# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2018, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018/7490b424-19ee-4ac9-9213-540878e83e12) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                             2018

                                        IMEMORANDAMU

                                                                   IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             2                               DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

Tjheja: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama asetjenzisweko.

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi ecocako.

          Ungazitjeli bona uyazi ungakaboni.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                  [50]

1.2       I-eseyi ecocako.
          Iinkolo seziphenduke       iinkundla   zokugweba     imilandu   yokulwa
          kwabafundi.
          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                  [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             3                                  DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

1.3       I-eseyi ehlathululako.

          Ngangingathembi bona ngingaba sebujameni engikibo namhlanje.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
              kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •   Otlolako    kufanele   akhethe    ngokuyelela     amagama      nobujamo
              bokukhuluma.
          •   Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
              bha.
          •   Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,               [50]
              zokuzwa,     zobumnandi     nezokuthinta    ukuze    zimsize    ukwenza
              akuhlathululako kukhanye bha.

1.4       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.
          Indlela engizizwa ngayo         nangibona      abantu   bekhethu     basona
          iinsetjenziswa zomphakathi.
          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          •    Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
          •    Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               yaloyo otlolako.
          •     Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
                ethathwa ngotlolako.                                                        [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              4                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

1.5       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.
          Ubuhle nobumbi bokukhuluma iqiniso nawunomlandu.
          I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
          yomibili imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona
          kukobana e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole
          ngemibono yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola
          ngayo. Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela
          ofundako ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi
          abona lingcono kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko
          ekugcineni kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele
          yethulwe ngokulinganako endabeni.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
          •      Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          •      Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          •      Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento
                 ethileko anikelwe yona esihlokweni.
          •      Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokukhuluma iqiniso
          nawunomlandu].                                                                  [50]

1.6       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.
          Enye nenye ipumelelo ikhambisana nemiphumela yayo. Vumelana
          nofana uphikisane nesitatimendesi.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
          •   Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •   Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
              imibonwakhe
          •   Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •   Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
              iphakamise imibono eqinileko.
          •   Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
              nehlonipho.
          •   Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
              nesanelisako.                                                               [50]

1.7       1.7.1 &      Kileziinthombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
          1.7.2        eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba.                        [50]
                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:          50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3               5                                   DBE/2018
                                      SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

UMBUZO 2

2.1       INCWADI YOBUNGANI

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:

          •      Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
                 sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
                 Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso
                 nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
          •      Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
                 umzawakho; njll.
          •      Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako; Isib. Jabulile,
                 Mma, Baba; njll.
          •      Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
                 ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
                 ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
          •      Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
                 yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
                 nesihloko anikelwe sona.
          •      Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
                 boke abangaziko ngapho; njll.
          •      Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
                 umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,       bese   kuthi     ngaphasi
                 kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
                 otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
                 ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.                      [25]

2.2       INCWADI YABAKHULU/YANGOKOMTHETHO

          Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
          yesiNdebele nofana yesiNgisi etlolwe ngokwesiNdebele; Isib. Matjhi,
          Febherbari, Janabari; njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
          okulilimi elingakavumeleki.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yangokomthetho:

          •      Kufanele ibe neemphande ezimbili, zitlolwe ngokujayelekileko.
                 Isiphande sotlolelwako asibi nelanga/idadamu ekutlolwe ngalo incwadi.
          •      Kutlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko.
                 Ngalokho-ke kufanele otlolako aphakamise isikhundla saloyo
                 amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili. Tjheja: Iimphande,
                 isilotjhiso, isihloko nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
          •      Kunesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu otlolelwako kodwana
                 kutlolwa ukuthi Nomzana nofana Kosikazi.
          •      Kufuneka bona otlolako atlole isihloko salokho atlola ngakho
                 ngamagabhadlhela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             6                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

