# isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Supplementary Exams 2018 Memo

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 1 memorandum from the Supplementary Exams 2018, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-feb-march-2018-memo/544a2c6f-acc4-4ccf-b5a6-a4052f8802f4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Supplementary Exams 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-feb-march-2018-memo/544a2c6f-acc4-4ccf-b5a6-a4052f8802f4)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · Supplementary Exams · 2018 · isixhosa. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa FAL P1 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-feb-march-2018/b091e25e-cc7e-43ed-81d7-24d7e11431ea) — QP · 2018 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                   IBANGA 12

        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                              IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                              FEBRUWARI/MATSHI 2018

                                    IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                         Le memorandam inamaphepha ali-9.

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                    Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     2            DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

Ukumakisha uvavanyo lokuqonda

1.       Ngenxa yokuba kugxininiswa kwingqiqo, upelo olungachanekanga neziphene
         zolwimi kwiimpendulo mazingohlwaywa ngaphandle kokuba ezo ziphene
         zitshintsha   intsingiselo/ingqiqo. (Kuseyimfuneko    ukuba    iziphene
         zibonakaliswe.)

2.       Ukuba umviwa usebenzisa amagama athatyathwe kolunye ulwimi olungelulo
         olu luviwayo, musa ukuwananza loo magama, kwaye ukuba impendulo
         isavakala ilungile, sukunika sohlwayo. Ukanti ke, ukuba igama elisuka
         kolunye ulwimi lisetyenzisiwe kwitekisi kwaye liyayincedisa impendulo, oku
         kuyakwamkeleka.

3.       Ngokubhekiselele kwimibuzo emalunga nokuthatha icala uze uzixhase,
         akukho     manqaku     anikwayo    kwiimpendulo  ezingu-EWE/HAYI,
         noNDIYAVUMELANA/ANDIVUMELANI.         Ngokunjalo akuko    manqaku
         anikwayo nakwezingu-YINYANISO/BUBUXOKI, okanye uYINYANI/LULUVO.
         Ukunika isizathu/ukunika ubungqina/ukuxhasa kukona makuthathelwe
         ingqalelo.

4.       Xa impendulo efunwayo iligama elinye, aze umviwa anike impendulo esi-
         sivakalisi esipheleleyo, oku makumakishwe nje ngokuchanekileyo kuphela xa
         igama elichanekileyo likrwelelwe umgca ngaphantsi/ligqanyisiwe.

5.       Xa kufunwa iimpendulo ezimbini/ezintathu/iingongoma ezimbini kwezintathu,
         aze umviwa anike ezingaphaya kweziqingqiweyo kumyalelo, makisha kuphela
         isibini okanye isithathu sokuqala ngokuhambelana nombuzo.

6.       Kwamkele     ukwahluka   kwendlela          yokubeka     impendulo    okudalwa
         kukusetyenziswa kweelwimi zengingqi.

7.       Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo, yamkela
         ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo KUNYE/
         OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                       Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     3           DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

1.1      ISICATSHULWA A

         1.1.1      NguNtsikana kaGabha.√                                                      (1)

         1.1.2      Kungokuba wayefuna sakheke sibe sisizwe√
                    [Nayiphi kwezi.]                                                           (1)

         1.1.3      Akukho nto unokuyenza ngaphandle kwemali kuba umbhali uthi
                    ungafanelana unayo yonke into, ungenayo imali akunto nto
                    yanto.√√                                                                   (2)

         1.1.4      D√/D Ukumosha ngemali√/ukumosha ngemali.√                                  (1)

         1.1.5      Shwaka.√                                                                   (1)

         1.1.6      (a) C√/C Utiki ayivumani nepokotho√/utiki ayivumani nepokotho.√
                    (b) A√/A Ligqolo/ ligqolo.√                                                (2)

         1.1.7      Ubhekiselele kwimeko yokuba umntu alondoloze imali ade
                    adlakazele, athwaxwe yindlala kunokuba kuchukunyiswe imali
                    yakhe.√√                                                                   (2)

