# isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2017 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2017, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017-memo/efb74e96-7dc4-48c8-92d3-1fed9851206a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017-memo/efb74e96-7dc4-48c8-92d3-1fed9851206a)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P3 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017/892d081a-9f34-4834-a276-f77136ff8eca) — QP · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                        NOVEMBA 2017

                                        IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-16.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             2                          DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
           TJHEJA: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama
                   asetjenzisweko.

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi ecocako.

          Ngazizwa ngingakaphephi ngemva kwesehlakalweso.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •   I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •   I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •   Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
              bekube sekugcineni.
          •   Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
              neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •   I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
              esisepepeneneni begodu esilindelekileko.                                      [50]

1.2       I-eseyi ehlathululako.

          Umuntu engimthandako nengifisa ukufana naye.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
              kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •   Otlolako    kufanele   akhethe    ngokuyelela     amagama      nobujamo
              bokukhuluma.
          •   Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
              bha.
          •   Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
              zokuzwa,     zobumnandi     nezokuthinta    ukuze    zimsize    ukwenza
              akuhlathululako kukhanye bha.                                                 [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             3                         DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

1.3       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Ubujamo engikibo namhlanje babangelwa kukhuliswa mbelethi oyedwa.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          •   Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
              e-eseyini le.
          •   Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
              kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
              yaloyo otlolako.
          •   Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
              ethathwa ngotlolako.                                                         [50]

1.4       I-eseyi evezako/eveza imizwa yomtloli.

          Ubuthakathaka enginabo epilwenami.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
          • I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          • Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
            e-eseyini le.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             4                         DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

          •   Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
              kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
              yaloyo otlolako.
          •   Imibono/Imicabango/Imizwa evezweko kufanele yembule iqiniso nendima
              ethathwa ngotlolako.                                                         [50]

1.5       I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako.

          Ubuhle nobumbi bokuhlalisa abantu ababaphalali enarheni yeSewula
          Afrika.

          I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
          yomibili imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko kukobana
          e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono
          yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo.
          Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako
          ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona
          lingcono kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni
          kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
          ngokulinganako endabeni.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          •   Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          •   Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento ethileko
              anikelwe yona esihlokweni.
          •   Unikela amaphuzu amahle namambi ngesihloko.

          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuhlalisa abantu
          ababaphalali enarheni yeSewula Afrika].                                          [50]

1.6       I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye.
          Ilungelo lokukhuluma ngokutjhaphuluka livulele abantu bona bakhulume
          amagama anehloyo kabanye abantu. Vumelana nofana uphikisane
          nesitatimendesi.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •   Otlolako kumele athome ngokobana akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •   Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
              imibonwakhe.
          •   Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              5                       DBE/Novemba 2017
                                     NSC – Imemorandamu

          •   Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
              iphakamise imibono eqinileko.
          •   Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
              nehlonipho.
          •   Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako        [50]
              nesanelisako.

1.7 1.7.1&             Kileziinthombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
    1.7.2              eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwaloyo mhlobo wendaba ngokuqala
                       kilomhlahlandlela.                                                [50]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:          50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              6                          DBE/Novemba 2017
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1       Incwadi yobungani.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:

          •   Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
              sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
              Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso
              nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
          •   Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
              umzawakho; njll.
          •   Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib; Jabulile,
              Mma, Baba; njll.
          •   Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
              ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
              ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
          •   Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
              yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
              nesihloko anikelwe sona.
          •   Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
              boke abangaziko ngapho; njll.
          •   Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
              umntwanakho/Ngimi umzawakho/Ngimi, bese kuthi ngaphasi kwesiphetho
              utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo otlolelweko azi kuhle
              kobana utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki ukobana usitlole ngombana
              niyazana nabantu obatloleleko.                                                  [25]

