# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2017 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2017, 14 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017/5519bc26-1271-41a6-9d1f-fbcedfa412d6) — QP · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2017

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3             2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1
1.1       I-eseyi ecocako.

          Isehlakalo esatjhugulula ipilwami.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

               Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
               I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela .
               I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
               Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
                bekube sekugcineni.
               Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
                neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
               I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
                esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                      [50]

1.2       I-eseyi ecocako.

          Ukutjhisa ngokweqileko kwephasi mazombe kukhinyabeza umnotho
          wenarha.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

               Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
               I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
               I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
               Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
                bekube sekugcineni.
               Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
                neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
               I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
                esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                      [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3              3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

1.3       I-eseyi ehlathululako.

          Isiqunto engasithathako ngemva kokuphumelela kwami ngoncancabe.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

               Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
                kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
               Otlolako    kufanele   akhethe    ngokuyelela     amagama      nobujamo
                bokukhuluma.
               Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
                bha.
               Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
                zokuzwa,     zobumnandi     nezokuthinta   ukuze     zimsize    ukwenza
                akuhlathululako kukhanye bha.                                                    [50]

1.4       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Amalayibhrari athuthukisa amakghono wokufunda elutjheni.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

               I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
               Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
                e-eseyini le.
               Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
                kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
                yalowo otlolako.
               Imibono/Imicabango/Imizwa     eveziweko   kufanele     yembule   iqiniso
                nendima ethathwa ngotlolako.                                                     [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3              4                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

1.5       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.
          Abentwana bafunda ngokubona okwenziwa babantu abakhulu.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

                 Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
                 Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
                  imibonwakhe.
                 Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
                 Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho
                  kumele iphakamise imibono eqinileko.
                 Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
                  nehlonipho.
                 Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
                  nesanelisako.                                                                [50]

1.6       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.
          Ubuhle nobumbi bokuba nabangani abanengi.
          Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
          imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
          emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili.
          Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
          ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
          azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
          kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-
          eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
          ngokulinganako e-eseyini.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

                 Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
                 Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
                 Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
                  anikelwe yona esihlokweni.
                 Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuba nabangani
          abanengi].                                                                           [50]
1.7       1.7.1-       Kileziinthombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
          1.7.2        evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                      [50]
                                                           IMITLOMELO YESIGABA A:              50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3              5                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1       INCWADI YOBUNGANI
          Kilomhlobo     wencwadi      kufanele    ibe    nesiphande    sinye, sitlolwe
          ngokujayelekileko esandleni sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga
          elitlolwe ngesiNdebele isib: Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:
                Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
                 umzawakho, njll.
                Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile,
                 Mma, Baba, njll.
                Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
                 ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
                 ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
                Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
                 yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
                 nesihloko anikelwe sona.
                Kumele ibe nesilayeliso; isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
                 boke abangaziko ngapho; njll.
                Ekugcineni kumele utlole isiphetho, isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
                 umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,      bese    kuthi     ngaphasi
                 kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
                 otlolelweko azi kuhle ukobana utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
                 ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.                         [25]

2.2       INCWADI YABAKHULU/YOMTHETHO
          Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
          yesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele isib. Matjhi,
          Febherbari, Janabari njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
          okulilimi elingakavumeleki.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yabakhulu:
           Iba neemphande ezimbili, zitlolwe ngendlela ehle neyamukelekako.
            Isiphande sokuthoma siba ngesaloyo otlolako begodu sitlolwa
            ngesandleni sokudla phezulu. Isiphande sotlolelwako asibi nelanga
            ekutlolwe ngalo incwadi.
           Itlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko nofana
            emNyangweni othileko. Ngalokho-ke otlolako kufanele atlole isikhundla
            saloyo amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili.
           Iba nesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu esitlolwa ngalindlela:
            Nomzana/Kosikazi.
           Otlolako kufanele atlole isihloko salokho atlola ngakho ngamagabhadlhela.
           Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/isizathu sokutlola leyo ncwadi.
           Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
           Iba nesilayeliso.
           Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
            iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla.                                    [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3              6                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

