78f779-c3fd-4ddd-888e-55f636881449) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2016

                                        IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3              2                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi ecocako.

          Ipumelelo ifunyanwa kabudisi.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:

          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangezelela ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                        [50]

1.2       I-eseyi ehlathululako.

          Umuntu owangenza ngatjhugulula indlela embi ebe ngiziphethe ngayo.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:

          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.                                                   [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3             3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

1.3       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.
          'Ekugcineni ngazizwa nginamandla wokuthatha isiqunto esilungileko'.
          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:
          •    I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          •    Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
          •    Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               yaloyo otlolako.
          •    Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso
               nendima ethathwa ngotlolako.                                                   [50]

1.4       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.

          Ubuhle nobumbi bemiguruguru ekhona eSewula Afrika mazombe.

          Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
          yomibili imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona
          kukobana e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole
          ngemibono yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola
          ngayo. Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela
          ofundako ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi
          abona lingcono kunelinye. Umtloli angafinyelela esiphethweni esithileko
          ekugcineni kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele
          yethulwe ngokulinganako e-eseyini.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:

          •   Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          •   Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          •   Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
              anikelwe yona esihlokweni.
          •   Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.

          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuba namalungelo
          nawumntwana osese ngaphasi kwelawulo labazali]                                      [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3             4                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

1.5       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.

          Amalungelo wabantu bengubo abonakala asagandelelwe nakuleSewula
          Afrika etja.

          I-eseyi ephikisikako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:

          •   Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •   Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
              imibonwakhe.
          •   Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •   Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
              iphakamise imibono eqinileko.
          •   Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
              nehlonipho.
          •   Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
              nesanelisako.                                                                   [50]

1.6       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.

          Umntwana okhula atlhaga uyahlakanipha.

          I-eseyi ephikisikako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa le-eseyi:

          •   Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •   Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
              imibonwakhe.
          •   Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •   Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
              iphakamise imibono eqinileko.
          •   Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
              nehlonipho.
          •   Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
              nesanelisako.                                                                   [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3              5                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

1.7       1.7.1        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo
                       we-eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                    [50]

          1.7.2        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo
                       we-eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                    [50]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:             50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3              6                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

UMBUZO 2

2.1       Incwadi yobungani.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa incwadi yobungani:
          •    Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
               sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
               Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi.
          •    Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
               umzawakho njll.
          •    Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile,
               Mma, Baba njll.
          •    Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
               ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
               ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
          •    Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
               yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
               nesihloko anikelwe sona.
          •    Kumele ibe nesilayeliso; isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
               boke abangaziko ngapho; njll.
          •    Ekugcineni kumele utlole isiphetho, isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
               umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,       bese   kuthi     ngaphasi
               kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
               otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
               ukobana usitlole ngombana niyazana ninabantu obatloleleko.                      [25]

2.2       Ikulumo-pendulwano.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa ikulumo-pendulwano:

          •      Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
                 kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
                 izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
          •      Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
          •      Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
                 mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
                 kwamagama walabo abakhulumako.
          •      Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
          •      Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
                 afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
                 negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.
          •      Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
                 lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana,
                 umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere.
          •      Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube
                 khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo,
                 kuzwakale bonyana seyiyaphetha.
          •      Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
                 indaba egade icocwa ikhambe bunjani.                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3              7                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

2.3       I-athikili kamagazini.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa i-athikili kamagazini:

          •      Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
          •      I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza
                 ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo
                 sesikhangiso.
          •      I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
                 zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
          •      Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
          •      Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
                 nanyana sibe nezwelo.
          •      Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa
                 ku-athikili.
          •      I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengomkhangiso ikhuthaze
                 abayifundako bona bayifunde.
          •      Iindima akukafuzi bona zibe zide.
          •      Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.                 [25]

2.4        I-inthavyu/Ukuhlunga.

           Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa i-inthavyu/ukuhlunga:

           I-inthavyu yikulumo la kuba khona umuntu nofana abantu abambadlwana
           ababuza imibuzo ngomnqopho wokufuna ilwazi elidephileko ngaye.
           Kungabuzwa ngokuzeleko umuntu ofuna umsebenzi kokhunye kubuzwe
           umuntu ngomnqopho wokufumana ilwazi ngento ethileko eyenzekileko
           nofana esazokwenzeka. I-inthavyu ingenzeka bunqopha, kumabonakude,
           emrhatjhweni nofana emtatweni. Ikhona godu i-inthavyu etlolwa phasi
           yona-ke isakhiwo sayo sifana patsi nesekulumo-pendulwano. (Qala
           umhlahlandlela wekulumo –pendulwano ngehla)                                        [25]