2.2       Incwadi yomthetho/yabakhulu

          Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
          lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele isib. Matjhi,
          Febherbari, Janabari; njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
          okulilimi elingakavumeleki.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yomthetho:
          •   Kufanele ibe neemphande ezimbili, zitlolwe ngokujayelekileko. Isiphande
              sotlolelwako asibi nelanga/idadamu ekutlolwe ngalo incwadi. Tjheja:
              Iimphande, isilotjhiso, isihloko nesiphetho azingabalwa lokha nakubalwa
              inani lamagama.
          •   Kutlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko. Ngalokho-
              ke kufanele otlolako aphakamise isikhundla saloyo amtlolelako ngaphambi
              kokutlola isiphande sesibili.
          •   Kunesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu otlolelwako kodwana
              kutlolwa bona Nomzana nofana Kosikazi.
          •   Kufuneka bona otlolako atlole isihloko salokho atlola ngakho
              ngamagabhadlhela.
          •   Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/ isizathu sokutlola leyo
              ncwadi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3             7                      DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

          •   Kufuneka bona otlolako ahlathulule kuhle ngokuzeleko lokho akhuluma
              ngakho. Kufanele asebenzise amagama afana nanaka: Ngiyokuthokoza;
              Ngizokuthaba; Kuzongithabisa.
          •   Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
          •   Iba nesilayeliso.
          •   Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
              iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. Kufuneka bengubo
              baveze bona bendile/batjhadile nofana awa ngokutlola Mm. nofana Kkz.
              ngemva kokutlikitla incwadi leyo. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
              otlolelwako azi kuhle bona utlolelwe ngubani.                            [25]

2.3       Ukuhlungwa
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ukuhlungwa.
          Isakhiwo sokuhlungwa:
          •   Siba nesakhiwo esifana nesomdlalo.
          •   Njengemitlolo yoke kufanele sibe nesingeniso, umzimba nesiphetho.
              Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa
              ngayo nokobana kuzabe kukhuluma abobani.
          •   Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
              mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
              kwamagama walabo abakhulumako.
          •   Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
          •   Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
              lalabo abakhulumako; Isib. UMongameli wenarha nakakhuluma
              nomrhatjhi, umphathi webubulo lakwa-FNB nakakhuluma nomuntu
              ozokuhlungelwa umsebenzi.
          •   Isiphetho sendaba asibe sekulumenabo, kuzwakale bonyana seyiyaphela.     [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              8                            DBE/Novemba 2017
                                     NSC – Imemorandamu

2.4       Ikulumo ehlelekileko.
          Umfundi nangabe utlole ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
          abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
          nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
          azowakhuluma emnyanyeni lowo.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:

          •    Ihloso yekulumo.
          •    Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:
           -    Isihloko >          Kuqakathekile ukobana sibe nokobana ikulumo
                                    izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga begodu
                                    sethule okumumethwe yikulumo.
           -    Isilotjhiso >       Kumele ococako alotjhise abakhona
                                    ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani,
                                    abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo
                                    emehlweni womphakathi.
           -    Isingeniso >        Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze
                                    kobana balalele.
           -    Ummongondaba >      Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho
                                    emifitjhani enemiqondo elula beyisebenzise
                                    neembonelo ezijayelekileko. Awube magama
                                    akhiwe kuhle kugegedwe ukubuyelela amagama
                                    khulu /ngokudluleleko ngombana kulahlekisa
                                    ihlathululo yamambala (amatlitjhe).
           -    Isiphetho >         Siqakathekile begodu sisirhunyezo salokho esele
                                    kukhulunyiwe, asifake iselela.                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3              9                           DBE/Novemba 2017
                                     NSC – Imemorandamu

2.5       IKharikhyulamu Vithaye nencwadi emkhambisani

          •   Incwadi yokuzihlathulula nofana iKharikhyulamu Vithaye imtlolo omlando
              womuntu ngobufitjhani. Umtlolo lo uba nemininingwanakhe, imikhakha
              akhe aba lilunga layo, imisebenzi akhe ayenza nemininingwana yabantu
              abangathintwa ukufakaza ngaye. Incwadi le isetjenziswa mumuntu ofuna
              umsebenzi     ngehloso     yokuzihlathulula   ngobufitjhani   kumqatjhi.
              Ngokujayelekileko     incwadi     yokuzihlathulula/CV     kufuze    ibe
              nemininingwana elandelako:

          •   Imininingwana ephathelene nami
              Isibongo.
              Amagama.
              Ilanga lamabeletho.
              Inomboro kamazisi.
              Inarha engabelethelwa kiyo.
              Ubulili.
              Ilimi elikhulunywa ekhaya.
              Amalimi engiwakhulumako.
              Isiphande sekhaya.
              Isiphande somsebenzi.
              Inomboro yomtato wekhaya.
              Inomboro yomtato wemsebenzini.