2.3       UMLANDO KAMUFI

          Nakutlolwa   umlando   kamufi, kuthonywa     ngesihloko   esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
          Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:
                 Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
                 Amagamakhe apheleleko.
                 Ilanga abelethwa ngalo.
                 Ubelethwa bobani.
                 Wabelethelwa kuphi (Igama lendawo abelethelwa kiyo).
                  Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela.
                 Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
                 Akuzuza eemfundweni zakhe.
                 Iindawo asebenze kizo.
                 Iinkhundla azifumanako.
                 Ilanga akhambe ngalo ephasini.
                  Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana
                  kungavezwa khunye kwalokhu: Webiwe ngunokufa lokha nakakhambe
                  ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana
                  eside nakagulileko.
                 Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
                  abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
                  ngokweengazi.
                  Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko.                             [25]

2.4           I-ATHIKILI KAMAGAZINI

              Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili kamagazini:

                 Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
                 I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
                  zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
                 Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
                 Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombengqondo, sihlathulule
                  nanyana sibe nezwelo.
                 Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
                  athikili.
                 I-athikili    kufuze    ivuse   ilulubezo njengomkhangiso     ikhuthaze
                  abayifundako bona bayifunde.
                 Iindima akukafuzi bona zibe zide.
                 Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.                   [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3             7                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                     NSC – Imemorandamu

2.5       IKULUMO EHLELEKILEKO

          Umfundi nangabe utlole ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
          abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
          nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
          azowakhuluma emnyanyeni loyo.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:

                Ihloso yekulumo.
                Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:
            -   Isihloko >                        Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi
                                                  ikulumo izokwenzelwaphi, ngubani,
                                                  ngaliphi ilanga begodu sethule
                                                  okumumethwe yikulumo.
            -   Isilotjhiso >                     Kumele ococako alotjhise abakhona
                                                  ngokulandelana kwabo, abakhulu
                                                  nabancani,       abalamanise      kuhle
                                                  ngokweenkhundla zabo emehlweni
                                                  womphakathi.
            -   Isingeniso >                      Kumele sidose kodwana sibe
                                                  sifitjhani senze kobana balalele.
            -   Ummongondaba >                    Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe
                                                  nemitjho emifitjhani enemiqondo
                                                  elula beyisebenzise neembonelo
                                                  ezijayelekileko.
                                                  Ummongondaba awube magama
                                                  akhiwe         kuhle      kugegedwe
                                                  ukubuyelela amagama khulu
                                                  /ngokudluleleko ngombana
                                                  kulahlekisa ihlathululo yamambala
                                                  (amatlitjhe).
            -   Isiphetho >                       Siqakathekile begodu sisirhunyezo
                                                  salokho esele kukhulunyiwe, asifake
                                                  iselela.                                      [25]

2.6       I-INTHAVYU

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-inthavyu.

          Isakhiwo se-inthayvu:

               Iba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
               Njengemitlolo yoke kufanele ibe nesingeniso nomzimba nesiphetho.
                Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa
                ngayo nokobana kuzabe kukhuluma abobani.
               Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
                mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
                kwamagama walabo abakhulumako.
               Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3            8                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

             Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
              lalabo    abakhulumako. Isib. UMongameli wenarha nakakhuluma
              nomrhatjhi/umphathi   webubulo   lakwa-FNB    nakakhuluma    nomuntu
              ozokuhlungelwa umsebenzi.
             Isiphetho sendaba asibe sekulumenabo, kuzwakale bonyana seyiyaphela.           [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:              50
                                                                     INANI LOKE:             100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                                 Downloaded from hlayiso.com                    9                                                                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

 Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi.
 Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
 Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
 Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                       Ngokudluleleko               Ngokwekghono                   Ngokulingeneko                  Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                          28–30                        22–24                          16–18                          10–12                          4–6
 NOKUHLELA                                       -Ukuphendula okudluleleko.   -Iimpendulo zihleleke kuhle,   -Ukuphendula okw anelisako.    -Ukuphendula okungakajami      -Ukuphendula okuphume