2.5       Umlando kamufi.

          Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
          Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa umlando kamufi:

           •     Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
           •     Amagamakhe apheleleko.
           •     Ilanga abelethwa ngalo.
           •     Ubelethwa bobani.
           •     Wabelethelwa kuphi (Igama lendawo abelethelwa kiyo).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3               8                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                      NSC – Imemorandamu

           •       Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
           •       Wazuzani eemfundweni zakhe.
           •       Iindawo asebenze kizo.
           •       Iinkhundla azifumanako.
           •       Ilanga akhambe ngalo ephasini.
           •       Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
                   abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
                   ngokweengazi.                                                              [25]

2.6       Ikulumo elungiselelweko.

          Umfundi nangabe utlole ikulumo elungiselelweko, kumele akhumbule
          bonyana    abantu  abafani   ngamasiko,    ngeenkolelo, ngefundo,
          ngabakuthandako nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana
          bazawathanda amaphuzu azowakhuluma emnyanyeni loyo.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa ikulumo elungiselelweko:

          •    Ihloso yekulumo.
          •    Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo elungiselelweko:

               -     Isihloko >      Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo
                                     izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga
                                     begodu sethule okumunyethwe yikulumo.
               -     Isilotjhiso >   Kumele       ococako      alotjhise     abakhona
                                     ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani,
                                     abalandelanise kuhle ngokweenkhundla zabo
                                     emehlweni womphakathi.
               -     Isingeniso >    Kumele sidose kodwana sibe sifitjhini senze
                                     kobana balalele.
               -     Ummongo-ndaba > Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko.
               -     Isiphetho>      Angarhunyeza       ikulumakhe       ngokubuyelela
                                     akukhulumileko nofana afake iselela.                     [25]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA B:             50
                                                                       INANI LOKE:            100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com                     9                                                                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya indaba yephepha lesi-3, Isigaba A.
• Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
• Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                       Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko                 Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                           28–30                           22–24                         16–18                         10–12                           4–6
 NOKUHLELA                                      -Ukuphendula okudluleleko.     -Iimpendulo zihleleke kuhle,   -Ukuphendula okwanelisako.    -Ukuphendula okungakajami      -Ukuphendula okuphume

                            Izinga eliphezulu
                                                -Imiqondo ehlakaniphileko,     zikhambelana khulu begodu      -Imiqondo ekhambelanako       ndawonye.                      endleleni khulu.
 (Ukuphendula)                                  evusa imiqondo netjengisa      zimnandi.                      nekholisako.                  -Imiqondo engakanqophi.        -Imiqondo enganatlha
                                                ukukhula.                      -Kunobufakazi nokukhula        -Kunokuhleleka okulingeneko   -Ubufakazi obuncani            nengazwakaliko.
 Ukuhleleka kwemiqondo                                                         okubonakalako.                 nokukhambelanako nesihloko,   bokuhleleka nokukhambelana.    -Imiqondo engakahleleki
 yokuhlela                                      -Ukuhleleka okudluleleko       -Isingeniso, umzimba           umzimba nesiphetho.                                          nengakhambelaniko.
 Ukulemuka komnqopho,                           nokukhambelana                 nesiphetho kuhleleke kuhle
 abamukelilwazi nobujamo                        kwesingeniso, umzimba          begodu kuyakhambelana.
                                                nesiphetho.
 30 AMAMAKSI
                                                          25–27                           19–21                         13–15                           7–9                           0–3
                                                -Ukuphendula okudluleleko      -Ukuphendula okuhlelwe         -Ukuphendula okwanelisako     -Ukuphendula                   -Ukuphendula isihloko

                            Izinga eliphasi
                                                kodwana kutlhayela             kuhle.                         kodwana okunganatlha.         okungakhambelaniko             akukalingwa nokulingwa.
                                                amatshwayo wendaba ehle.       -Imiqondo ekarisako            -Imiqondo iyakhambelana       okusezingeni eliphasi.         -Imiqondo engakhambelaniko
                                                -Imiqondo ekhulileko           nekhambelanako.                ngokulingeneko.               -Imiqondo ayikahlangani        nengakafaneli.
                                                nenokuhlakanipha.              -Kunokuhleleka                 -Kunokuhleleka                begodu ayikanqophi.            -Imiqondo enganatlha
                                                -Kunokuhleleka                 nokukhambelana okuhle          nokukhambelana                -Abukho ubufakazi bokuhlela.   nengazwakaliko.
                                                nokukhambelana okuhle          kwesingeniso, umzimba          okulingeneko, kwesingeniso,
                                                ngokudluleleko kwesingeniso,   nesiphetho.                    umzimba nesiphetho.
                                                umzimba nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                        Phendla

