# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018/cf61d12c-616c-47e8-8115-c18892d26fba) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2018

                                        IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-16.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              2                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

Tjheja: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama asetjenzisweko

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi ecocako.

          Ubuhle bokupha abantu abatlhogako izipho nokudla.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

              Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
              I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
              I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
              Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
              Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
              I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                        [50]

1.2       I-eseyi ehlathululako.
          Ubudala akusizo iinhluthu ezimhlophe.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

              Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
              Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
              Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
              Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.                                                   [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

1.3       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Indlela engazizwa ngayo lokha nangithola ithuba lesibili.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo weendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

              I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
              Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
              Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               waloyo otlolako.
              Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
               ethathwa ngotlolako.                                                           [50]

1.4       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Amagama awakhulume kimi angenze ngahlubuka esondweni.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo weendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

              I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
              Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             4                    DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

              Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               waloyo otlolako.
              Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
               ethathwa ngotlolako.                                                            [50]

1.5       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.

          Ubuhle nobumbi bokuvumela umntwana oneminyaka eli-16 ukobana abe
          nomazisi.

          I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
          imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
          emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili.
          Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
          ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
          azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
          kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-
          eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
          ngokulinganako endabeni.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

                Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
                Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
                Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento
                 ethileko anikelwe yona esihlokweni.
                Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.

          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuvumela
          umntwana oneminyaka eli-16 ukobana abe nomazisi].                                    [50]

1.6       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.
          Kunabantu abahlongoza bona umbuso ukhuphule iminyaka evumela
          ilutjha bona lisele utjwala ukusuka eminyakeni eli-18 ukuya eminyakeni
          ema-21. Vumelana nofana uphikisane nesitatimendesi.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

                Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
                Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
                 imibonwakhe.
                Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              5                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                     NSC – Imemorandamu

                Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho
                 kumele iphakamise imibono eqinileko.
                Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
                 nehlonipho.
                Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
                 nesanelisako.                                                               [50]

1.7       1.7.1 &      Kileziinthombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
          1.7.2        eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                    [50]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:              50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              6                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

UMBUZO 2

2.1       INCWADI YOBUNGANI

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:

              Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
               sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele; Iisib:
               Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso
               nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
              Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
               umzawakho; njll.
              Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako; Isib. Jabulile,
               Mma, Baba; njll.
              Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
               ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
               ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
              Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
               yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
               nesihloko anikelwe sona.
              Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
               boke abangaziko ngapho; njll.
              Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
               umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,       bese    kuthi    ngaphasi
               kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
               otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
               ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.                        [25]

2.2       INCWADI EYA KUMHLELI

          Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
          lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele isib. Matjhi,
          Febherbari, Janabari njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
          okulilimi elingakavumeleki.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yomthetho:

              Kufanele ibe neemphande ezimbili, zitlolwe ngokujayelekileko. Isiphande
               sotlolelwako asibi nelanga/idadamu ekutlolwe ngalo incwadi. Tjheja:
               Iimphande, isilotjhiso, isihloko nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani
               lamagama.
              Kutlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko.
               Ngalokho-ke kufanele otlolako aphakamise isikhundla saloyo amtlolelako
               ngaphambi kokutlola isiphande sesibili.
              Kunesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu otlolelwako kodwana
               kutlolwa ukuthi Nomzana nofana Kosikazi.
              Kufuneka bona otlolako atlole isihloko salokho atlola ngakho
               ngamagabhadlhela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             7                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

              Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/isizathu sokutlola leyo
               ncwadi.
              Kufuneka bona otlolako ahlathulule kuhle ngokuzeleko lokho akhuluma
               ngakho. Kufanele asebenzise amagama afana nanaka: Ngiyokuthokoza;
               Ngizokuthaba; Kuzongithabisa.
              Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
              Iba nesilayeliso.
              Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
               iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. Kufuneka bengubo
               baveze bona bendile/batjhadile nofana awa ngokutlola Mm. nofana Kkz.
               ngemva kokutlikitla incwadi leyo. Lokhu kwenzelwa ukuthi loyo
               otlolelwako azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani.