                             Izinga eliphezulu
                                                 -Imiqondo ehlakaniphileko,   zikhambelana khulu begodu      -Imiqondo ekhambelanako        ndaw onye.                     endleleni khulu.
 (Ukuphendula)                                   evusa imiqondo netjengisa    zimnandi.                      nekholisako.                   -Imiqondo engakanqophi.        -Imiqondo enganatlha
                                                 ukukhula.                    -Kunobufakazi nokukhula        -Kunokuhleleka okulingeneko    -Ubufakazi obuncani            nengazw akaliko.
 Ukuhleleka kwemiqondo                                                        okubonakalako.                 nokukhambelanako nesihloko,    bokuhleleka                    -Imiqondo engakahleleki
 yokuhlela                                       -Ukuhleleka okudluleleko     -Isingeniso, umzimba           umzimba nesiphetho.            nokukhambelana.                nengakhambelaniko.
 Ukulemuka komnqopho,                            nokukhambelana               nesiphetho kuhleleke kuhle
 abamukelilwazi nobujamo                         kw esingeniso, umzimba       begodu kuyakhambelana.
                                                 nesiphetho.
 30 AMAMAKSI
                                                            25–27                        19–21                          13–15                           7–9                            0–3
                                                 -Ukuphendula okudluleleko    -Ukuphendula okuhlelw e        -Ukuphendula okw anelisako     -Ukuphendula                   -Ukuphendula isihloko
                                                 kodw ana kutlhayela          kuhle.                         kodw ana okunganatlha.         okungakhambelaniko             akukalingw a nokulingw a.

                             Izinga eliphasi
                                                 amatshw ayo wendaba          -Imiqondo ekarisako            -Imiqondo iyakhambelana        okusezingeni eliphasi.         -Imiqondo engakhambelaniko
                                                 ehle.                        nekhambelanako.                ngokulingeneko.                -Imiqondo ayikahlangani        nengakafaneli.
                                                 -Imiqondo ekhulileko         -Kunokuhleleka                 -Kunokuhleleka                 begodu ayikanqophi.            -Imiqondo enganatlha
                                                 nenokuhlakanipha.            nokukhambelana                 nokukhambelana                 -Abukho ubufakazi bokuhlela.   nengazw akaliko.
                                                 -Kunokuhleleka               okuhle kw esingeniso,          okulingeneko, kw esingeniso,
                                                 nokukhambelana               umzimba nesiphetho.            umzimba nesiphetho.
                                                 okuhle ngokudluleleko
                                                 kw esingeniso, umzimba
                                                 nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                         Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     10                                                                      DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                                            NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
           Iqhinga                                       Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                  Ngokungakalingani
                                                             14–15                          11–12                            8–9                             5–6                              0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela     -Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                            kanye                           kanye nelw azimagama            kanye nelw azimagama            kanye nelw azimagama                ezingakafaneli khulu

                                Izinga eliphezulu
                                                    nelw azimagama elifaneleko      elifanele umnqopho,             elifanele umnqopho,             elingakafaneli umnqopho,          umnqopho, abamukelilw azi
 Iphimbo, irejista, isitayela                       nelihle ngokudluleleko,         abamukelilw azi                 abamukelilw azi                 abamukelilw azi nobujamo.         nobujamo.
 nelw azimagama elifanele                           elinemba umnqopho,              nobujamo.                       nobujamo.                       -Ukusetjenzisw a kwelimi          -Ilw azimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilw azi                          abamukelilw azi nobujamo.       -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenzisw a kwelimi        okusezingeni eliphasi.             khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                          -Ukusetjenzisw a kwelimi        lisetjenzisw e ngokufaneleko.   okw ethula ihlathululo.         -Ihlelo nesipelinghi              ukuzw isisa itheksthi.
 Ukukhethw a kw amagama,                            kusezingeni                     -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            kuneemphoso ezinengi.             -Ilimi elingazw akaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                            elihle ngokudluleleko.          akunamphoso khulu.              kuneemphoso ezinengana.         -Kutlanyw e ngokusezingeni         -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhw ana, iimphumuzi,                        -Ihlelo nesipelinghi            - Kutlanyw e kuhle.             -Kutlanyw e ngokusezingeni      eliphasi.                           kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi.                               esinganamphoso.                                                 elilingeneko.                                                     khulu.
                                                    -Kutlanyw e kuhle                                                                                                                 -Kutlanyw e ngokusezingeni
 15 AMAMAKSI                                        ngokudluleleko.                                                                                                                   eliphasi khulu.
                                                                  13                             10                               7                               4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                    kanye                           kanye nelw azimagama            kanye nelw azimagama            kanye nelw azimagama