          •   Imininingwana ephathelene nokufunda
              Igama lesikolo.
              Isitifikheyithi.
              Iimfundo.
              Umnyaka.

          •   Umsebenzi
              Igama lebubulo.
              Indawo.
              Umsebenzi engiwenzako.
              Isikhathi engenza ngaso umsebenzi lo.

          •   Imininingwana ephathelene nepilo
              Imidlalo engiyithandako.
              Imidlalo engidlala indima kiyo.
              Okhunye kokuzithabisa engikwenzako.

          •   Abantu ekungabuzwa kibo ngami
              Nasi imininingwana etlhogekako ngabo:
              Amagama neembongo, indlela engihlobene nabo ngayo nofana iinkhundla
              zabo, iimphande zabo neenomboro zabo zomtato.
          Incwadi emkhambisani
          Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
          lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele; Isib. Matjhi,
          Febherbari, Janabari; njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
          okulilimi elingakavumeleki.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3            10                         DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa incwadi emkhambisani:
          •   Kufanele ibe neemphande ezimbili, zitlolwe ngokujayelekileko. Isiphande
              sotlolelwako asibi nelanga/idadamu ekutlolwe ngalo incwadi.
          •   Kutlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko. Ngalokho-
              ke kufanele otlolako aphakamise isikhundla saloyo amtlolelako
              ngaphambi kokutlola isiphande sesibili.
          •   Kunesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu otlolelwako kodwana
              kutlolwa bona Nomzana nofana Kosikazi.
          •   Kufuneka bona otlolako atlole isihloko salokho atlola ngakho
              ngamagabhadlhela.
          •   Lomhlobo wencwadi uba nendima eyodwa eveza irhuluphelo lakho/
              isizathu sokufaka isibawo somsebenzi lo. Faka ireferensi nofana inomboro
              yesibawo somsebenzi lowo ngendlela esikhangiswe ngayo.
          •   Iba nesilayeliso.
          •   Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
              iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. Kufuneka bengubo
              baveze bona bendile/batjhadile nofana awa ngokutlola Mm. nofana Kkz.
              ngemva kokutlikitla incwadi leyo. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
              otlolelwako azi kuhle bona utlolelwe ngubani.                                [25]

2.6       I-athikili kamagazini.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa i-athikili kamagazini:
          •   Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
          •   I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza
              ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo
              sesikhangiso.
          •   I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe
              zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
          •   Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
          •   Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
              nanyana sibe nezwelo.
          •   Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
              athikili.
          •   I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengomkhangiso ikhuthaze abayifundako
              bona bayifunde.
          •   Iindima akukafuzi bona zibe zide.
          •   Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.                 [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:            50
                                                                     INANI LOKE:           100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com                   11                                                                        DBE/Novemba 2017
                                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA INDABA/I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya indaba yephepha lesi-3, isigaba A.
• Amamaksi asukela eli-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
• Okumunyethweko, iqhinga lokusetjenziswa kwelimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu
  neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI]
       Iqhinga                                       Ngokudluleleko                Ngokwekghono                  Ngokulingeneko                 Ngokusisekelo             Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                           28–30                          22–24                         16–18                        10–12                           4–6
 NOKUHLELA                                      - Ukuphendula okudluleleko.   -Iimpendulo zihleleke kuhle,   - Ukuphendula okwanelisako.   -Ukuphendula okungakajami    -Ukuphendula okuphume

