# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2016, 15 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016-memo/0c6a7631-8496-4170-af06-4b0d1affd037
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016-memo/0c6a7631-8496-4170-af06-4b0d1affd037)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016/f208c9a3-136e-4973-991e-d59506f12677) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                             2016

                                        IMEMORANDAMU

                                                                   IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-15.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              2                                  DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi ecocako.

          Kwaba sisipho esihle kunazo zoke engakhe ngazithola.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                      [50]

1.2       I-eseyi ehlathululako.

          Ubujamo engikibo namhlanje bumhlahlandlela wekusasa lami.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.                                                 [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              3                                  DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

1.3       I-eseyi ehlathululako.
          Okungenziwa ukulwisana nokutlhayela kwegezi enarheni yeSewula
          Afrika.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.                                                 [50]

1.4       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Indlela ekuphathwa ngayo abantu bokufika enarheni yeSewula Afrika.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo weendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          •    Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
          •    Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               waloyo otlolako.
          •    Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
               ethathwa ngotlolako.                                                          [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             4                                   DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

1.5       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.

          Ubuhle nobumbi bokuba nelungelo lokwenza nanyana yini oyifunako.

          I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
          imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
          emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili.
          Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
          ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
          azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
          kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-
          eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
          ngokulinganako endabeni.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •      Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          •      Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          •      Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento
                 ethileko anikelwe yona esihlokweni.
          •      Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.

          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuba nelungelo
          lokwenza nanyana yini oyifunako].                                                  [50]

1.6       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.
          Ukukhangiswa kotjwala kumabonakude nemirhatjhweni kunemithelela
          emimbi elutjheni nemaphilweni wabantu banamhlanje.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •      Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •      Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
                 imibonwakhe.
          •      Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •      Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho
                 kumele iphakamise imibono eqinileko.
          •      Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
                 nehlonipho.
          •      Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
                 nesanelisako.                                                               [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              5                               DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

1.7       1.7.1        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                [50]

          1.7.2        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                [50]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:          50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3               6                                   DBE/2016
                                      SCE – Imemorandamu

SIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

UMBUZO 2

2.1       INCWADI YOBUNGANI

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:

          •      Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
                 sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
                 Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi.
          •      Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
                 umzawakho, njll.
          •      Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile,
                 Mma, Baba, njll.
          •      Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
                 ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
                 ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
          •      Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
                 yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
                 nesihloko anikelwe sona.
          •      Kumele ibe nesilayeliso; isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
                 boke abangaziko ngapho; njll.
          •      Ekugcineni kumele utlole isiphetho, isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
                 umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,       bese   kuthi     ngaphasi
                 kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
                 otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
                 ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.                      [25]

2.2       UMLANDO KAMUFI

          Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
          Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:

          •      Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
          •      Amagamakhe apheleleko.
          •      Ilanga abelethwa ngalo.
          •      Ubelethwa bobani.
          •      Wabelethelwa kuphi (Igama lendawo abelethelwa kiyo).
                 Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela.
          •      Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
          •      Akuzuzako eemfundweni zakhe.
          •      Iindawo asebenze kizo.
          •      Iinkhundla azifumanako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              7                                 DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

          •      Ilanga akhambe ngalo ephasini.
                 Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana
                 kungavezwa khunye kwalokhu: webiwe ngunokufa lokha nakakhambe
                 ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana
                 eside nakagulileko.
          •      Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
                 abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
                 ngokweengazi.
                 Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko.
          •      Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanaz
                 zakhe.                                                                     [25]

2.3       I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili yephephandaba:

          •      Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
          •      Nikela isihloko esifitjhani nesicacileko.
          •      Ayitlolwe ngamakholomu, ingeze yafana nesakhiwo se-eseyi.
          •      Beka amaphuzu ngobufitjhani begodu ngokunembako.
          •      I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
                 zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
          •      Rhunyeza ngokunembako ngaphandle kokulahla iqiniso.
          •      Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
          •      Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
                 nanyana sibe nezwelo.
          •      Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa
                 ku-athikili.
          •      I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengomkhangiso ikhuthaze
                 abayifundako bona baragele phambili nokuyifunda.
          •      Iindima akukafuzi bona zibe zide.
          •      Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka.               [25]

2.4       IKULUMO-PENDULWANO

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo-pendulwano:

          •      Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
                 kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
                 izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
          •      Iba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
          •      Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
          •      Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
                 mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
                 kwamagama walabo abakhulumako.
          •      Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
          •      Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
                 afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
                 negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              8                                DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

          •      Lapha kuthoma khona ikulumo yomuntu akuthonywe ngegabhadlhela.
          •      Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
                 lalabo abakhulumako. Isib. Ubaba nakakhuluma nendodana,
                 umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere.
          •      Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube
                 khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo,
                 kuzwakale bonyana seyiyaphetha.
          •      Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
                 indaba egade icocwa ikhambe bunjani.                                     [25]

2.5       IKULUMO EHLELEKILEKO.

          Umfundi nangabe utlole ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
          abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
          nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
          azowakhuluma emnyanyeni lowo.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:

          •      Ihloso yekulumo.
          •      Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:

          -   Isihloko >              Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo
                                      izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga
                                      begodu sethule okumumethwe yikulumo.