                                Izinga eliphasi
                                                     nelw azimagama elifaneleko     elifanele umnqopho,             elifanele umnqopho,             elincani nelisezingeni eliphasi
                                                    nelihle                         abamukelilw azi                 abamukelilw azi nobujamo         elingakafaneli umnqopho,
                                                      elinemba umnqopho,            nobujamo.                       ngokulingana.                   abamukelilw azi nobujamo.
                                                    abamukelilw azi                 -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenzisw a kwelimi        -Ukusetjenzisw a kwelimi
                                                    nobujamo.                       lisetjenzisw e ngokufaneleko.   okungathuli ihlathululo.        okungakafaneli.
                                                    -Ukusetjenzisw a kwelimi        -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                    kusezingeni                     kuneemphoso ezimbalw a.         kuneemphoso ezinengi.           kuneemphoso ezinengi khulu.
                                                    elihle khulu.                   -Kutlanyw e kuhle.              -Kutlanyw e ngokusezingeni      -Kutlanyw e ngokusezingeni
                                                    -Ihlelo nesipelinghi                                            eliphasi.                       eliphasi khulu.
                                                    esinganamphoso.
                                                    -Kutlanyw e kuhle khulu.
 ISAKHIWO                                                          5                              4                               3                               2                                0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo             -Amatshwayo                     -Amaphuzu amanye                  -Amaphuzu afunekako
 Amatshw ayo wetheksti.                             nemininingw ana                 nemininingw ana yesakhiw o      nemininingw ana                 anembako akhona.                  ayatlhayela.
 Ukw akhiw a kweengaba                              eqakathekileko yesakhiw o       sendaba.                        eveziw eko iyakhambelana.       -Ukw akhiw a kwemitjho            -Ukw akhiw a kwemitjho
 nemitjho.                                          sendaba.                        -Kunokukhambelana okuhle.       -Imitjho neengaba kw akhiw e    neengaba kuneemphoso.             neengaba kuneemphoso
                                                    -Kunokukhambelana okuhle        -Imitjho neengaba kunikela      kuhle.                          -Indaba isazw akala kancani.      ezinengi khulu.
                                                    ngokudluleleko kw endaba.       umqondo.                        -Indaba isanikela umqondo.                                        -Indaba ayinamqondo.
 5 AMAMAKSI                                         -Imitjho kanye neengaba
                                                    kw akheke ngendlela ehle
                                                    ngokudluleleko.
 IRENJI YAMAMAKSI                                               43–50                          33–40                            23–30                           13–20                              0–10
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-      : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                     Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                           Downloaded from hlayiso.com                     11                                                                       DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                                   NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
              Iqhinga                          Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA                          13–15                          10–12                             7–9                               4–6                              0–3
 NESAKHIWO                                -Ukuphendula okudluleleko,      -Ukuphendula okuhle khulu       -Ukuphendula okulingeneko          -Ukuphendula ngokusisekelo       -Ukuphendula kutjengisa
                                          okungaphezu kw alokho           nokutjengisa ilw azi elihle     okutjengisa ilw azi lamatshw ayo   begodu kutjengisa ilw azi        Ukungabi khona kw elwazi
 -Ukuphendula nemibono.                   okulindelw eko.                 lamatshw ayo wetheksthi.        w etheksthi.                       lamatshw ayo wetheksthi.         lamatshw ayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelw a nokuhleleka              -Imiqondo ehlakaniphileko       -Umtlolo unqophile,             -Akunakudzimelela                  -Kunokunqopha okukhona           -Akunakukhambelana