          Okulandelako ngokhunye okuqakathekileko okungavezwa kilomhlobo
          wencwadi:

              Kufanele iveze amazizo wotlolako ngento ethileko.
              Kufanele anikele imininingwana ethileko ukuze imininingwana leyo
               yaziwe mphakathi.
              Kufanele ilile ngokuthileko: kuyavama ukobana umuntu nakaneenlilo
               azikhuphele etjhatjhalazini nofana azinqophise lapho zifanele ukuya
               khona. Umnqopho kukwenza abaphetheko bona bazi iinlillo zomphakathi
               nabanye, ukuze balinge ukulungisa lokho okungakalungi ngokurhabako
               bangahlambalazeki. Kesinye isikhathi umtloli usuke enziwa ukobana
               abaphetheko basuke bangaziphenduli ngokufaneleko iinlilo zomphakathi.
              Kufanele abuze okuthileko ebafundini bephephandaba, ngakelinye
               ihlangothi ikhibe inqotjhiswe kumhleli.
              Incwadi inqotjhiswa kumHleli. Nanyana angaphendula okuthileko
               okuvele ephephandabeni kodwana yena unqophana nomhleli.
              Iphephandaba lilinga ukonga isikhala ngalokho-ke alifuni ukutemeleza.
              Iphephandaba alifuni ukulwisa umphakathi, ngalokho-ke amagama
               ayihlamba nofana azwisa ubuhlungu awafuneki.
              Incwadi kufanele ibe nesiphande esipheleleko somtloli, ibizo nesibongo.
               Umtloli nakangathandi kukhitjhwe ibizo lakhe lamambala, uyatjho
               kodwana libe khona lamambala begodu liphelele.
              Isihloko sendaba angazitlolela yena phezulu encwadinakhe, kodwana
               umHleli angasitjhugulula ngokubona kwakhe.
              Incwadi ayitlikitlwe mtloli ukuze iphephandaba livikeleke.
              Ukuhlaba ngokwakhako yindlela esebenza kuhle khulu emhlobeni
               lowencwadi.
              UmHleli unelungelo lokobana angayikhuphi incwadi le nakabona bona
               kunetlhogeko.                                                                 [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             8                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

2.3       UMLANDO KAMUFI

          Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko; Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
          Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:

              Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
              Amagamakhe apheleleko.
              Ilanga abelethwa ngalo.
               Indawo abelethelwe kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela.
              Ubelethwa bobani.
              Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
              Akuzuzako eemfundweni zakhe.
              Iindawo asebenze kizo.
              Iinkhundla azifumanako.
              Ilanga akhambe ngalo ephasini.
               Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana
               kungavezwa khunye kwalokhu: webiwe ngunokufa lokha nakakhambe
               ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside
               nakagulileko.
              Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
               abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
               ngokweengazi.
               Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko.
              Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo
               zakhe.                                                                         [25]

2.4       I-INTHAVYU

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-inthavyu:

              Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
               kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
               izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
              Iba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
              Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
              Amagama walabo ababandakanyeka ku-inthavyu atlolwa ngesandleni
               sesincele, abe mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho
               ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako.
              Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
              Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
               afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
               negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.
              Lapha kuthoma khona ikulumo yomuntu akuthonywe ngegabhadlhela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3               9                DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                      NSC – Imemorandamu

              Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
               lalabo abakhulumako. Isib. Ubaba nakakhuluma nendodana,
               umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere.
              Ukobana i-inthavyu ithoma ngesingeniso akutjho bona akube khona
               isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo, kuzwakale
               bonyana seyiyaphetha.
              Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
               indaba egade icocwa ikhambe bunjani.                                          [25]

2.5        I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO

          Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho
          ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga
          okwakhulunywako kwavunyelanwa ngakho ekutheni kungakhohlweki,
          kungalahleki, neenqunto zibulungeke.

          Nakhu   okumele           kutjhejwe   nakutlolwa   i-ajenda    namaminithi
          womhlangano:

              Umfundi akangatloli koke okukhulunywa emihlanganweni kodwana
               kutlolwa iimphakamiso neenqunto.
              Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko
               kuyenzeka atlolwe.
              Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana,
               ukudelela nofana ukurarana.
              Umuntu nakakhuluma nge-ajenda akwenzeki angakhulumi ngamaminithi
               womhlangano ngokunjalo nalokha nakukhulunywa ngamaminithi
               kuthinteka ne-ajenda yomhlangano.
              Ngakho-ke kuqakathekile ukobana umfundisi atshwaye i-ajenda
               namaminithi womhlangano kanyekanye.

