# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 15 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023/e1b73853-febd-468b-8b22-3d0360ea3f44) — QP · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

  SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/NATIONAL SENIOR
             CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                             2023

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

                                                                   IMITLOMELO: 100

                    Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-15.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    2                          DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1

TJHEJA:

     Kiwo woke amatheksthi yelela inani lamagama aphakanyisweko. I-eseyi
      ephathelene nesithombe ayinikelwe isihloko esiyifaneleko.
     Indlela otlolako arhumutjhe ngayo isihloko ifanele yamukelwe nanyana ihluka
      kunaleyo elindelwe ngotshwayako ikani nayikhambelana nesihloko.

1.1        Into owangenza yona iyokuhlala isemkhumbulwenami.

           TJHEJA: I-eseyi le kungenzeka kube ngecocako/ngeveza imizwa
           bucoca.
           Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

              Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngento ethileko eyenzeke kuye, akhe
               ayibona yenzeka komunye nofana acocelwa ngayo. Kuyenzeka kokhunye
               umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko.
              Ohlolwako ulindeleke bona acoce ngento embi enziwa yona nokobana
               wenziwa ngubani.
              Ohlolwako kulindeleke bona acoce bekahlathulule bona ngiyiphi into
               enziwa yona abe aveze nabonobangela abenza bona ahlale ayikhumbula
               into leyo.
              Ohlolwako kulindeleke bona atlole indaba ibe sesikhathini esidlulileko
               beyikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
              Yamukela i-eseyi eveza amaphuzu abhamba nofana afihlakeleko
               ngesihlokwesi.                                                             [50]

1.2        Ngabona ngaye bona nami ngingaphumelela epilweni.

           TJHEJA: I-eseyi le kungenzeka kube ngehlathululako/ngecocako.

           Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

              Le yi-eseyi lapho umtloli afuze anabe khudlwana, acoce ngalokho
               akubonako nokwamkarako emuntwini loyo kwamenza bona abone
               bonyana naye angaphumelela.
              Kufanele ohlolwako asebenzise amagama azokubeka tjhatjhalazi nofana
               azokubeka kukhanye bha bona ngikuphi akubonako nokwamkarako
               kwamenza bona azibone bona naye angaphumelela.
              Ohlolwako kulindeleke bona atlole indaba ibe sesikhathini esidlulileko
               beyikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
              Yamukela i-eseyi eveza amaphuzu abhamba nofana afihlakeleko
               ngesihlokwesi.                                                             [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    3                          DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

1.3       Ngalemuka mhlokho bona ifundiso yababelethi ingcono kuneyabangani.

          TJHEJA: I-eseyi le kungenzeka kube ngehlathululako/ngecocako.

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

             Le yi-eseyi lapho umtloli afuze anabe khudlwana, acoce ngalokho
              okwenzekako nokwamlemukisako kwamkhumbuza bona ifundiso ayithole
              ebabelethini bakhe ingcono khulu kunaleyo ayithola ebanganini.
             Kufanele ohlolwako asebenzise amagama azokubeka tjhatjhalazi nofana
              azokubeka kukhanye bha ifundiso ayinikelwe nofana ayithole ebabelethini
              bakhe aveze nokobana ingcono ngani kuneyabangani.
             Ohlolwako kulindeleke bona atlole indaba ibe sesikhathini esidlulileko
              beyikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
             Yamukela i-eseyi eveza amaphuzu abhamba nofana afihlakeleko
              ngesihlokwesi.                                                              [50]

1.4       Ukuhlangana kwami naye kwangenza ngaba ngilomuntu enginguye
          namhlanje.

          TJHEJA: I-eseyi le kungenzeka ibe ngehlathululako/ ngeveza imizwa.

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

             Ohlolwako akaveze imizwakhe nokuthatheka kwehliziyo ngesihloko
              anikelwe sona.
             Ohlolwako akaveze ahlathulule ubujamo agade akibo ngaphambi kobana
              ahlangane nomuntu loyo.
             Ihlangothi elikhulu le-eseyi le akube ngelihlathululako ukobana
              ukuhlangana kwakhe nomuntu loyo kwamenzelani epilwenakhe kufikela
              lapha azibona sele angilomuntu anguye namhlanjesi.
             Okuqakatheke khulu ngesihlokwesi kukobana ohlolwako kumele aveze
              ubujamo agade akibo ngaphambi kokuhlangana kwakhe nomuntu lo.
             Kilesisihloko silindele ukubona umfundi akhuluma ngesihlokwesi aveze
              izehlakalo ezibhamba eziveza okuhle nofana okumbi ngokuhlangana
              kwakhe nomuntu loyo.                                                        [50]

1.5       Amalungelo angumasiza abulale.

          TJHEJA: Le yi-eseyi emahlangothimabili.