         1.1.8      Baqeqeshwa besebancinci. √√                                                (2)

         1.1.9      Eyokuba le nkonkxa incinane.√√                                             (2)

         1.1.10     Yokuba uyayifundiswa indlela yokuvalela imali.√√                           (2)

         1.1.11     Ukuzilawula nokuzilinda ekusebenziseni imali.√                             (1)

         1.1.12     Kukukhupha rhoqo√ nokunqaphaza ukufaka imali.√                             (2)

         1.1.13     … uhlala ahlale.√                                                          (1)

         1.1.14     Kungaluncedo kuba iza kumphathela inzuzo.√√

                                                   OKANYE

                    Ayiloncedo kuba akakwazi ukuyifumana ngexesha                ayifuna
                    ngayo.√√
                    [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

         1.1.15     Ukubaluleka       kokulondoloza      imali√√/Amacebo       okugcina
                    imali√√/Isilumkiso sokuchitha imali ngendlela engeyiyo. √√                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                      Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     4             DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

1.2      ISICATSHULWA B

         1.2.1      Kusesikolweni     √kuba    kukho   umfundi    ohleli   edesikeni/kukho
                    utitshalakazi.√                                                              (2)

         1.2.2      Umfundi ubonakala othukile kuba uthe gqa amehlo, utitshalakazi
                    ukhamisile, uvule amehlo ukubonakalisa ukuba ungxolisa
                    umfundi.√√                                                                   (2)

         1.2.3      Hayi, kuba amaziko emfundo agunyazisa ukuba kungabikho
                    lugonyamelo phakathi komfundi notitshalakazi.√√

                    Ewe, amaziko emfundo agunyazisa ukuthobeka xa abafundi
                    benikwa imiyalelo ngootitshala babo kumagumbi okufundela.√√
                    [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                             (2)

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     5           DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2

Ukumakisha ushwankathelo

Ukumakisha makuthathele ingqalelo ukufakwa kolwazi olunexabiso kwakunye
nokususwa kolwazi olungenaxabiso.

Ushwankathelo malumakishwe ngolu hlobo:

   Ulwabiwo-manqaku

    o   Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Inqaku elinye ngengongoma
        nganye).
    o   Amanqaku ama-3 olwimi.
    o   Amanqaku ewonke: 10

   Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umfundi engacaphulanga ngqo.

    o   1–3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1.
    o   4–5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2.
    o   6–7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3.

   Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umfundi ecaphule ngqo.

    o   6–7 iingongoma ezicatshulwe ngqo: Makanganikwa NALINYE inqaku
        kwawolwimi.
    o   1–5 iingongoma ezicatshulwe ngqo: Makanikwe inqaku lolwimi LIBE LINYE.

QAPHELA

   Ubalo-magama:

    o   Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise ukuba alidlulanga kuma-60
        inani lamagama asetyenzisiweyo.
    o   Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
        lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
        ngokungachanekanga.
    o   Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda ugqibezele isivakalisi eso inani
        lamagama eliqingqiweyo liphela kuso ungayihoyi intsalela yesishwankathelo
        sakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     6            DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