          •      Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/isizathu sokutlola leyo
                 ncwadi.
          •      Kufuneka bona otlolako ahlathulule kuhle ngokuzeleko lokho akhuluma
                 ngakho.     Kufanele    asebenzise     amagama     afana    nanaka:
                 Ngiyokuthokoza; Ngizokuthaba; Kuzongithabisa.
          •      Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
          •      Iba nesilayeliso.
          •      Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
                 amaledere wokuthoma wamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla.
                 Kufuneka bengubo baveze bona bendile/batjhadile nofana awa
                 ngokutlola Mm. nofana Kkz./Ksz. ngemva kokutlikitla incwadi leyo.
                 Lokhu kwenzelwa ukuthi loyo otlolelwako azi kuhle ukuthi utlolelwe
                 ngubani.                                                                  [25]

2.3       UMLANDO KAMUFI

          Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko; Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Bhorolo Wakontombi, Lala uphumule,
          Bhorholo, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:

          •   Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
          •   Amagamakhe apheleleko.
          •   Ilanga abelethwa ngalo.
          •   Igama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama
              lesibhedlela.
          •   Ubelethwa bobani.
          •   Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
          •   Akuzuzako eemfundweni zakhe.
          •   Iindawo asebenze kizo.
          •   Iinkhundla azifumanako.
          •   Ilanga akhambe ngalo ephasini.
              Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana
              kungavezwa khunye kwalokhu: webiwe ngunokufa lokha nakakhambe
              ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside
              nakagulileko.
          •   Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
              abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
              ngokweengazi.
              Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko.
          •   Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo
              zakhe.                                                                       [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             7                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

2.4        IKULUMO EHLELEKILEKO
           Umfundi nangabe utlole ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
           abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
           nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
           azowakhuluma emnyanyeni lowo.
           Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa ikulumo ehlelekileko:
           •   Ihloso yekulumo.
           •   Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:
               - Isihloko >                Kuqakathekile ukobana sibe nokobana
                                           ikulumo izokwenziwa ngubani, ngaliphi
                                           ilanga begodu sethule okumunyethwe
                                           yikulumo.

               -   Isilotjhiso >          Kumele     ococako   alotjhise  abakhona
                                          ngokulandelana      kwabo,       abakhulu
                                          nabancani,      abalandelanise      kuhle
                                          ngokweenkhundla      zabo      emehlweni
                                          womphakathi.

               -   Isingeniso >           Kumele sidose kodwana sibe         sifitjhani
                                          senze kobana abantu balalele.

               -   Ummongondaba>          Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe
                                          nemitjho      enemiqondo      evuthweko
                                          beyisebenzise neembonelo ezijayelekileko.
                                          Awube magama ahlelwe kuhle kugegedwe
                                          ukubuyabuyelela amagama ngombana
                                          ungalahlekisa    ihlathululo   yekulumo
                                          yamambala.

               -   Isiphetho >            Singarhunyeza ikulumo ngokubuyelela
                                          okukhulunyweko nofana sifake iselela.             [25]
2.5       I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO
          Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho
          ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga
          okwakhulunywa bekwavunyelanwa ngakho ekutheni kungakhohlweki,
          kungalahleki nokobana iinqunto ezathathwako zibulungeke.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-ajenda ekhambisana
          namaminithi womhlangano:
          •    Umfundi angatloli koke okukhulunywa emhlanganweni kodwana atlole
               iimphakamiso neenqunto kwaphela.
          •    Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko
               kuyenzeka atlolwe.
          •    Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana,
               ukudelela nofana ukurarana.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             8                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

          •   Umuntu nakakhuluma nge-ajenda akwenzeki angakhulumi ngamaminithi
              womhlangano ngokunjalo nalokha nakukhulunywa ngamaminithi
              kuthinteka ne-ajenda yomhlangano.
          •   Ngakho-ke kuqakathekile ukobana umfundisi atshwaye i-ajenda
              namaminithi womhlangano kanyekanye.                                          [25]

2.6       I-ATHIKILI KAMAGAZINI

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa i-athikili kamagazini:

