# isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2022 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2022, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2022/5c6e63a5-b00b-47f2-95bf-b139f99ac9d0
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2022/5c6e63a5-b00b-47f2-95bf-b139f99ac9d0)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2022 · isixhosa. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2022-mg/a38bf92b-14af-42c8-83f2-6bb25849ab30) — Memo · 2022 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                          2022

                                                              AMANQAKU: 80

                                                              IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-14.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                             Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      2                   DBE/2022
                                                    SC/NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

         ICANDELO A:         Uvavanyo lokuqonda                        (30)
         ICANDELO B:         Ushwankathelo                             (10)
         ICANDELO C:         Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi   (40)

2.       Phendula YONKE imibuzo.

3.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

4.       Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

5.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
         esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

6.       Shiya umgca emva kwempendulo ngaNYE.

7.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

8.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:         Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:         Imizuzu engama-20
         ICANDELO C:         Imizuzu engama-50

9.       Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      3                       DBE/2022
                                                    SC/NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1
1.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA A

               LUMKA! BAGINYWA ABANTWANA NGAMAQONGA ONXIBELELWANO

         1       Emhlabeni phantsi kwelanga akukho nto intle kwaphela, kungekho nto
                 imbi kwaphela. Nto nganye inecala elihle nelibi. Kunjalo nakumba
                 wamaqonga onxibelewano, asele eyimpilo yale mihla. Akukho nto
                 yoyikisa abazali ngaphezu kobukho nokuxhaphaka kokusetyenziswa
                 kwamaqonga onxibelelwano. Umbuzo ngowokuba, 'Yintoni le                   5
                 ibaxhalabisa kangaka ngawo? Bamele ukuxhalaba abazali. La
                 maqonga onxibelelwano asisilwanyana esikhamisele ukuginya
                 abantwana mihla le. Ngakumbi kule mihla abantwana bathi behleli nje
                 babe becofana neeselula. Bethe phithi ingqondo ngala maqonga,
                 oo-Twitter, oo-Facebook, oo-Instagram noo-TikTok. La maqonga              10
                 onxibelelwano aya esibanobungozi obugqithisileyo ngenxa yeendidi
                 zonke zenkohlakalo ezenzeka kuwo. Zona eziquka ukubhulishwa
                 kwi-intanethi, kunye nezingcoli ezixhaphaza abantwana ngokwesondo
                 kwi-intanethi. Kunjalo, ayinakushiywa inyaniso yokuba amaqonga
                 onxibelelwano akayiyo ingozi, koko ubungozi bukwindlela athi              15
                 asetyenziswe ngayo ngabantu.

         2       Iingcali ezifundisa ngolwazi neendlela zokusebenzisa amaqonga
                 onxibelelwano zilumkisa, zikwanika neengcebiso kuluntu malunga
                 neendlela zokukhusela abantwana kubungozi bawo. Kukho uluvo oluthi
                 uxhaphazo nge-intanethi lolona luyingozi kubantwana, kwaye abazali        20
                 kumele balubazele amehlo. Isizathu sesokuba abantwana
                 babanoxinzelelo olugqithisileyo lomphefumlo bade ngamanye
                 amaxesha      babeneengcinga     zokuzibulala.  Oku    kubangelwa
                 kukuhletywa, ukuthukwa nokuzibona behluthwe ukuzingca kwabo.
                 Ezinye iimpawu zomntwana olixhoba lolu didi lokubhulishwa                 25
                 kukuphazamiseka angalali kakuhle, aphakuzele ade aphelelwe
                 nangumdla kwizifundo zakhe. Kuqhutywa kuthiwe, ngumsebenzi
                 womzali ukukhusela umntwana wakhe kubhulisho nge-intanethi.
                 Okungaphezu koku, kukuqinisekisa ukuba nowakhe umntwana
                 akasenzi esi senzo sibi. Umntwana obhulishayo mbi kwaye akakwazi          30
                 ukuhlalisana kakuhle nabanye.