     IINGONGOMA EZICATSHULWE NGQO                         IINGONGOMA
                                                          EZISHWANKATHELWEYO
1.   'Umdlalo ngumdlalo ngokudlalwa eqongeni.        1.   Umdlalo mawulungiswe ukulungele
     Kufuneka kuqala umdlalo uqalwe uxozwe                ukudlalwa eqongeni.
     ulungiselelwa iqonga.'
2.   'Umfundisi makaqale awulungise umdlalo          2.   Umdlalo mawubambe isimo sawo
     ngohlobo olufanele iqonga. Angawujiki                sasekusekweni kwawo,
     ngohlobo obhalwe ngalo. Ukuba uyintlekele            ungaguqulwa.
     mawube njalo, ukuba usisiyoliso ube njalo.'
3.   'Kufuneka kukhethwe abadlali abafanele          3.   Abalinganisi mabakhethwe
     iindawo ezithile apha encwadini. Umdlali             ngokweendima ezibafaneleyo.
     ngamnye makazikhethele indawo athanda
     ukuyidlala ukuze utitshala abavavanye
     ukuba bazifanele na ezo ndawo.'
4.   'Kufuneka      umdlali    ngamnye    akwazi     4.   Umlinganisi makangohluki
     ukulinganisa        umlinganiswa     twatsa,         kumlinganiswa osemdlalweni, afane
     ngesinxibo;       ngokuma,      ngokuhamba           naye ngqo ngako konke.
     nangokuthetha. Kufuneka umdlali alandele
     kangangoko indlela umlinganiswa azotywe
     ngayo.'
5.   'Kufuneka umdlali afunde incoko njengoko        5.   Mabangawaguquli amazwi ombhali
     injalo encwadini. Angawajiki amagama.                abalinganisi ukuze injongo
     Awalandelise ngohlobo alandeliswe ngalo              yombhali ifezeke.
     encwadini nangohlobo asetyenziswe ngalo
     kuba ukhe wawajika uya kujika iinjongo
     zombhali.'
6.   'Xa ulungiselela ukudlala umdlalo eqongeni      6.   Masithathelwe ingqalelo isimo
     kufuneka usebenzise ingqikelelo. Kufuneka            sentlalo somdlalo.
     uqonde ukuba umdlalo lo ubhalwe nini na, ,
     usenzeka phi na, xeshani na, intlalo yelo
     xesha injani na.'
7.   'Imiboniso mayingajika-jiki msinyane. Ukuba     7.   Mayilungiswe imiboniso ngendlela
     umdlalo      wenzeka      ecaweni   komnye           yokuba ingazitshintshi rhoqo
     umboniso uze kolandelayo ube semasimini              iindawo edlalwa kuzo kuba
     uze emva kwalowo ube sevenkileni                     ukutshintsha tshintsha iqonga
     kufuneka ulungiswe ngendlela yokuba                  kungade kuwulahle umsonto
     ingajika-jiki ngolu hlobo ngokwethutyana             webali.
     kuba ukumana kutshintshwa-tshintshwa
     imiboniso          eqongeni       kungadala
     nokulahlekana          komsonto       webali
     nobumnandi bomdlalo.'

[Naziphi iingongoma ezisixhenxe kwezi.]

[165 amagama]                                             [55 amagama]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:                10

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                       Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     7            DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO C: ULWIMI

Ukumakisha iCandelo C

     Upelo

      o Iimpendulo         ezingoogama-nye/eziligama      elinye  mazimakishwe
        njengezichanekileyo nokuba upelo aluchanekanga, ngaphandle kokuba
        isiphene silahla intsingiselo efunwayo yegama.
      o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga luya
        kohlwaywa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
      o Xa uvavanyo lujoliswe kwisifinyezo, impendulo iya kwamkeleka xa ifakwe
        iimpawu zobhalo ngokuchanekileyo.

     Izakhi zezivakalisi kufuneka zichaneke        kwaye    zisetyenziswe   kwizivakalisi
      ezipheleleyo/njengoko umbuzo uyalela.

     Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo, yamkela
      ZOMBINI unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo KUNYE/OKANYE
      impendulo ebhalwe ngokupheleleyo njengechanekileyo.

UMBUZO 3

3.1       Amafutha eenwele iJabu Stone invisi wax√/Jabu Stone Invisi Wax.√                      (1)

3.2       Kubantu abaneedredzi√/kubantu abanqwenela ukwenza iidredzi √/kuba
          intengiso ithi la mafutha ayitekhnoloji yale mihla yokuphotha iinwele.√               (2)

3.3       Kukugqamisa imveliso.√√                                                               (2)

3.4       Ngohlobo lokuba umfanekiso ubonisa iidredzi ezinde, ezicocekileyo,
          ezikhangeleka zingenankwethu, zisempilweni njengoko inkcazelo nayo
          isitsho.√√                                                                            (2)

3.5       C.√/C. Yale mihla√/Yale mihla.√                                                       (1)

3.6       Uphumelele kuba umfanekiso womfana omhle osemtsha okhapha le tekisi
          uyakwazi ukukhwebela abantu kule mveliso netekisi iyazinika izinto eziza
          kuzuzwa ngoyithengileyo.√√

                                             OKANYE

          Akaphumelelanga kuba umfanekiso ngowendoda kuphela ngoko ke
          amantombazana aya kucinga ukuba yeyabantu abangamadoda kuphela le
          mveliso.√√