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

             Ohlolwako kulindeleke bona aveze tjhatjhalazi amaphuzu amahle
              namambi ngamalungelo esinawo sibabantu.
             Okuqakathekileko nge-eseyi le kukobana ohlolwako kulindeleke bona
              angathathi ihlangothi, anikele amaphuzu amahle namambi ngesihlokwesi.       [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    4                             DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

1.6       Ukuzimadanisa nabanye abantu kungakwenza ulahlekelwe similo
          nendlela yokuziphatha. Vumelana nofana uphikisane nesitatimendesi.

          TJHEJA: Le yi-eseyi ehlangothilinye.

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa le-eseyi:

             Ohlolwako kulindeleke bona athome ngokobana akhethe ihlangothi
              azokutlola ngalo, aveze iinzathu zokobana kubayini avumelana nofana
              aphikisana nesitatimende.
             Ohlolwako kulindeleke bona aveze iindlela abantu abasuke bazimadanise
              ngazo nabanye abantu okungabenza bona bagcine sebalahlekelwe similo
              nendlela yokuziphatha.
             Kuqakathekile bona ohlolwako anikele amaphuzu asekela imibonwakhe
              lokha nakavumelana nofana aphikisana nesitatimendesi kufikela
              ekupheleni kwendabakhe.                                                        [50]

1.7 –        Ohlolwako angakhetha nanyana ngimuphi umhlobo we-eseyi afuna
1.8           ukutlola ngawo. Kungaba yi-eseyi ecocako, ehlathululako, eveza imizwa,
              emahlangothimabili nofana ehlangothilinye.
             Kuqakathekile bona ohlolwako aqinisekise bonyana indabakhe
              nesithombe ziyakhambelana.
             Ohlolwako angacoca ngemibono ebhamba nofana aveze imibono
              efihlakeleko ngesithombe asikhethileko.                                        [50]

                                                                 IMITLOMELO YESIGABA A:      50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    5                              DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

UMBUZO 2

2.1       INCWADI YOBUNGANI

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa incwadi yobungani:

                Iba nesiphande sinye, sitlolwe ngesandleni sokudla. Isiphande sotlolako
                 siba nelanga elitlolwe ngesiNdebele. Isib. 12 kuJanabari/kuTjhirhweni
                 20…, ingasi ngesiNgisi nofana lingatlolwa ngeenomboro. Isib.
                 12/06/20... Tjheja: Isiphande, isilotjhiso nesiphetho azingabalwa
                 nakubalwa inani lamagama.
                Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
                 umzawakho; njll.
                Isilotjhiso asiphakamise ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile, Mma,
                 Baba; njll.
                Esingenisweni      akuvele    umnqopho     wokutlola     incwadi     leyo
                 ngobufitjhani.
                Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu ubunengi.
                 Akucocwa iindaba ezinengi.
                Ohlolwako       akahlathulule    khudlwana     emzimbeni      amaphuzu
                 akhambisana nomnqopho awuveze esingenisweni.
                Iba nesilayeliso. Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo boke
                 abangaziko ngapho; njll.
                Iba nesiphetho. Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi umntwanakho/Ngimi
                 umzawakho/Ngimi bese kuthi ngaphasi kwesiphetho utlole igama lakho.
                 Lokhu kwenzelwa ukobana loyo otlolelweko azi kuhle bonyana utlolelwe
                 ngubani. Isibongo singatlolwa nangabe unabangani/iinini ezinamagama           [25]
                 afanako nofana ungahlala ungasitloli.