 kw emibono.                              nekhulileko.                    aw ukaphumi esihlokw eni        nokukhambelana okulingeneko        kodw ana okunengi                kw emiqondo.
 - Umnqopho, abamukelilw azi,             -Ilw azi elingeneleleko         begodu usekelw e kuhle          kokumunyethw eko nemiqondo.        kuphambene nesihloko.            –Imininingw ana esekela
 amatshw ayo/imithetjhwana kanye          lamatshw ayo                    ngendlela enobukghoni.          -Eminye imininingw ana esekela     -Imininingw ana esekela          isihloko imbalw a.
 nobujamo                                 w etheksthi.                    -Kunemininingw ana esekela      isihloko iveziw e.                 isihloko imbalw a.               -Akakasebenzisi amatshwayo
                                          -Umtlolo unqophile.             isihloko.                       -Isakhiw o sifanele                -Imithetho eqakathekileko        nemithetho yesakhiw o.
 15 AMAMAKSI                              -Kunokukhambelana               -Isakhiw o esifaneleko          ngokulingeneko                     yelimi isetjenzisw e ngendlela
                                          kokumunyethw eko                kodw ana                        kodw ana                           ekungasiyo.
                                          nomqondo.                       esinokungakhambelaniko          kunokungakhambelani.               -Kunobutjhapha
                                          -Isakhiw o sihleleke kuhle      okuncazana.                                                        obubonakalako.
                                          begodu yoke imininingw ana
                                          esekela isihloko iveziw e.
                                          -Isakhiw o esifaneleko
                                          nesinembako.
 ILIMI,ISITAYELA KANYE NOKU-                          9–10                            7–8                               5–6                              3–4                              0–2
 EDITHA                                   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela,     -Iphimbo, irejista, isitayela    -Iphimbo, irejista, isitayela
                                          nelw azimagama kuw ufanela      nelw azimagama kuw ufanele      nelw azimagama kuw ufanele          nelw azimagama kuw ufanele      nelw azimagama
 -Iphimbo, irejista nesitayela kufanele
                                          khulu umnqopho,                 kuhle umnqopho,                 ngokulingeneko umnqopho,            kancani umnqopho,               akukhambelani
 umnqopho/umphumela,
                                          abamukelilw azi kanye           abamukelilw azi kanye           abamukelilw azi kanye               abamukelilw azi kanye           nomnqopho, abamukelilw azi
 abamukelilw azi nobujamo.                nobujamo.                       nobujamo.                       nobujamo.                          nobujamo.                        kanye nobujamo.
 -Ukusetjenzisw a kwelimi kanye
                                          -Ihlelo lisetjenzisw e          -Ihlelo lisetjenzisw e          -Kuneemphoso zehlelo               -Kuneemphoso zehlelo             -Kuneemphoso ezinengi khulu
 nemithetjhw ana.
                                          ngokunembako begodu lihleleke   ngokunembako                    kodw ana azilimazi ihlathululo.    ezenza                           ezenza bona ihlathululo
 -Ukukhethw a kw amagama.                 kuhle khulu.                    begodu lihleleke kuhle.                                            bona ihlathululo ingazw akali.   ingazw akali nakancani.
 -Ukusetjenzisw a kwamatshwayo
                                          -Akunamphoso.                   -Akunamphoso ezinengi.
 w okutlola nesipelinghi.

 10 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                                    22–25                           17–20                            12–15                             7–10                              0–5

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                            Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     12           DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     13           DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017-memo/16007797-dc29-4cd8-851a-86e3439e4495) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017-memo/67b430b9-4b77-4c27-a874-9df861b0406d) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017-memo/efb74e96-7dc4-48c8-92d3-1fed9851206a) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