          •   Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
          •   I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza
              ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo
              sesikhangiso.
          •   I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
              zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
          •   Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
          •   Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
              nanyana sibe nezwelo.
          •   Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
              athikili.
          •   I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengomkhangiso ikhuthaze abayifundako
              bona bayifunde.
          •   Iindima akukafuzi bona zibe zide.
          •   Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.                 [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:            50
                                                                     INANI LOKE:           100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com                  9                                                                         DBE/2018
                                                                                    SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi.
• Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
• Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                       Ngokudluleleko                Ngokwekghono               Ngokulingeneko            Ngokusisekelo           Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                           28–30                         22–24                      16–18                     10–12                       4–6
 NOKUHLELA                                      -Ukuphendula                 -Iimpendulo zihleleke       -Ukuphendula              -Ukuphendula              -Ukuphendula okuphume
                                                okudluleleko                 kuhle, zikhambelana khulu   okwanelisako              okungakajami ndawonye     endleleni khulu

                            Izinga eliphezulu
 (Ukuphendula)                                  -Imiqondo ehlakaniphileko,   begodu zimnandi             -Imiqondo ekhambelanako   -Imiqondo engakanqophi    -Imiqondo enganatlha
 Ukuhleleka kwemiqondo                          evusa imiqondo netjengisa    -Kunobufakazi nokukhula     nekholisako               -Ubufakazi obuncani       nengazwakaliko
 yokuhlela                                      ukukhula                     okubonakalako               -Kunokuhleleka            bokuhleleka               -Imiqondo engakahleleki
 Ukulemuka komnqopho,                           -Ukuhleleka okudluleleko     -Isingeniso, umzimba        okulingeneko              nokukhambelana            nengakhambelaniko
 abamukelilwazi nobujamo                        nokukhambelana               nesiphetho kuhleleke        nokukhambelanako          kwendaba
                                                kwesingeniso, umzimba        kuhle begodu                nesihloko, umzimba
 30 AMAMAKSI                                    nesiphetho                   kuyakhambelana              nesiphetho

                                                          25–27                        19–21                       13–15                      7–9                       0–3
                                                -Ukuphendula                 -Ukuphendula okuhlelwe      -Ukuphendula              -Ukuphendula              -Ukuphendula isihloko
                                                okudluleleko kodwana         kuhle                       okwanelisako kodwana      okungakhambelaniko        akukalingwa nokulingwa
                                                kutlhayela amatshwayo        -Imiqondo ekarisako         okunganatlha              okusezingeni eliphasi     -Imiqondo

                            Izinga eliphasi
                                                wendaba ehle                 nekhambelanako              -Imiqondo iyakhambelana   -Imiqondo ayikahlangani   engakhambelaniko
                                                -Imiqondo ekhulileko         -Kunokuhleleka              ngokulingeneko            begodu ayikanqophi        nengakafaneli
                                                nenokuhlakanipha             nokukhambelana okuhle       -Kunokuhleleka            -Kunokuhleleka            -Imiqondo enganatlha
                                                -Kunokuhleleka               kwesingeniso, umzimba       nokukhambelana            okungakhambelani          nengazwakaliko
                                                nokukhambelana okuhle        nesiphetho                  okulingeneko,             nendaba
                                                ngokudluleleko                                           kwesingeniso, umzimba
                                                kwesingeniso, umzimba                                    nesiphetho
                                                nesiphetho

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                        Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     10                                                                                        DBE/2018
                                                                                            SCE – Imemorandamu
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
          Iqhinga                                         Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
                                                               14–15                            11–12                            8–9                             5–6                             0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista
 EDITHA.                                            nelwazimagama elifanele         nelwazimagama elifanele         nelwazimagama elifanele         nelwazimagama eliwufanele       nesitayela ezingakafaneli
                                                    ngokudluleleko, elinemba        khulu umnqopho,                 umnqopho,                       kancani umnqopho,               khulu umnqopho,
 Iphimbo, irejista, isitayela                       umnqopho, abamukelilwazi        abamukelilwazi nobujamo         abamukelilwazi nobujamo         abamukelilwazi nobujamo         abamukelilwazi nobujamo