         3       EMelika kukho abaququzeleli bekhampeyini yokuba abazali
                 bangabaniki abantwana iiselfowuni de bafikelele kwibanga lesibhozo.
                 Idatha bangayifumani de babeneminyaka eli-16. Oku kungenxa yefuthe
                 elibi elenziwa zi-smartphones nokusetyenziswa kwamaqonga                  35
                 onxibelelwano     ngabantwana    abasebancinci.     Ngokweziphumo
                 zophando lwabo iiselfowuni namaqonga onxibelelwano zibangela
                 ukuba abantwana abancinci baphazamiseke kumsebenzi wesikolo
                 kuhle neegreyidi zabo. Okunye kukuba baye boyiswe kukuzilawula.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1       4                                  DBE/2022
                                                     SC/NSC

                 Ngenxa yoko, bafumane ulwazi lwezesondo olungabafanelanga                              40
                 ngokweminyaka,    de   kuqwele   ngokuthi   impilo   yabo
                 ibesemngciphekweni wokuhlaselwa ludandatheko lomphefumlo
                 (idipreshini).

          4      Nangaphandle kokuba umntwana abe uyinikwe engakanani iselfowuni,
                 okubalulekileyo kukubekwa kwemithetho engqongqo emakhaya,                              45
                 elawula iindlela zokuyisebenzisa. Imithetho kufuneka ibekwe
                 kwasekuqaleni, kwenziwe izivumelwano zokuzibophelela phakathi
                 komntwana nabazali. Oko kungathintela iingxaki ezisele zikhankanyiwe
                 neengxabano ezinokubakho. Umzekelo, kunokuvunyelwana lusapho
                 ukuba akuvumelekanga ukuba ubani asebenzise iselfowuni                                 50
                 ngamaxesha okutya, xa kuphunyiwe ngeholide nasebusuku.
                 OkaGrover yena ude abethelele ukuba, ukuba umntwana unikwe
                 ifowuni   esemncinci,    umzali    makabenephasiwedi       yokungena
                 kwii-akhawunti zakhe, ahlole akubhala kumaqonga onxibelelwano.

          5      Kubalulekile ukuba abazali babalumkise abantwana ngamandla                             55
                 e-intanethi ekugcineni ulwazi olumalunga nomntu, nkqu nasemva
                 kweminyaka emininzi. Maninzi amabali abantu ababhala izimvo zabo
                 kumaqonga onxibelelwano besengabantwana, ezibajikele kakubi sele
                 bebadala. Bambi de zachaphazela nekamva labo. Kaloku kwezi
                 nkcukacha bazipowustayo kukho nezinokubavalela kumathuba                               60
                 emisebenzi. Okubhalwe kumaqonga onxibelelwano kwapowustwa,
                 akucimi. Kubalulekile ke ngoko ukuba abantwana bazi ukuba nantoni
                 abayipowusta kumaqonga onxibelelwano ifikelela kubantu abaninzi.
                 Ngoko ke, mabakucingisise abakupowusta kuwo.

          6      Okokugqibela, abantwana babangamaxhoba eentengiso ezibubuxoki                          65
                 ezipapashwa kula maqonga. Njengokuba kulula kubazali ukuziqonda
                 iintengiso nee-akhawunti zobuxoki zoo-Instagram, kumnyama
                 kubantwana malunga noku. Iinkcukacha zeentengiso ezifumaneka
                 kumaqonga onxibelelwano ziyabaxwa. Injongo yoko kukwenza ukuba
                 abantwana bakholelwe kulwazi olungenabunyani. Ezi ntengiso                             70
                 zinobungozi kubo ngokubenza bazidele, bangazithembi. Oku
                 kusenziwa kukuba ixesha elininzi baphela bezithelekisa nobuhle
                 babantu obupapashwa kula maqonga. Buhle obo bungeyonyani,
                 obenziwe ngobugcisa betekhnoloji. Abaqondi bona ukuba kwenzelwa
                 ukuthengisa iimveliso ezithile. Ngumsebenzi wabazali ke ngoko ukuba                    75
                 babafundise abantwana babo ukuwazi amaqhinga asetyenziswa
                 kwiintengiso kula maqonga.

          7      Elokuqukumbela,    itekhnoloji   ayilolungelo  koko    yinzuzo
                 ekungafunekanga ukuba abazali babayeke abantwana bayixhaphaze.
                 Mababanqwanqwadele ukuba bayisebenzise ngendlela eyakhayo.                             80

                       [Sithatyathwe kwi-socialmedmob.net, saza saguqulelwa, salungiselelwa uviwo.]

          Jonga kumhlathi 1
         1.1.1       Xela into eyoyikisa abazali ngokwalo mhlathi.                                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      5                              DBE/2022
                                                    SC/NSC

         1.1.2       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Intetho ethi,
                     'asisilwanyana esikhamisele ...' imenza ofundayo abengathi ... le
                     nto kuthethwa ngayo.