          Nasi isitjengiso se-ajenda esingalandelwa:
          1. Ukuvula nokwamukela.
          2. Abakhona.
          3. Abancancabezileko.
          4. Ukufundwa kwamaminithi womhlangano odlulileko.
          5. Ezivumbuka emaminithini adlulileko.
          6. Iindaba ezitja.
          7. Okhunye okungakhulunywa ngakho.
          8. Ilanga lomhlangano olandelako.
          9. Ukuvala.                                                                        [25]

2.6       I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa i-athikili yephephandaba:
              Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
              I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza
               ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo
               sesikhangiso.
              I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
               zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3            10                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

              Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
              Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
               nanyana sibe nezwelo.
              Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
               athikili.
              I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengomkhangiso ikhuthaze abayifundako
               bona bayifunde.
              Iindima akukafuzi bona zibe zide.
              Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka                    [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:               50
                                                                     INANI LOKE:              100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                 Downloaded from hlayiso.com                   11                                                                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

 Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya indaba yephepha lesi-3, isigaba A.
 Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
 Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
 Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                        Ngokudluleleko                Ngokwekghono                  Ngokulingeneko                  Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                            28–30                          22–24                         16–18                          10–12                            4–6
 NOKUHLELA                                       - Ukuphendula okudluleleko.   -Iimpendulo zihleleke kuhle,   - Ukuphendula okwanelisako.    -Ukuphendula okungakajami      -Ukuphendula okuphume

                             Izinga eliphezulu
                                                 -Imiqondo ehlakaniphileko,     zikhambelana khulu begodu     - Imiqondo ekhambelanako        ndawonye.                     endleleni khulu.
 (Ukuphendula)                                    evusa imiqondo netjengisa     zimnandi.                       nekholisako.                 -Imiqondo engakanqophi.        -Imiqondo enganatlha
                                                  ukukhula.                    -Kunobufakazi nokukhula        - Kunokuhleleka okulingeneko   -Ubufakazi obuncani            nengazwakaliko.
 Ukuhleleka kwemiqondo                                                          okubonakalako.                  nokukhambelanako               bokuhleleka                  - Imiqondo engakahleleki
 yokuhlela                                       -Ukuhleleka okudluleleko      -Isingeniso, umzimba             nesihloko, umzimba             nokukhambelana.              nengakhambelaniko.
 Ukulemuka komnqopho,                             nokukhambelana                nesiphetho kuhleleke kuhle      nesiphetho.
 abamukelilwazi nobujamo                          kwesingeniso, umzimba         begodu kuyakhambelana.
                                                  nesiphetho.
 30 AMAMAKSI
                                                           25–27                          19–21                         13–15                            7–9                            0–3
                                                 -Ukuphendula okudluleleko     - Ukuphendula okuhlelwe        -Ukuphendula okwanelisako      -Ukuphendula                   -Ukuphendula isihloko

                             Izinga eliphasi
                                                   kodwana kutlhayela            kuhle.                        kodwana okunganatlha.          okungakhambelaniko            akukalingwa nokulingwa.
                                                   amatshwayo wendaba ehle.    - Imiqondo ekarisako           -Imiqondo iyakhambelana         okusezingeni eliphasi.        -Imiqondo engakhambelaniko
                                                 -Imiqondo ekhulileko            nekhambelanako.               ngokulingeneko.               -Imiqondo ayikahlangani        nengakafaneli.
                                                   nenokuhlakanipha.           - Kunokuhleleka                -Kunokuhleleka                   begodu ayikanqophi.          -Imiqondo enganatlha
                                                 - Kunokuhleleka                 nokukhambelana                nokukhambelana                -Abukho ubufakazi bokuhlela.   nengazwakaliko.
                                                   nokukhambelana                okuhle kwesingeniso,          okulingeneko, kwesingeniso,
                                                   okuhle ngokudluleleko         umzimba nesiphetho.           umzimba nesiphetho.
                                                   kwesingeniso, umzimba
                                                   nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                          Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     12                                                                        DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                                            NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
            Iqhinga                                       Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                   Ngokungakalingani
                                                              14–15                          11–12                             8–9                              5–6                               0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela    - Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela      - Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                             nelwazimagama                   nelwazimagama                     nelwazimagama                   nelwazimagama                       ezingakafaneli khulu