### Page 10

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     10                                                                      DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                                            NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
            Iqhinga                                      Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                 Ngokungakalingani
                                                             14–15                           11–12                            8–9                             5–6                             0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela     -Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                            kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama               ezingakafaneli khulu

                                Izinga eliphezulu
                                                    elifaneleko nelihle             elifanele umnqopho,             elifanele umnqopho,             elingakafaneli umnqopho,          umnqopho, abamukelilwazi
 Iphimbo, irejista, isitayela                       ngokudluleleko, elinemba        abamukelilwazi nobujamo.        abamukelilwazi nobujamo.        abamukelilwazi nobujamo.          nobujamo.
 nelwazimagama elifanele                            umnqopho, abamukelilwazi        -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi           -Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                           nobujamo.                       lisetjenziswe ngokufaneleko.    okwethula ihlathululo.          okusezingeni eliphasi.            khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                          -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi              ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                              kusezingeni elihle              akunamphoso khulu.              kuneemphoso ezinengana.         kuneemphoso ezinengi.             -Ilimi elingazwakaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                            ngokudluleleko.                 -Kutlanywe kuhle.               -Kutlanywe ngokusezingeni       -Kutlanywe ngokusezingeni         -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                         -Ihlelo nesipelinghi                                            elilingeneko.                   eliphasi.                         kuneemphoso ezinengi khulu.
 ihlelo nesipelinghi.                               esinganamphoso.                                                                                                                   -Kutlanywe ngokusezingeni
                                                    -Kutlanywe kuhle                                                                                                                  eliphasi khulu.
 15 AMAMAKSI                                        ngokudluleleko.
                                                                  13                             10                                7                               4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                    kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama

                                Izinga eliphasi
                                                    elifaneleko nelihle elinemba    elifanele umnqopho,             elifanele umnqopho,             elincani nelisezingeni eliphasi
                                                    umnqopho, abamukelilwazi        abamukelilwazi nobujamo.        abamukelilwazi nobujamo         elingakafaneli umnqopho,
                                                    nobujamo.                       -Ilimi liyanemba begodu         ngokulingana.                   abamukelilwazi nobujamo.
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi         lisetjenziswe ngokufaneleko.    -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                    kusezingeni elihle khulu.       -Ihlelo nesipelinghi            okungathuli ihlathululo.        okungakafaneli.
                                                    -Ihlelo nesipelinghi            kuneemphoso ezimbalwa.          -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                    esinganamphoso.                 -Kutlanywe kuhle.               kuneemphoso ezinengi.           kuneemphoso ezinengi khulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle khulu.                                         -Kutlanywe ngokusezingeni       -Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                    eliphasi.                       eliphasi khulu.
 ISAKHIWO                                                          5                              4                                3                               2                              0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo             -Amatshwayo                     -Amaphuzu amanye                  -Amaphuzu afunekako
 Amatshwayo wetheksti.                              nemininingwana                  nemininingwana yesakhiwo        nemininingwana eveziweko        anembako akhona.                  ayatlhayela.
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo        sendaba.                        iyakhambelana.                  -Ukwakhiwa kwemitjho              -Ukwakhiwa kwemitjho
 nemitjho.                                          sendaba.                        -Kunokukhambelana okuhle.       -Imitjho neengaba kwakhiwe      neengaba kuneemphoso.             neengaba kuneemphoso
                                                    -Kunokukhambelana okuhle        -Imitjho neengaba kunikela      kuhle.                          -Indaba isazwakala kancani.       ezinengi khulu.
                                                    ngokudluleleko kwendaba.        umqondo.                        -Indaba isanikela umqondo.                                        -Indaba ayinamqondo.
 5 AMAMAKSI                                         -Imitjho kanye neengaba
                                                    kwakheke ngendlela ehle
                                                    ngokudluleleko.
 IRENJI YAMAMAKSI                                                43–50                          33–40                           23–30                           13–20                             0–10