          [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                      (2)
                                                                                                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     8           DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

UMBUZO 4

4.1      NguDod-zi√                                                                            (1)

4.2      Bubukhulu bakhe ngomzimba√                                                            (1)

4.3      Bham√                                                                                 (1)

4.4      B√/B Amazinyo aziinyanda√/Amazinyo aziinyanda. √                                      (1)

4.5      Yimeko yokuba uNgamla olahla amaxolo ngokungakhathali, enqandwa
         uwiswe wenzakala kwalixolo lebhanana.√√/Intetho kaNgamla ethi 'benze ni...'
         xa ebelahla amaxolo ibuyela kuye xa efuna ukuncedwa akube ewiswe lixolo
         wenzakala.√√                                                                          (2)

4.6      Kungokuba usetyenziselwe ukuphoxisa kwisakhelo sesi-5.√√                              (2)

4.7      Ewe kuba kwisakhelo sesi-2, uNgamla wonwabile kuba uyageza √√

                                             OKANYE

         Hayi kuba kwisakhelo sesi-5 uveze amazinyo kuba ephethwe ziintlungu
         zokwenzakala. √√                                                                      (2)
                                                                                               [10]

UMBUZO 5

5.1      5.1.1      Kunyanzelekile ukuba zingalingani
                    ngokulunga√/akunyanzelekanga ukuba zilingane ngokulunga.√
                    [Nayiphi kwezi.]                                                           (1)

         5.1.2      Udidi.√                                                                    (1)

         5.1.3      Umbhali uthi, √ 'Yiyo loo nto ndithi√ mandincede√ abantu
                    abanokuthi baphazame, bakhethe uhlobo olungelona lululo.'                  (3)

         5.1.4      Amadoda√/ubudoda√/isidoda.√
                    [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (1)

         5.1.5      Sisihlomelo sendawo√/sisihlomelo√/sisenzi.√                                (2)

         5.1.6      Loo√, isimelabizo sokwalatha √/mna √, isimelabizo soqobo,√/abo√,
                    isimelabizo sokwalatha.
                    [Nasiphi kwezi.]                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     9            DBE/Februwari–Matshi 2018
                                              NSC – Imemorandam

         5.1.7            A. Igatya eliyintloko              B. Igatya elayamileyo
                      Ubutyebi abufane bubhange√         ukuba ubunonophele.√                  (2)

         5.1.8      ... ubugcwabalalana√                                                       (1)

         5.1.9      Kukuba isibizo silandela isikhombisi.√√                                    (1)

5.2      5.2.1      B√/B Sesokuba likwimo yesininzi√/Sesokuba likwimo yesininzi.√              (1)

         5.2.2      Ixesha elidlulileyo.√                                                      (1)

         5.2.3      I√ngaba kulula ukonga imali kwi-intanethi? √                               (2)

         5.2.4      UJohn ujonge kude.√√/Kude kwasa nakuJohn ngemali.√√                        (2)

                    [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           [20]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:               40
                                                               AMANQAKU EWONKE:                80

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P3 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-feb-march-2018-memo/0cde1c2a-921e-40a2-96d2-0499e932746d) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2018-memo/596f3554-050c-45ad-bc50-c3b4270b2fb3) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2018-final-memo/7fb93378-5379-4c7c-b7f3-5a9a66a3a942) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Feb-March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-feb-march-2016-memo/f7652bab-58c3-494b-9626-5e61c9995d71) — isiXhosa FAL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-feb-march-2015-memo/8b98c93b-eee6-48d0-b518-f548ca6961e4) — isiXhosa FAL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2018/179e0ff2-83e4-4277-8119-c7c3347c03c2) — isiXhosa FAL · QP · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/54927a9f-ec95-473f-a9dc-becbb9619bec) — QP · 2025
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2025-watermark/820f399b-f2ed-4bc3-a389-09432525b94d) — QP · 2025
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025/dfb326a5-1cbe-4d68-8bd1-8c94a47abcf6) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025/754b97da-d7f6-450e-b2ad-9cf877caabc0) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2024 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2024-watermark/5be12696-7890-422a-afee-2e392c7345d2) — QP · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