                                Izinga eliphezulu
                                                     elifanele ngokudluleleko,       elifanele khulu umnqopho,         elifanele umnqopho,             elingakafaneli kancani              umnqopho, abamukelilwazi
 Iphimbo, irejista, isitayela                        elinemba umnqopho,              abamukelilwazi nobujamo.          abamukelilwazi                  umnqopho, abamukelilwazi            nobujamo.
 nelwazimagama elifanele                             abamukelilwazi                 -Ilimi liyanemba begodu            nobujamo.                       nobujamo.                         - Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                            nobujamo.                        lisetjenziswe ngokufaneleko.   - Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi              khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                          -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ihlelo nesipelinghi               okwethula ihlathululo.          okusezingeni eliphasi.              ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                               kusezingeni elihle               kuneemphoso ezincani.          -Ihlelo nesipelinghi             -Ihlelo nesipelinghi               - Ilimi elingazwakaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                             ngokudluleleko.                - Kutlanywe kuhle.                 kuneemphoso ezinengana.          kuneemphoso ezinengi.             -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                         -Ihlelo nesipelinghi                                             - Kutlanywe ngokusezingeni       - Kutlanywe ngokusezingeni           kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi.                                esinganamphoso.                                                   elilingeneko.                    eliphasi.                          khulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle                                                                                                                     - Kutlanywe ngokusezingeni
 15 AMAMAKSI                                          ngokudluleleko.                                                                                                                      eliphasi khulu.
                                                                   13                            10                                 7                                4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela    - Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                     nelwazimagama                   nelwazimagama                     nelwazimagama                   nelwazimagama

                                Izinga eliphasi
                                                      elifaneleko nelihle            elifanele umnqopho,               elifanele ngokulingeneko        elincani nelisezingeni eliphasi
                                                      elinemba umnqopho,             abamukelilwazi nobujamo.          umnqopho, abamukelilwazi        elingakafaneli umnqopho,
                                                      abamukelilwazi nobujamo.      -Ilimi liyanemba begodu            nobujamo.                       abamukelilwazi nobujamo.
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi          lisetjenziswe ngokufaneleko.    - Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                      kusezingeni elihle khulu.     -Ihlelo nesipelinghi               okungathuli ihlathululo.        okungakafaneli.
                                                    -Ihlelo nesipelinghi             kuneemphoso ezimbalwa.           -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                      esinganamphoso khulu.         -Kutlanywe kuhle.                  kuneemphoso ezinengi.           kuneemphoso ezinengi khulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle khulu.                                          - Kutlanywe ngokusezingeni       - Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                       eliphasi.                        eliphasi khulu.