2.2       UMLANDO KAMUFI

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa umlando kamufi:

          Amatshwayo womlando kamufi
           Unesihloko esinamagama kamufi apheleleko.
           Unamagamakhe apheleleko.
           Unelanga abelethwa ngalo.
           Unegama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama
            lesibhedlela.
           Unamagama wababelethi bakhe.
           Unemithombo yefundo asele adlule kiyo.
           Unalokho akuzuzako eemfundweni zakhe.
           Uneendawo asebenze kizo.
           Uneenkhundla azifumanako zangokomsebenzi.
           Unelanga akhambe ngalo ephasini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    6                          DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

              Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana
              kungavezwa khunye kwalokhu: Wetjiwe ngunokufa lokha nakakhambe
              ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside
              nakagulileko.
             Unomndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
              abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
              ngokweengazi.
              Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini azitjhiyileko.
             Unesiphetho esimumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo
              zakhe.                                                                       [25]

2.3       I-INTHAVYU
          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa i-inthavyu:

             Iba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
             Iba nesingeniso, umzimba nesiphetho.
             Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa
              ngayo (ummongo wendaba) nokobana kuzabe kukhuluma abobani
              (amagama wabantu abakhulumako) begodu bakuphi (igama lendawo).
             Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
              mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
              kwamagama walabo abakhulumako.
             Kutlolwa ikholoni emva kwamagama wabantu abakhulumako.
             Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
              lalabo abakhulumako. Isib. UMongameli wenarha nakakhuluma
              nomrhatjhi, umphathi webubulo lakwa-FNB nakakhuluma nomuntu
              ozokuhlungelwa umsebenzi.
             Isiphetho sendaba asibe sekulumenabo, kuzwakale bonyana seyiyaphela.

          Amaphuzu alindeleke ngesihlokwesi:

           Ukufika kombikiindaba.
           Ukucocisana ngamahlelo/ngeendlela ozisebenzisako ukusiza abentwana
            bona baphumelele.
           Indima engadlalwa babelethi ukukusiza ukuphumelelisa umnqophakho.
            Tjheja: Abafundi bangaveza namanye amaphuzu angakavezwa ngehla.                [25]

2.4       IKULUMO EHLELEKILEKO

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:

             Iveza ihloso yekulumo.
             Itlolwa ngeendima.

          Nanzi iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:

          - Isihloko > Kuqakathekile ukobana sibe nokobana ikulumo izokwenzelwaphi
                       (indawo), ngubani (igama nesibongo), ngaliphi ilanga
                       (Isib. 20 kuSinyikhaba 20…) begodu sethule okumunyethwe
                        yikulumo (ummongondaba wekulumo).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    7                            DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          - Isilotjhiso > Kumele ococako alotjhise abakhona ngokulandelana kwabo,
                          abakhulu nabancani, abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo
                          emehlweni womphakathi.

           - Isingeniso > Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze kobana balalele.

           - Ummongondaba > Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho emifitjhani
                            enemiqondo elula beyisebenzise neembonelo
                            ezijayelekileko. Awube magama akhiwe kuhle
                            kugegedwe ukubuyelela amagama khulu
                            /ngokudluleleko ngombana kulahlekisa ihlathululo
                            yamambala (amatlitjhe).

           - Isiphetho > Siqakathekile begodu sisirhunyezo salokho esele kukhulunyiwe,
                         asifake iselela.                                                    [25]

2.5        I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa i-ajenda:

          Iba nesikhathi, indawo nelanga okuzokubanjwa ngalo umhlangano.

          ISIBONELO SE-AJENDA YOMHLANGANO

              1. Ukuvula nokwamukela abakhona.
              2. Abakhona/iincancabezo/abangeko.
              3. Ukufundwa kwamaminithi adlulileko.
              4. Okuvela emaminithini adlulileko.
              5. Iindaba ezitja.
              5.1………………..
              5.2………………..
              6. Okhunye okuvelako
              7. Ilanga lomhlangano olandelako.
              8. Ukuthokoza abakhambele umhlangano.
              9. Ukuvala.
          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa amaminithi womhlangano:

             Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko
              kuyenzeka atlolwe. Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole
              ukuphaphalaza, ukuphikisana, ukudelela nofana ukurarana.
             Aba sesikhathini esidlulileko.
             Aveza iimphakamiso neenqunto ezithethweko.
             Ayatlikitlwa ekugcineni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    8                                  DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          ISIBONELO SAMAMINITHI WOMHLANGANO
          ILANGA: 13 kuSinyikhaba 20…
          ISIKHATHI: 10:00
          INDAWO: Eholweni yePhola Park, KwaMhlanga.