          -   Isilotjhiso >           Kumele      ococako    alotjhise abakhona
                                      ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani,
                                      abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo
                                      emehlweni womphakathi.

          -   Isingeniso >            Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze
                                      kobana balalele.

          -   Ummongondaba >          Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho
                                      emifitjhani enemiqondo elula beyisebenzise
                                      neembonelo ezijayelekileko. Awube magama
                                      akhiwe kuhle kugegedwe ukubuyelela amagama
                                      khulu/ngokudluleleko    ngombana    kulahlekisa
                                      ihlathululo yamambala (amatlitjhe).

          -   Isiphetho >             Siqakathekile begodu sisirhunyezo salokho esele
                                      kukhulunyiwe, asifake iselela.                      [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             9                              DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

2.6       I-INTHAVYU\UKUHLUNGWA

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-inthavyu\ukuhlungwa.

          Isakhiwo se-inthayvu:

          •   Iba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
          •   Njengemitlolo yoke kufanele ibe nesingeniso nomzimba nesiphetho.
              Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa
              ngayo nokobana kuzabe kukhuluma abobani.
          •   Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
              mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
              kwamagama walabo abakhulumako.
          •   Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
          •   Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
              lalabo abakhulumako. Isib. UMongameli wenarha nakakhuluma
              nomrhatjhi, umphathi webubulo lakwa-FNB nakakhuluma nomuntu
              ozokuhlungelwa umsebenzi.
          •   Isiphetho sendaba asibe sekulumenabo, kuzwakale bonyana seyiyaphela.     [50]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:        50
                                                                     INANI LOKE:       100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com                   10                                                                                      DBE/2016
                                                                                      SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya indaba yephepha lesi-3, ISIGABA A.
• Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
• Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                       Ngokudluleleko                Ngokwekghono                  Ngokulingeneko                 Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                           28–30                          22–24                         16–18                         10–12                            4–6
 NOKUHLELA                                      - Ukuphendula okudluleleko.   -Iimpendulo zihleleke kuhle,   - Ukuphendula okwanelisako.   -Ukuphendula okungakajami      -Ukuphendula okuphume

                            Izinga eliphezulu
                                                -Imiqondo ehlakaniphileko,    zikhambelana khulu begodu      - Imiqondo ekhambelanako      ndawonye.                      endleleni khulu.
 (Ukuphendula)                                  evusa imiqondo netjengisa     zimnandi.                        nekholisako.                -Imiqondo engakanqophi.        -Imiqondo enganatlha
                                                ukukhula.                     -Kunobufakazi nokukhula                                      -Ubufakazi obuncani            nengazwakaliko.
 Ukuhleleka kwemiqondo                                                        okubonakalako.                 -Kunokuhleleka okulingeneko   bokuhleleka                    - Imiqondo engakahleleki
 yokuhlela                                      -Ukuhleleka okudluleleko      -Isingeniso, umzimba           nokukhambelanako nesihloko,   nokukhambelana.                nengakhambelaniko.
 Ukulemuka komnqopho,                           nokukhambelana                nesiphetho kuhleleke kuhle     umzimba nesiphetho.
 abamukelilwazi nobujamo                        kwesingeniso, umzimba         begodu kuyakhambelana.
                                                nesiphetho.
 30 AMAMAKSI
                                                          25–27                          19–21                         13–15                           7–9                            0–3
                                                -Ukuphendula okudluleleko     - Ukuphendula okuhlelwe        -Ukuphendula okwanelisako     -Ukuphendula                   -Ukuphendula isihloko
                                                kodwana kutlhayela            kuhle.                         kodwana okunganatlha.         okungakhambelaniko             akukalingwa nokulingwa.