                            Izinga eliphezulu
                                                -Imiqondo ehlakaniphileko,     zikhambelana khulu begodu     - Imiqondo ekhambelanako       ndawonye.                   endleleni khulu.
 (Ukuphendula)                                   evusa imiqondo netjengisa     zimnandi.                       nekholisako.                -Imiqondo engakanqophi.      -Imiqondo enganatlha
                                                 ukukhula.                    -Kunobufakazi nokukhula        - Kunokuhleleka               -Ubufakazi obuncani          nengazwakaliko.
 Ukuhleleka kwemiqondo                                                         okubonakalako.                  nokukhambelanako              bokuhleleka                - Imiqondo engakahleleki
 yokuhlela                                      -Ukuhleleka okudluleleko      -Isingeniso, umzimba             okulingeneko kwesihloko,      nokukhambelana kwendaba.   nengakhambelaniko.
 Ukulemuka komnqopho,                            nokukhambelana                nesiphetho kuhleleke kuhle      isingeniso, umzimba
 abamukelilwazi nobujamo                         kwesingeniso, umzimba         begodu kuyakhambelana.          nesiphetho.
                                                 nesiphetho.
 30 AMAMAKSI
                                                          25–27                          19–21                         13–15                          7–9                           0–3
                                                -Ukuphendula okudluleleko     - Ukuphendula okuhlelwe        -Ukuphendula okwanelisako     -Ukuphendula                 -Ukuphendula isihloko

                            Izinga eliphasi
                                                  kodwana kutlhayela            kuhle.                        kodwana okunganatlha.         okungakhambelaniko          akukalingwa nokulingwa.
                                                  amatshwayo wendaba ehle.    - Imiqondo ekarisako           -Imiqondo iyakhambelana        okusezingeni eliphasi.      -Imiqondo engakhambelaniko
                                                -Imiqondo ekhulileko            nekhambelanako.               ngokulingeneko.              -Imiqondo ayikahlangani      nengakafaneli.
                                                  nenokuhlakanipha.           - Kunokuhleleka nje            -Kunokuhleleka                  begodu ayikanqophi.        -Imiqondo enganatlha
                                                - Kunokuhleleka                 nokukhambelana                nokukhambelana               -Kunokuhleleka               nengazwakaliko.
                                                  nokukhambelana                kwesingeniso,                 okulingeneko, kwesihloko,     okungakhambelani nendaba.
                                                  okuhle kwesingeniso,          umzimba nesiphetho.           umzimba nesiphetho.
                                                  umzimba nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                      Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                     12                                                                                   DBE/Novemba 2017
                                                                                            NSC – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga)
            Iqhinga                                      Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                    Ngokusisekelo                   Ngokungakalingani
                                                             14–15                           11–12                             8–9                              5–6                               0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela    - Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela      - Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                             nelwazimagama                   nelwazimagama                     nelwazimagama                   nelwazimagama                       ezingakafaneli
                                                     elifaneleko nelihle             elifanele umnqopho,               elifanele umnqopho,             elingakafaneli umnqopho,            umnqopho khulu,

                                Izinga eliphezulu
 Iphimbo, irejista, isitayela                       ngokudluleleko,                  abamukelilwazi nobujamo.          abamukelilwazi                 abamukelilwazi nobujamo.             abamukelilwazi
 nelwazimagama elifanele                             elinemba umnqopho,             -Ilimi liyanemba begodu            nobujamo.                      -Ukusetjenziswa kwelimi              nobujamo.
 umnqopho, abamukelilwazi                            abamukelilwazi                   lisetjenziswe ngokufaneleko.   - Ukusetjenziswa kwelimi          okusezingeni eliphasi.            - Ilwazimagama elitlhayela
 nobujamo.                                           nobujamo.                      -Ihlelo nesipelinghi               okwethula ihlathululo.         -Ihlelo nesipelinghi                 khulu nelenza kube budisi
 Ukukhethwa kwamagama,                              -Ukusetjenziswa kwelimi           akunamphoso khulu,             -Ihlelo nesipelinghi               kuneemphoso ezinengi               ukuzwisisa itheksthi.
 ukusetjenziswa kwelimi,                             kusezingeni elihle               zimbalwa (10-14).                kuneemphoso ezinengi (20         khulukhulu.                      - Ilimi elingazwakaliko.
 imithetjhwana, iimphumuzi,                          ngokudluleleko.                - Indabakhe itlanywe               kuya phezulu).                 - Kutlanywe ngokusezingeni          -Ihlelo nesipelinghi
 ihlelo nesipelinghi.                               -Ihlelo nesipelinghi              ngokutjengisa ikghono.         - Kutlanywe ngokusezingeni         eliphasi khulukhulu.               kuneemphoso ezinengi
                                                     esinganamphoso khulu (0-4).                                       elilingeneko.                                                       ngokudluleleko/
 15 AMAMAKSI                                        -Kutlanywe kuhle                                                                                                                       ngokubabazekako.
                                                     ngokudluleleko.                                                                                                                     - Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                                                                                           eliphasi khulukhulu.
                                                                 13                              10                                 7                                4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela    - Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                     nelwazimagama                   nelwazimagama                     nelwazimagama                   nelwazimagama