              1. Ukuvula nokwamukela abakhona.
                 Umhlangano wathome nge-iri le-10. USihlalo uMma uNaDima uvule
                 umhlangano ngomthandazo. USihlalo wamukela boke abaphumelele
                 ukuza emhlanganweni bewapha nomnqopho womhlangano lowo.

              2. Abakhona/iincancabezo/abangekho.
                 USihlalo ufunde amagama walabo                    abangakaphumeleli   ukuza
                 emhlanganweni.

              3. Ukufundwa kwamaminithi adlulileko.
                 Abegade bakhona lilutjha nabosomarhwebo. Irejista yakhutjhwa lapho
                 boke egade bakhambele umhlangano bakutlikitle khona.

              4. Okuvela emaminithini adlulileko.
                 Amaminithi womhlangano odlulileko azange afundwa ngombana lo
                 bekumhlangano wokuthoma obizwe lilutjhwa ukuzokukhulumisana
                 nabosorhwebo bendawo.

              5. Iindaba ezitja.
              5.1 Ukungasebenzi kwelutjha.
              5.2 Okungenziwa ukulungisa ubujamobu.
              6. Okhunye okuvelako
              7. Ilanga lomhlangano olandelako.
              8. Ukuthokoza abakhambele umhlangano.
              9. Ukuvala.

          TJHEJA: Umfundi otlole i-ajenda YODWA akanikelwe imitlomelo engaba
          li-0-5 kwaphela kokumunyethweko. Umfundi otlole amaminithi WODWA
          akanikelwe imitlomelo engaba li-8-10 kwaphela kokumunyethweko.                          [25]

2.6       I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA

          Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa i-athikili yephephandaba:
           Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
           I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza
            ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo
            sesikhangiso.
           I-athikili kufuze bona ummongo womzimbayo ukhambisane nesihloko.
           I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
            zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
           Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
           Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombengqondo, sihlathulule
            nanyana sibe nezwelo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                    9                              DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

             Kufanele itlolwe igama lomuntu oyitlolileko, indawo, isikhathi, ubujamo
              nezinye iinsiza zingafakwa ku-athikili.
             Kufuze ivuse ilulubezo njengesikhangiso ikhuthaze abayifundako bona
              bayifunde.
             Iindima akukafuzi bona zibe zide.
             Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka.                     [25]

                                                                   IMITLOMELO YESIGABA B:       50
                                                                               INANI LOKE:      100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                                                             10                                                                         DBE/2023
                                                                             SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

 Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi.
 Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
 Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
 Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]

       Iqhinga                                         Ngokudluleleko               Ngokwekghono              Ngokulingeneko             Ngokusisekelo             Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                            28–30                         22–24                     16–18                     10–12                         4–6
 NOKUHLELA                                       -   Ukuphendula              -   Ukuphendula okuhle      -   Ukuphendula           -   Ukuphendula            -    Ukuphendula
                                                     okudluleleko.                khulu.                      okwanelisako.             okungakajami                okuphume endleleni

                             Izinga eliphezulu
 (Ukuphendula)                                   -   Imiqondo                 -   Kunobufakazi            -   Imiqondo                  ndawonye.                   khulu.
 Ukuhleleka kwemiqondo                               ehlakaniphileko,             nokukhula kwendaba          ekhambelanako         -   Imiqondo               -    Imiqondo enganatlha
 yokuhlela.                                          evusa imiqondo               okubonakalako               nekholisako.              engakanqophi.               nengazwakaliko.
 Ukulemuka komnqopho,                                netjengisa ukukhula.         nokumnandi.             -   Kunokuhleleka         -   Ubufakazi obuncani     -    Imiqondo
 abamukelilwazi nobujamo.                        -    Ukuhleleka              -   Ukuhleleka okuhle           nokukhambelana            bokuhleleka                 ebuyabuyelelweko.
                                                      okudluleleko                khulu nokukhambelana        okulingeneko              nokukhambelana         -    Imiqondo
 30 AMAMAKSI                                          nokukhambelana              kwesingeniso, umzimba       kwesingeniso,             kwesingeniso,               engakahleleki
                                                      kwesingeniso,               nesiphetho.                 umzimba nesiphetho.       umzimba nesiphetho.         nengakhambelaniko.
                                                      umzimba nesiphetho.
                                                           25–27                        19–21                      13–15                       7–9                        0–3
                                                 -    Ukuphendula             -   Ukuphendula okuhle.     -   Ukuphendula           -   Ukuphendula            -    Ukuphendula isihloko
                                                      okudluleleko            -   Imiqondo ekarisako          okwanelisako              okungakhambelaniko          akukalingwa