                            Izinga eliphasi
                                                amatshwayo wendaba            -Imiqondo ekarisako            -Imiqondo iyakhambelana       okusezingeni eliphasi.         -Imiqondo engakhambelaniko
                                                ehle.                         nekhambelanako.                ngokulingeneko.               -Imiqondo ayikahlangani        nengakafaneli.
                                                -Imiqondo ekhulileko          - Kunokuhleleka                - Kunokuhleleka               begodu ayikanqophi.            -Imiqondo enganatlha
                                                nenokuhlakanipha.             nokukhambelana                 nokukhambelana                -Abukho ubufakazi bokuhlela.   nengazwakaliko.
                                                - Kunokuhleleka               okuhle kwesingeniso,           okulingeneko, kwesingeniso,
                                                nokukhambelana                umzimba nesiphetho.            umzimba nesiphetho
                                                okuhle ngokudluleleko
                                                kwesingeniso, umzimba                                        .
                                                nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                        Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     11                                                                                              DBE/2016
                                                                                            SCE – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
            Iqhinga                                      Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                  Ngokungakalingani
                                                             14–15                           11–12                            8–9                              5–6                              0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   - Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela     -Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                            kanye                           kanye nelwazimagama             kanye nelwazimagama              kanye nelwazimagama                 ezingakafaneli khulu

                                Izinga eliphezulu
                                                    nelwazimagama elifaneleko       elifanele umnqopho,             elifanele umnqopho,              elingakafaneli umnqopho,          umnqopho, abamukelilwazi
 Iphimbo, irejista, isitayela                       nelihle ngokudluleleko,         abamukelilwazi                  abamukelilwazi                      abamukelilwazi nobujamo.       nobujamo.
 nelwazimagama elifanele                            elinemba umnqopho,              nobujamo.                       nobujamo.                        -Ukusetjenziswa kwelimi           -Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                           abamukelilwazi nobujamo.        -Ilimi liyanemba begodu         - Ukusetjenziswa kwelimi         okusezingeni eliphasi.             khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                          -Ukusetjenziswa kwelimi         lisetjenziswe ngokufaneleko.    okwethula ihlathululo.           -Ihlelo nesipelinghi              ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                              kusezingeni                     -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi             kuneemphoso ezinengi.             - Ilimi elingazwakaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                            elihle ngokudluleleko.          akunamphoso khulu.              kuneemphoso ezinengana.          - Kutlanywe ngokusezingeni         -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                         -Ihlelo nesipelinghi            - Kutlanywe kuhle.              - Kutlanywe ngokusezingeni       eliphasi.                           kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi.                               esinganamphoso.                                                 elilingeneko.                                                      khulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle                                                                                                                   - Kutlanywe ngokusezingeni
 15 AMAMAKSI                                        ngokudluleleko.                                                                                                                    eliphasi khulu.
                                                                  13                             10                                7                                4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela    -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                    kanye nelwazimagama             kanye                           kanye                            kanye nelwazimagama

                                Izinga eliphasi
                                                    elifaneleko nelihle elinemba     nelwazimagama elifanele        nelwazimagama elifanele          elincani nelisezingeni eliphasi
                                                    umnqopho, abamukelilwazi        umnqopho, abamukelilwazi         umnqopho, abamukelilwazi         elingakafaneli umnqopho,
                                                    nobujamo.                       nobujamo.                       nobujamo ngokulingana.           abamukelilwazi nobujamo.
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ilimi liyanemba begodu         - Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                    kusezingeni elihle khulu.       lisetjenziswe ngokufaneleko.    okungathuli ihlathululo.         okungakafaneli.
                                                    -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi             -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                    esinganamphoso khulu.           kuneemphoso ezimbalwa.          kuneemphoso ezinengi.            kuneemphoso ezinengi khulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle khulu.         -Kutlanywe kuhle.               - Kutlanywe ngokusezingeni       - Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                    eliphasi.                        eliphasi khulu.