                                Izinga eliphasi
                                                      elifaneleko nelihle            elifanele umnqopho,               elifanele umnqopho,             elincani nelisezingeni eliphasi
                                                      elinemba umnqopho,             abamukelilwazi nobujamo.          abamukelilwazi                  elingakafaneli umnqopho,
                                                      abamukelilwazi nobujamo.      -Ilimi liyanemba begodu            nobujamo ngokulingeneko.        abamukelilwazi nobujamo.
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi          lisetjenziswe ngokufaneleko.    - Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                      kusezingeni elihle khulu.     -Ihlelo nesipelinghi               okungathuli ihlathululo.        okungakafaneli.
                                                    -Ihlelo nesipelinghi             kuneemphoso ezinengana           -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi
                                                      esinganamphoso ezinengi (5-   (15-19).                           kuneemphoso ezinengi            kuneemphoso ezinengi
                                                    9).                             -Kutlanywe kuhle.                  khulu.                          khulukhulu.
                                                    -Kutlanywe kuhle khulu.                                          - Kutlanywe ngokusezingeni       - Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                       eliphasi.                        eliphasi khulukhulu.
 ISAKHIWO                                                         5                               4                                 3                                2                                0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo              -Amatshwayo                      - Amaphuzu amanye                  - Amaphuzu afunekako
 Amatshwayo wetheksthi.                             nemininingwana                   nemininingwana yesakhiwo         nemininingwana                  anembako akhona.                   ayatlhayela.
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo         sendaba.                         evezweko iyakhambelana.          -Ukwakhiwa kwemitjho              -Ukwakhiwa kwemitjho
 nemitjho nokuquntulwa                              sendaba.                        -Kunokuqongelana okuhle          -Imitjho neengaba kwakheke         neengaba kuneemphoso.             neengaba kuneemphoso
 kwamagama ngendlela                                - Kunokuqongelana okuhle        kweengaba.                       ngendlela elingeneko.            - Indaba izwakala kancani.          ezinengi khulu.
 engasiyo.                                           ngokudluleleko kweengaba.      -Imitjho neengaba kwakheke        -Indaba isanikela umqondo.                                         - Indaba ayinamqondo.
                                                    - Imitjho neengaba              ngendlela ehle.
                                                      kwakheke ngendlela ehle
 5 AMAMAKSI                                          ngokudluleleko.
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                        Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                           Downloaded from hlayiso.com                     13                                                                                DBE/Novemba 2017
                                                                                   NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA [25 AMAMAKSI]
               Iqhinga                         Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                  Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA                            13–15                            10–12                            7–9                                4–6                            0–3
 NESAKHIWO                                -Ukuphendula okulindelekileko   -Ukuphendula okuhle             -Ukuphendula okulingeneko          -Ukuphendula ngokusisekelo      -Ukuphendula kutjengisa
                                          ngokudluleleko.                   nokutjengisa ilwazi elihle     okutjengisa ilwazi                  begodu kutjengisa ilwazi      ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono.                   -Imiqondo ehlakaniphileko         lamatshwayo wetheksthi.        lamatshwayo wetheksthi.             lamatshwayo wetheksthi.       lamatshwayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelwa nokuhleleka               nekhulileko.                    -Umtlolo unqophile,             -Akunakudzimelela                  -Kunokunqopha                   -Akunakukhambelana
 kwemibono.                               -Ilwazi elingeneleleko          awukaphumi esihlokweni           nokukhambelana                     okumbadlwana                   kwemiqondo.