                             Izinga eliphasi
                                                      kodwana kutlhayela          nekhambelanako.             kodwana                   nokusezingeni               nokulingwa.
                                                      amatshwayo              -   Kunokuhleleka               okunganatlha.             eliphasi.              -    Imiqondo
                                                      wendaba ehle.               nokukhambelana          -   Imiqondo izwakala/    -   Imiqondo                    engakhambelaniko
                                                 -    Imiqondo ekhulileko         okuhle kwesingeniso,        ikhambelana               ayikahlangani               nengakafaneli.
                                                      nenokuhlakanipha.           umzimba nesiphetho.         ngokulingeneko.           begodu ayikanqophi.    -    Imiqondo enganatlha
                                                 -    Kunokuhleleka                                       -   Kunokuhleleka         -   Kunokuhleleka               nengazwakaliko.
                                                      nokukhambelana                                          nokukhambelana            okungakhambelani
                                                      okuhle kwesingeniso,                                -   kwesingeniso,             nesingeniso, umzimba
                                                      umzimba nesiphetho.                                     umzimba nesiphetho.       nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                         Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                                                                   11                                                                                              DBE/2023
                                                                                   SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)

            Iqhinga                                      Ngokudluleleko                    Ngokwekghono                  Ngokulingeneko                      Ngokusisekelo                    Ngokungakalingani
                                                             14–15                             11–12                          8–9                                5–6                                0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -   Iphimbo, irejista, isitayela   -   Iphimbo, irejista,       -   Iphimbo, irejista, isitayela   -   Iphimbo, irejista, isitayela   - Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                                nelwazimagama elifaneleko          isitayela                    nelwazimagama                      nelwazimagama                    ezingakafaneli khulu
                                                        nelihle ngokudluleleko,            nelwazimagama                elifanele umnqopho,                elingakafaneli umnqopho,         umnqopho, abamukelilwazi

                                Izinga eliphezulu
 Iphimbo, irejista, isitayela                           elinemba umnqopho,                 elifanele umnqopho,          abamukelilwazi                     abamukelilwazi nobujamo.         nobujamo.
 nelwazimagama elifanele                                abamukelilwazi nobujamo.           abamukelilwazi               nobujamo                       -   Ukusetjenziswa kwelimi         - Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                           -   Ukusetjenziswa kwelimi             nobujamo.                    ngokulingeneko.                    okusezingeni eliphasi.           khulu lenza kube budisi
 nobujamo.                                              kusezingeni elihle             -   Ilimi liyanemba          -   Ukusetjenziswa kwelimi         -   Ihlelo nesipelinghi              ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                                  ngokudluleleko.                    belisetjenziswe kuhle.       okwethula ihlathululo.             kuneemphoso ezinengi           - Ilimi elingazwakaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                            -   Ihlelo nesipelinghi            -   Ihlelo nesipelinghi      -   Ihlelo nesipelinghi                khulukhulu.                     -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                             esinganamphoso khulu (0-           akunamphoso khulu,           kuneemphoso ezinengi           -   Kutlanywe ngokusezingeni         kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi.                                   2).                                zimbalwa (5-9).              (15-19)                            eliphasi khulukhulu.             khulu ngokudluleleko.
                                                    -   Kutlanywe kuhle                -   Kutlanywe kuhle          -   Kutlanywe                                                         - Kutlanywe ngokusezingeni
 15 AMAMAKSI                                            ngokudluleleko.                    khulu.                       ngokusezingeni                                                      eliphasi ngokudlulelelko.
                                                                                                                        elilingeneko.
                                                                  13                               10                              7                                  4
                                                    -   Iphimbo, irejista, isitayela   -    Iphimbo, irejista,      -   Iphimbo, irejista, isitayela   -   Iphimbo, irejista, isitayela
                                                        nelwazimagama                       isitayela                   nelwazimagama                      nelwazimagama
                                                        elifaneleko nelihle                 nelwazimagama               elifanele umnqopho,                elincani nelisezingeni