                                Izinga eliphezulu
 nelwazimagama elifanele                            nobujamo                        -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                           -Ukusetjenziswa kwelimi         lisetjenziswe                   okwethula ihlathululo           okusezingeni eliphasi           khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                          kusezingeni elihle              ngokufaneleko                   -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                              ngokudluleleko                  -Ihlelo nesipelinghi            kuneemphoso ezinengana.         kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elingazwakaliko
 ukusetjenziswa kwelimi,                            -Ihlelo nesipelinghi            akunamphoso khulu               -Kutlanywe                      khulukhulu                      -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                         esinganamphoso                  ziimbalwa                       ngokusezingeni                  -Kutlanywe ngokusezingeni       kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi.                               -Kutlanywe kuhle                -Indabakhe itlanywe             elilingeneko.                   eliphasi khulukhulu             khulukhulu
                                                    ngokudluleleko                  ngokutjengisa ikghono                                                                           -Kutlanywe
 15 AMAMAKSI                                                                                                                                                                        ngokusezingeni eliphasi
                                                                                                                                                                                    khulukhulu
                                                                 13                              10                               7                               4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                    nelwazimagama                   nelwazimagama elifanele         nelwazimagama elifanele         nelwazimagama elincani
                                                    elifaneleko elinemba            umnqopho,                       ngokulingeneko                  nelisezingeni eliphasi