 ISAKHIWO                                                          5                              4                                3                                2                               0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo             -Amatshwayo                      -Amaphuzu amanye                  - Amaphuzu wamatshwayo
 Amatshwayo wetheksthi.                             nemininingwana                  nemininingwana yesakhiwo        nemininingwana                   anembako                          afunekako ayatlhayela.
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo        sendaba.                        eveziweko iyakhambelana.         akhona.                           -Ukwakhiwa kwemitjho
 nemitjho.                                          sendaba.                        -Kunokukhambelana okuhle.       -Imitjho neengaba kwakhiwe        -Ukwakhiwa kwemitjho             neengaba kuneemphoso
                                                    - Kunokukhambelana okuhle       -Imitjho neengaba kwakhiwe      kuhle.                           neengaba kuneemphoso.             ezinengi khulu.
                                                    ngokudluleleko kwendaba.        kuhle khulu.                     -Indaba isanikela umqondo.      - Indaba isazwakala kancani.      - Indaba ayinamqondo.
 5 AMAMAKSI                                         - Imitjho kanye neengaba        -Indaba inikela umqondo.
                                                    kwakheke
                                                    ngendlela ehle
                                                    ngokudluleleko.
 IRENJI YAMAMAKSI                                               43–50                           33–40                            23–30                           13–20                              0–10
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                      Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                           Downloaded from hlayiso.com                    12                                                                                             DBE/2016
                                                                                  SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [30 AMAMAKSI]
               Iqhinga                         Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                  Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA                            13–15                           10–12                             7–9                              4–6                             0–3
 NESAKHIWO                                -Ukuphendula okudluleleko,      -Ukuphendula okuhle khulu       -Ukuphendula okulingeneko         -Ukuphendula ngokusisekelo      -Ukuphendula kutjengisa
                                          okungaphezu kwalokho              nokutjengisa ilwazi elihle    okutjengisa ilwazi lamatshwayo      begodu kutjengisa ilwazi      Ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono.                   okulindelweko.                    lamatshwayo wetheksthi.       wetheksthi.                       lamatshwayo wetheksthi.         lamatshwayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka               -Imiqondo ehlakaniphileko       -Umtlolo unqophile,             - Akunakudzimelela                -Kunokunqopha okukhona          -Akunakukhambelana
 kwemibono.                               nekhulileko.                    awukaphumi                        nokukhambelana                    kodwana okunengi              kwemiqondo.
 - Umnqopho, abamukelilwazi,              -Ilwazi elingeneleleko          esihlokweni begodu usekelwe     okulingeneko                      kuphambene                      –Imininingwana esekela
 amatshwayo/imithetjhwana kanye           lamatshwayo                     kuhle ngendlela enobukghoni.    kokumunyethweko nemiqondo.        nesihloko.                      isihloko imbalwa.
 nobujamo                                 wetheksthi.                     -Kunemininingwana esekela       - Eminye imininingwana            -Imininingwana esekela          -Akakasebenzisi amatshwayo
                                          -Umtlolo unqophile.             isihloko.                       esekela                           isihloko imbalwa.               nemithetho yesakhiwo.
 15 AMAMAKSI                              -Kunokukhambelana               -Isakhiwo esifaneleko           isihloko iveziwe.                 -Imithetho eqakathekileko
                                          kokumunyethweko                 kodwana                         - Isakhiwo sifanele               yesakhiwo isetjenziswe
                                          nomqondo.                       esinokungakhambelaniko          ngokulingeneko                    ngendlela ekungasiyo.
                                          -Isakhiwo sihleleke kuhle       okuncazana.                     kodwana                           -Kunobutjhapha
                                          begodu yoke imininingwana                                       kunokungakhambelani.              obubonakalako
                                          esekela isihloko iveziwe.                                                                         kokumunyethweko, ukuhlela
                                          -Isakhiwo esifaneleko                                                                             nesakhiwo.
                                          nesinembako.
 ILIMI,ISITAYELA KANYE NOKU-                          9–10                            7–8                              5–6                              3–4                             0–2
 EDITHA
                                          -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   - Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                          nelwazimagama kuwufanele          nelwazimagama kuwufanele        nelwazimagama kuwufanele          nelwazimagama                   nelwazimagama
 -Iphimbo, irejista nesitayela kufanele
                                          khulu umnqopho,                 kuhle                           ngokulingeneko umnqopho,          kuwufanele                      akukhambelani
 umnqopho/umphumela,
                                          abamukelilwazi kanye             umnqopho, abamukelilwazi       abamukelilwazi kanye               kancani umnqopho,               nomnqopho, abamukelilwazi
 abamukelilwazi nobujamo.
                                          nobujamo.                       kanye                           nobujamo.                          abamukelilwazi kanye           kanye nobujamo.
 -Ukusetjenziswa kwelimi kanye
                                          -Ihlelo/ilimi lisetjenziswe     nobujamo.                       - Kuneemphoso zehlelo/zelimi      nobujamo.                       -Kuneemphoso zehlelo/zelimi
 nemithetjhwana.
                                          ngokunembako begodu lihleleke   -Ihlelo/ilimi lisetjenziswe     kodwana azilimazi ihlathululo.    -Kuneemphoso zehlelo/           ezinengi khulu ezenza bona
 -Ukukhethwa kwamagama.
                                          kuhle khulu.                    ngokunembako                                                      zelimi ezenza                   ihlathululo ingazwakali
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo
                                          -Akunamphoso.                   begodu lihleleke kuhle.                                           bona ihlathululo ingazwakali.   nakancani.
 wokutlola nesipelinghi.
                                                                          - Akunamphoso ezinengi.
 10 AMAMAKSI

 IRENJI YAMAMAKSI                                    22–25                           17–20                            12–15                            7–10                             0–5

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                          Phendla

### Page 13

IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     13           DBE/2016
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 14

IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/2016
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 15

IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     15           DBE/2016
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2016-memo/c507079d-9d91-4b6b-8d31-6e65856d1e60) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017-memo/67b430b9-4b77-4c27-a874-9df861b0406d) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