                                Izinga eliphasi
                                                        elinemba umnqopho,                  elifanele                   abamukelilwazi                     eliphasi
                                                        abamukelilwazi nobujamo.            umnqopho,                   nobujamo                           elingakafaneli umnqopho,
                                                    -   Ukusetjenziswa kwelimi              abamukelilwazi              ngokulingeneko.                    abamukelilwazi nobujamo.
                                                        kusezingeni elihle khulu.           nobujamo.               -   Ukusetjenziswa kwelimi         -   Ukusetjenziswa kwelimi
                                                    -   Ihlelo nesipelinghi            -    Ilimi liyanemba             okungathuli ihlathululo.           okungakafaneli.
                                                        esinganamphoso ezinengi             belisetjenziswe         -   Ihlelo nesipelinghi            -   Ihlelo nesipelinghi
                                                        (3-4).                              ngokufaneleko.              kuneemphoso ezinengi               kuneemphoso ezinengi
                                                    -   Kutlanywe ngokudluleleko.      -    Ihlelo nesipelinghi         khulu (20 kuya phezulu).           khulukhulu.
                                                                                            kuneemphoso             -   Kutlanywe                      -   Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                            ezinengana (10 -14).        ngokusezingeni                     eliphasi khulukhulu.
                                                                                       -    Kutlanywe kuhle.            eliphasi.
 ISAKHIWO                                                         5                                4                               3                                  2                                0–1
                                                    -   Kuvezwe amatshwayo             -    Amatshwayo              -   Amatshwayo                     -   Amatshwayo                     -    Amatshwayo
 Amatshwayo wetheksthi.                                 nemininingwana                      nemininingwana              nemininingwana                     neminye imininingwana               nemininingwana
 Ukwakhiwa kweengaba                                    eqakatheke                          evezweko                    kuvezwe ngokulingeneko.            yesakhiwo sendaba kuvezwe           efunekako
 nemitjho.                                              ngokudluleleko                      kukhambelana            -   Kunokukhambelana                   ngokusisekelo.                      kuyatlhayela.
                                                        ngesakhiwo sendaba.                 kuhle.                      okulingeneko kwendaba.         -   Ukwakheka        kwemitjho     -    Ukwakhiwa kwemitjho
                                                    -   Kunokukhambelana okuhle        -    Kunokukhambelana        -   Imitjho neengaba kwakheke          neengaba kuneemphoso.               neengaba kuneemphoso
 5 AMAMAKSI                                             ngokudluleleko kwendaba.            okuhle kwendaba.            ngokulingeneko.                -   Indaba isazwakala kancani.          ezinengi khulu.
                                                    -   Imitjho neengaba               -    Imitjho neengaba        -   Indaba           isanikela                                        -    Indaba ayinamqondo.
                                                        kwakheke ngendlela ehle             kwakheke ngendlela          umqondo.
                                                        ngokudluleleko.                     ehle.