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:

-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                    Phendla

### Page 11

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                           Downloaded from hlayiso.com                    11                                                                     DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                                  NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
               Iqhinga                         Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                  Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA                            13–15                           10–12                             7–9                             4–6                             0–3
 NESAKHIWO                                -Ukuphendula okudluleleko,      -Ukuphendula okuhle khulu       -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula ngokusisekelo      -Ukuphendula kutjengisa
                                          okungaphezu kwalokho            nokutjengisa ilwazi elihle      okutjengisa ilwazi lamatshwayo   begodu kutjengisa ilwazi        Ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono.                   okulindelweko.                  lamatshwayo wetheksthi.         wetheksthi.                      lamatshwayo wetheksthi.         lamatshwayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka               -Imiqondo ehlakaniphileko       -Umtlolo unqophile,             -Akunakudzimelela                -Kunokunqopha okukhona          -Akunakukhambelana
 kwemibono.                               nekhulileko.                    awukaphumi esihlokweni          nokukhambelana okulingeneko      kodwana okunengi                kwemiqondo.
 -Umnqopho, abamukelilwazi,               -Ilwazi elingeneleleko          begodu usekelwe kuhle           kokumunyethweko nemiqondo.       kuphambene nesihloko.           -Imininingwana esekela
 amatshwayo/imithetjhwana kanye           lamatshwayo wetheksthi.         ngendlela enobukghoni.          -Eminye imininingwana esekela    -Imininingwana esekela          isihloko imbalwa.
 nobujamo                                 -Umtlolo unqophile.             -Kunemininingwana esekela       isihloko iveziwe.                isihloko imbalwa.               -Akakasebenzisi amatshwayo
                                          -Kunokukhambelana               isihloko.                       -Isakhiwo sifanele               -Imithetho eqakathekileko       nemithetho yesakhiwo.
 15 AMAMAKSI                              kokumunyethweko nomqondo.       -Isakhiwo esifaneleko           ngokulingeneko kodwana           yelimi isetjenziswe ngendlela
                                          -Isakhiwo sihleleke kuhle       kodwana                         kunokungakhambelani.             ekungasiyo.
                                          begodu yoke imininingwana       Esinokungakhambelaniko                                           -Kunobutjhapha
                                          esekela isihloko iveziwe.       okuncazana.                                                      obubonakalako.
                                          -Isakhiwo esifaneleko
                                          nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA KANYE NOKU-                        9–10                              7–8                             5–6                             3–4                             0–2
 EDITHA
                                          -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                          nelwazimagama kuwufanela        nelwazimagama kuwufanele        nelwazimagama kuwufanele         nelwazimagama kuwufanele        nelwazimagama
 -Iphimbo, irejista nesitayela kufanele
                                          khulu umnqopho,                 kuhle umnqopho,                 ngokulingeneko umnqopho,         kancani umnqopho,               akukhambelani nomnqopho,
 umnqopho/umphumela,
                                          abamukelilwazi kanye            abamukelilwazi kanye            abamukelilwazi kanye             abamukelilwazi kanye            abamukelilwazi kanye
 abamukelilwazi nobujamo.
                                          nobujamo.                       nobujamo.                       nobujamo.                        nobujamo.                       nobujamo.
 -Ukusetjenziswa kwelimi kanye
                                          -Ihlelo lisetjenziswe           -Ihlelo lisetjenziswe           -Kuneemphoso zehlelo             -Kuneemphoso zehlelo            -Kuneemphoso ezinengi khulu
 nemithetjhwana.
                                          ngokunembako begodu lihleleke   ngokunembako begodu             kodwana azilimazi ihlathululo.   ezenza bona ihlathululo         ezenza bona ihlathululo
 -Ukukhethwa kwamagama.
                                          kuhle khulu.                    lihleleke kuhle.                                                 ingazwakali.                    ingazwakali nakancani.
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo
                                          -Akunamphoso.                   -Akunamphoso ezinengi.
 wokutlola nesipelinghi.

 10 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                                    22–25                           17–20                            12–15                           7–10                             0–5

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                         Phendla

### Page 12

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     12           DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 13

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     13           DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 14

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016-memo/5f8c707c-3458-40e5-974e-ee6211d3c8ea) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016-memo/0c6a7631-8496-4170-af06-4b0d1affd037) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2015-memo/0dbe6017-1c10-4e78-85f1-2ce91f265a95) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