 ISAKHIWO                                                           5                             4                                 3                                2                                0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo              -Amatshwayo                      - Amatshwayo                       - Amatshwayo
 Amatshwayo wetheksthi.                             nemininingwana                   nemininingwana yesakhiwo         nemininingwana                    nemininingwana eminye              anemininingwana efunekako
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo         sendaba.                         evezweko iyakhambelana.           yesakhiwo sendaba ikhona.          ayatlhayela.
 nemitjho.                                          sendaba.                        -Kunokukhambelana okuhle.        -Imitjho neengaba kwakhiwe        -Ukwakhiwa kwemitjho              -Ukwakhiwa kwemitjho
                                                    - Kunokukhambelana okuhle       -Imitjho neengaba kunikela         kuhle.                           neengaba kuneemphoso.             neengaba kuneemphoso
                                                     ngokudluleleko kwendaba.        umqondo.                         -Indaba isanikela umqondo.      - Indaba isazwakala kancani.        ezinengi khulu.
 5 AMAMAKSI                                         - Imitjho kanye neengaba                                                                                                             - Indaba ayinamqondo.
                                                      kwakheke ngendlela ehle
                                                     ngokudluleleko.
 IRENJI YAMAMAKSI                                                43–50                         33–40                             23–30                            13–20                              0–10
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                        Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                           Downloaded from hlayiso.com                    13                                                                        DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                                  NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
               Iqhinga                         Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                  Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA                            13–15                           10–12                              7–9                              4–6                            0–3
 NESAKHIWO                                -Ukuphendula okudluleleko,      -Ukuphendula okuhle khulu       -Ukuphendula okulingeneko         -Ukuphendula ngokusisekelo      -Ukuphendula kutjengisa
                                          okungaphezu kwalokho              nokutjengisa ilwazi elihle     okutjengisa ilwazi                 begodu kutjengisa ilwazi      ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono.                   okulindelweko.                    lamatshwayo wetheksthi.        lamatshwayo wetheksthi.            lamatshwayo wetheksthi.       lamatshwayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka               -Imiqondo ehlakaniphileko       -Umtlolo unqophile,             -Akunakudzimelela                 -Kunokunqopha okukhona          -Akunakukhambelana
 kwemibono.                               nekhulileko.                    awukaphumi                       nokukhambelana                    kodwana okunengi               kwemiqondo.
 - Umnqopho, abamukelilwazi,              -Ilwazi elingeneleleko          esihlokweni begodu usekelwe      okulingeneko                      kuphambene nesihloko.          –Imininingwana esekela
 amatshwayo/imithetjhwana kanye           lamatshwayo                     kuhle ngendlela enobukghoni.    kokumunyethweko nemiqondo.        -Imininingwana esekela            isihloko imbalwa.
 nobujamo                                 wetheksthi.                     -Kunemininingwana esekela       - Eminye imininingwana             isihloko imbalwa.              -Akakasebenzisi amatshwayo
                                          -Umtlolo unqophile.             isihloko.                       esekela                           -Kunobutjhapha obukhona         nemithetho yesakhiwo.
 15 AMAMAKSI                              -Kunokukhambelana               -Isakhiwo esifaneleko           isihloko iveziwe.                  obubonakalako
                                          kokumunyethweko                 kodwana                         - Isakhiwo sifanele                emithethweni
                                          nomqondo.                       esinokungakhambelaniko          ngokulingeneko                     nematshwayeni wesakhiwo.
                                          -Isakhiwo sihleleke kuhle       okuncazana.                     kodwana
                                          begodu yoke imininingwana                                       kunokungakhambelani.
                                          esekela isihloko iveziwe.
                                          -Isakhiwo esifaneleko
                                          nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA KANYE NOKU-                         9–10                            7–8                               5–6                              3–4                            0–2
 EDITHA
                                          -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   - Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                          nelwazimagama kuwufanela         nelwazimagama kuwufanele         nelwazimagama kuwufanele          nelwazimagama                  nelwazimagama
 -Iphimbo, irejista nesitayela kufanele
                                          khulu umnqopho,                  kuhle umnqopho,                  ngokulingeneko umnqopho,          kuwufanele                     akukhambelani
 umnqopho/umphumela,
                                          abamukelilwazi kanye             abamukelilwazi kanye             abamukelilwazi kanye              kancani umnqopho,              nomnqopho, abamukelilwazi
 abamukelilwazi nobujamo.
                                          nobujamo.                        nobujamo.                        nobujamo.                        abamukelilwazi kanye            kanye nobujamo.
 -Ukusetjenziswa kwelimi kanye
                                          -Ihlelo lisetjenziswe           -Ihlelo lisetjenziswe           - Kuneemphoso zehlelo              nobujamo.                      -Kuneemphoso ezinengi khulu
 nemithetjhwana.
                                          ngokunembako begodu lihleleke    Ngokunembako                   kodwana                           -Kuneemphoso zehlelo             ezenza bona ihlathululo
 -Ukukhethwa kwamagama.
                                          kuhle khulu.                     begodu lihleleke kuhle.        azilimazi ihlathululo.             ezenza                          ingazwakali nakancani.
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo
                                          -Kuneemphoso ezincani khulu.    -Akunamphoso ezinengi.                                             bona ihlathululo
 wokutlola nesipelinghi.
                                                                                                                                             ingazwakali.
 10 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                                    22–25                           17–20                            12–15                             7–10                            0–5

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
 L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                          Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     15           DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                   16             DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2018-final-memo/e714b239-5473-467b-b28b-f371f1f4f6c1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