 - Umnqopho, abamukelilwazi,              lamatshwayo wetheksthi.         begodu usekelwe                  kokumunyethweko nemiqondo.         kodwana okunengi               –Imininingwana esekela
 amatshwayo/imithetjhwana kanye           -Umtlolo unqophile.             kuhle ngendlela etjengisa       - Eminye imininingwana              kuphambene nesihloko.            isihloko imbalwa khulu.
 nobujamo                                 -Kunokukhambelana               ikghono.                          esekela isihloko iveziwe.        -Imininingwana esekela          -Akakasebenzisi amatshwayo
                                          kokumunyethweko nomqondo.       -Kunemininingwana esekela       - Isakhiwo sifanele                 isihloko imbalwa.              nemithetho yesakhiwo.
 15 AMAMAKSI                              -Isakhiwo sihleleke kuhle       isihloko.                         ngokulingeneko kodwana           -Kunemithetho
                                          begodu yoke imininingwana       -Isakhiwo esifaneleko             kunokungakhambelani.             eqakathekileko yelimi
                                          esekela isihloko iveziwe.       kodwana                                                            esetjenziswe ngendlela
                                          -Isakhiwo esifaneleko           esinokungakhambelaniko                                             ekungasiyo.
                                          nesinembako.                    okuncazana.                                                        -Kunobutjhapha
                                                                                                                                             obubonakalako
                                                                                                                                             emtlolwenakhe.
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-EDITHA                         9–10                             7–8                             5–6                                3–4                            0–2
                                          -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   - Iphimbo, irejista, isitayela,    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
 -Iphimbo, irejista nesitayela kufanele
                                          nelwazimagama kufanela           nelwazimagama kufanela           nelwazimagama kufanele             nelwazimagama                  nelwazimagama
 umnqopho/umphumela,
                                          umnqopho kuhle khulu,            umnqopho kuhle,                  ngokulingeneko umnqopho,           kufanele                       akukhambelani
 abamukelilwazi nobujamo.
                                          abamukelilwazi nobujamo.         abamukelilwazi nobujamo.         abamukelilwazi nobujamo.           kancani umnqopho,              nomnqopho, abamukelilwazi
 -Ukusetjenziswa kwelimi
                                          -Ihlelo lisetjenziswe           -Ihlelo lisetjenziswe           - Ihlelo lineemphoso                abamukelilwazi nobujamo.        nobujamo.
 nemithetjhwana yokutlolwa kwelimi.
                                          ngokunembako begodu lihleleke    ngokunembako begodu              kodwana azilimazi ihlathululo.   -Ihlelo lineemphoso             -Ihlelo lineemphoso ezinengi
 -Ukukhethwa kwamagama
                                          kuhle khulu.                    lihleleke kuhle.                                                    ezenza bona ihlathululo        khulukhulu ezenza bona
 anembako umnqopho.
                                          -Akunamphoso.                   -Akunamphoso ezinengi.                                              ingazwakali.                   ihlathululo ingazwakali
 -Ukusetjenziswa kwamatshwayo
                                                                                                                                                                             nakancani.
 wokutlola nesipelinghi.

 10 AMAMAKSI

ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
 L-/st-/- ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                           Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     14           DBE/Novemba 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     15           DBE/Novemba 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com
                                                     16           DBE/Novemba 2017
                                             NSC – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017-memo/3247f8fc-a3d7-4dd8-9eb6-e0c73d0216b6) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017-memo/67b430b9-4b77-4c27-a874-9df861b0406d) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2023-mg/1714b0dc-91a5-466c-ad68-5576f7ffeaec) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2021-mg/7889de83-fea9-458d-b3fb-29ef53e563f3) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