                                Izinga eliphasi
                                                    umnqopho, abamukelilwazi        abamukelilwazi nobujamo         umnqopho,                       elingakafaneli umnqopho,
                                                    nobujamo                        -Ilimi liyanemba begodu         abamukelilwazi nobujamo.        abamukelilwazi nobujamo.
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi         lisetjenziswe                   -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                    kusezingeni elihle khulu        ngokufaneleko                   okungathuli ihlathululo         okungakafaneli
                                                    -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                    esinganamphoso khulu            kuneemphoso ezinengana          kuneemphoso ezinengi            kuneemphoso ezinengi
                                                    -Kutlanywe kuhle                -Kutlanywe kuhle                khulu                           khulu
                                                    khulukhulu                                                      -Kutlanywe                      -Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                    ngokusezingeni eliphasi         eliphasi khulukhulu
 ISAKHIWO                                                         5                               4                               3                               2                           0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo             -Amatshwayo                     -Amaphuzu amanye                -Amaphuzu afunekako
 Amatshwayo wetheksthi.                             nemininingwana                  nemininingwana                  nemininingwana                  anembako akhona                 ayatlhayela
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo        yesakhiwo sendaba               eveziweko iyakhambelana         -Ukwakhiwa kwemitjho            -Ukwakhiwa kwemitjho
 nemitjho.                                          sendaba                         -Kunokuqongelana                -Imitjho neengaba               neengaba kuneemphoso            neengaba kuneemphoso
                                                    -Kunokuqongelana okuhle         okuhle kweengaba                kwakheke ngendlela              -Indaba izwakala kancani        ezinengi khulu
                                                    ngokudluleleko kweengaba        -Imitjho neengaba               elingeneko                                                      -Indaba ayinamqondo
                                                    -Imitjho neengaba               kwakheke ngendlela ehle         -Indaba isanikela umqondo
 5 AMAMAKSI                                         kwakheke ngendlela ehle
                                                    ngokudluleleko
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                               Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com                    11                                                                                            DBE/2018
                                                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
         Iqhinga                          Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                                 13–15                         10–12                             7–9                              4–6                            0–3
 UKUHLELA NESAKHIWO                 -Ukuphendula okulindeleke       -Ukuphendula okuhle             -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula                    -Ukuphendula kutjengisa
                                    ngokudluleleko                  nokutjengisa ilwazi elihle      okutjengisa ilwazi               ngokusisekelo begodu            ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono              -Imiqondo ehlakaniphileko       lamatshwayo wetheksthi          lamatshwayo wetheksthi           kutjengisa ilwazi               lamatshwayo wetheksthi
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka         nekhulileko                     -Umtlolo unqophile,             -Akunakudzimelela                lamatshwayo wetheksthi          -Akunakukhambelana
 kwemibono                          -Ilwazi elingeneleleko          awukaphumi esihlokweni          nokukhambelana                   -Kunokunqopha                   kwemiqondo
 -Umnqopho, abamukelilwazi,         lamatshwayo wetheksthi          begodu usekelwe kuhle           kokumunyethweko                  okukhona kodwana                -Imininingwana esekela
 amatshwayo/imithetjhwana           -Umtlolo unqophile              ngendlela etjengisa             nemiqondo                        okunengi kuphambene             isihloko imbalwa
 nobujamo                           -Kunokukhambelana               ikghono                         -Eminye imininingwana            nesihloko                       -Akakasebenzisi
                                    kokumunyethweko                 -Kunemininingwana               esekela isihloko iveziwe         -Imininingwana esekela          amatshwayo nemithetho
 15 AMAMAKSI                        nomqondo                        esekela isihloko                -Isakhiwo sifanele               isihloko imbalwa                yesakhiwo
                                    -Isakhiwo sihleleke kuhle       -Isakhiwo esifaneleko           ngokulingeneko kodwana           -Imithetho eqakathekileko
                                    begodu yoke imininingwana       kodwana                         sinokungakhambelani              yelimi isetjenziswe
                                    esekela isihloko iveziwe        esinokungakhambelaniko          okuncani                         ngendlela ekungasiyo
                                    -Isakhiwo esifaneleko           okuncancani                                                      -Kunobutjhapha
                                    nesinembako                                                                                      obubonakalako
                                                                                                                                     emtlolwenakhe
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                         9–10                             7–8                             5–6                              3–4                             0–2
 EDITHA                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                    nelwazimagama kuwufanele        nelwazimagama                   nelwazimagama                    nelwazimagama                   nelwazimagama
 -Iphimbo, irejista nesitayela      kuhle khulu umnqopho,           kuwufanele kuhle                kuwufanele ngokulingeneko        kuwufanele kancani              akukhambelani
 kufanele                           abamukelilwazi nobujamo         umnqopho,                       umnqopho, abamukelilwazi         umnqopho,                       nomnqopho,
 umnqopho/umphumela,                -Ihlelo lisetjenziswe           abamukelilwazi nobujamo         nobujamo                         abamukelilwazi kanye            abamukelilwazi kanye
 abamukelilwazi nobujamo            ngokunembako begodu             -Ihlelo lisetjenziswe           -Ihlelo lineemphoso              nobujamo                        nobujamo
 -Kunokusetjenziswa kwelimi         lihleleke kuhle khulu           ngokunembako begodu             kodwana azilimazi                -Ihlelo lineemphoso             -Ihlelo lineemphoso
 nemithetjhwana yalo                -Akunamphoso                    lihleleke kuhle                 ihlathululo                      ezenza bona ihlathululo         ezinengi khulu ezenza
 -Ukukhethwa kwamagama                                              -Akunamphoso ezinengi                                            ingazwakali                     bona ihlathululo
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo                                                                                                                                        ingazwakali nakancani
 wokutlola nesipelinghi

 10 AMAMAKSI
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                   Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     12           DBE/2018
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     13           DBE/2018
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/2018
                                             SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018-memo/5760d2dd-bb33-451c-bdfc-901b76dd685d) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2018-final-memo/e714b239-5473-467b-b28b-f371f1f4f6c1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017-memo/67b430b9-4b77-4c27-a874-9df861b0406d) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