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
 Km-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi), L-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi), Sk-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                     Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                                                    12                                                                                          DBE/2023
                                                                    SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
           Iqhinga                    Ngokudluleleko                      Ngokwekghono                      Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                            13–15                               10–12                               7–9                             4–6                         0–3
 UKUHLELA NESAKHIWO              -   Ukuphendula okudluleleko,      -   Ukuphendula okuhle             -   Ukuphendula                    -    Ukuphendula            -   Ukuphendula kutjengisa
                                     okungaphezu kwalokho               okutjengisa ilwazi elihle          okulingeneko                        ngokusisekelo              ukungabi khona
 -Ukuphendula nemibono.              okulindelweko.                     lamatshwayo wetheksthi.            okutjengisa ilwazi                  okutjengisa ilwazi         kwelwazi lamatshwayo
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka      -   Imiqondo ehlakaniphileko       -   Umtlolo unqophile,                 lamatshwayo wetheksthi.             lamatshwayo                wetheksthi.
  kwemibono.                         nekhulileko.                       awukaphumi                     -   Akunakudzimelela                    wetheksthi.            -   Akunakukhambelana
 -Umnqopho, abamukelilwazi,          Ilwazi elingeneleleko              esihlokweni begodu                 nokukhambelana                 -    Kunokunqopha               kwemiqondo.
  amatshwayo/imithetjhwana           lamatshwayo wetheksthi.            usekelwe kuhle ngendlela           okulingeneko                        okukhona kodwana       -   Imininingwana esekela
 Kanye                           -   Umtlolo unqophile.                 enobukghoni.                       kokumunyethweko                     okunengi                   isihloko imbalwa
  nobujamo                       -   Kunokukhambelana               -   Kunemininingwana esekela           nemiqondo.                          kuphambene                 khulukhulu.
                                     kokumunyethweko                    isihloko.                      -   Eminye imininingwana                nesihloko.             -   Akakasebenzisi
 15 AMAMAKSI                         nomqondo.                      -   Isakhiwo esifaneleko kodwana       esekela isihloko iveziwe.      -    Imininingwana              amatshwayo
                                 -   Isakhiwo sihleleke kuhle           esinokungakhambelaniko         -   Isakhiwo sifanele                   esekela                    nemithetho yesakhiwo.
                                     ngokudluleleko, yoke               okuncazana.                        ngokulingeneko                      isihloko imbalwa.
                                     imininingwana esekela                                                 kodwana                        -    Kunobutjhapha
                                     isihloko iveziwe.                                                     kunokungakhambelani.                obukhona
                                 -   Isakhiwo esifaneleko                                                                                      obubonakalako
                                     nesinembako.                                                                                              emithethweni
                                                                                                                                               nematshwayweni
                                                                                                                                               wesakhiwo.
 ILIMI, ISITAYELA KANYE                      9–10                                 7–8                               5–6                             3–4                         0–2
 NOKU-EDITHA
                                 -   Iphimbo, irejista, isitayela   -   Iphimbo, irejista, isitayela   -   Iphimbo, irejista, isitayela   -    Iphimbo, irejista,     -   Iphimbo, irejista,
                                     nelwazimagama                      nelwazimagama kuwufanele           nelwazimagama                       isitayela                  isitayela
 -Iphimbo, irejista nesitayela
                                     kuwufanele kuhle khulu             kuhle umnqopho,                    kuwufanele                          nelwazimagama              nelwazimagama
 kufanele
                                     umnqopho, abamukelilwazi           abamukelilwazi nobujamo.           ngokulingeneko                      kuwufanele                 akukhambelani
  umnqopho/umphumela,
                                     nobujamo.                      -   Ihlelo lisetjenziswe               umnqopho, abamukelilwazi            kancani umnqopho,          nomnqopho,
  abamukelilwazi nobujamo.
                                 -   Ihlelo lisetjenziswe               ngokunembako                       nobujamo.                           abamukelilwazi             abamukelilwazi
 -Ukusetjenziswa kwelimi kanye
                                     ngokunembako belihleleke           belihleleke kuhle.             -   Kuneemphoso zehlelo                 nobujamo.                  nobujamo.
  nemithetjhwana.
                                     kuhle khulu.                   -   Akunamphoso ezinengi.              kodwana azilimazi              -    Kuneemphoso            -   Kuneemphoso
 -Ukukhethwa kwamagama.
                                 -   Kuneemphoso ezincani                                                  ihlathululo.                        zehlelo ezenza             ezinengi khulu ezenza
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo
                                     khulu.                                                                                                    bona ihlathululo           bona ihlathululo
  wokutlola nesipelinghi.
                                                                                                                                               ingazwakali.               ingazwakali
                                                                                                                                                                          nakancani.
 10 AMAMAKSI                     -   0-2 yeemphoso                  -   5-9 yeemphoso tlomelisa=8      -   12-15 yeemphoso                -    20 ukuya phezulu
                                     Tlomelisa=10                   -   10-11 yeemphoso tlomelisa=7        tlomelisa=6                         tlomelisa 3 nofana 4
                                 -   3-4 yeemphoso tlomelisa=9

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
Km-/Sk-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
 L-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                 Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                          13                    DBE/2023
                                          SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                          14                    DBE/2023
                                          SC/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3                          15                     DBE/2023
                                          SCE/NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2023-mg/1714b0dc-91a5-466c-ad68-5576f7ffeaec) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017-memo/67b430b9-4b77-4c27-a874-9df861b0406d) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016-memo/0c6a7631-8496-4170-af06-4b0d1affd037) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