                     A     uyayiva
                     B     uyayingcamla
                     C     uyayinukisa
                     D     uyayibona                                                               (1)

         1.1.3       Lizisa ntsingiselo ni ngokwalo mhlathi igama, 'aya' elibhalwe
                     ngqindilili kwesi sivakalisi singezantsi?

                     La maqonga onxibelelwano aya esibanobungozi ...                               (2)

         1.1.4       Nika zibeMBINI izenzo zenkohlakalo ezenzeka ebantwaneni
                     kusetyenziswa amaqonga onxibelelwano ngokwalo mhlathi.                        (2)

          Jonga kumhlathi 2

         1.1.5       Nika intsingiselo yentetho, 'balubazele amehlo' ngokwalo mhlathi.             (2)

         1.1.6       Sizathu sini esibangela ukuba kuthiwe uxhaphazo nge-intanethi
                     malubazelwe amehlo?                                                           (2)

         1.1.7       Xela uphawu abonakala ngalo umntwana olixhoba lokubhulishwa
                     nge-intanethi ngokwalo mhlathi.                                               (1)

          Jonga kumhlathi 3

         1.1.8       Xela ukuba ngokwekhampeyini yaseMelika abantwana bafanele
                     ukuzinikwa xa kutheni iiselfowuni nedatha.                                    (2)

         1.1.9       Libhekisa koobani igama, 'lwabo' elibhalwe ngqindilili kwesi
                     sivakalisi singezantsi ngokwalo mhlathi?

                     Ngokweziphumo zophando             lwabo    iiselfowuni    namaqonga
                     onxibelelwano zibangela ...                                                   (1)

          Jonga kumhlathi 4

         1.1.10      Luluvo okanye yinyani le nkcaza ilandelayo ngokwalo mhlathi?
                     Xhasa impendulo yakho.

                     Oko kungathintela iingxaki ezisele zikhankanyiwe neengxabano
                     ezinokubakho.                                                                 (2)

         1.1.11      Chaza ukuba          wahluka    njani   umhlathi   wesi-3     kowesi-4
                     ngokomxholo.                                                                  (2)

         1.1.12      Ngqina ukuba oku kuthethwa kwesi              sivakalisi    singezantsi
                     kungabenza babe nexhala abantwana.

                     Umzali makabenephasiwedi yokungena kwii-akhawunti zakhe,
                     ahlole okubhalwa ngumntwana kumaqonga onxibelelwano.                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1        6                              DBE/2022
                                                      SC/NSC

          Jonga kumhlathi 5

         1.1.13      Nika injongo yolwazi olufumaneka kulo mhlathi.                                  (2)

          Jonga kumhlathi 6

         1.1.14      Cacisa ukufaneleka         kwegama,       'babangamaxhoba'      ngokwalo
                     mhlathi.                                                                        (2)

1.2      Funda lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                                                 [Uthatyathwe ku-myessay.com]

         1.2.1       Xela zibeMBINI         iindidi    zamaqonga     onxibelelwano     ezikulo
                     mfanekiso.                                                                      (2)

         1.2.2       Yintoni ebonisa ukuba umntu               osemfanekisweni      uwanyuka
                     ngokuzithemba amanqwanqwa?                                                      (2)

         1.2.3       Myalezo mni odluliswa ngulo               mfanekiso    ngokubhekiselele
                     kumaqonga onxibelelwano?                                                        (2)

                                                               AMANQAKU ECANDELO A:                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      7                        DBE/2022
                                                    SC/NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2
ISICATSHULWA C esingezantsi simalunga neendidi zezibhengezo-ntengiso noncedo
lwazo ekubhengezeni amashishini.

Funda ISICATSHULWA C esingezantsi uze ubhale iingongoma eziphambili unika
iingcebiso ngeendidi zezibhengezo-ntengiso ezinokusetyenziswa ukubhengeza
amashishini.

IMIYALELO
1.     Bhala isishwankathelo sibe kwimo yeengongoma ungadluli              kumagama
       angama-60.
2.     Nombola izivakalisi zakho ukusuka ku-1 ukuya ku-7.
3.     Sebenzisa izivakalisi ezipheleleyo ukubhala iingongoma.
4.     Sebenzisa AMAGAMA AKHO kangangoko unako.
5.     Bhala    inani     lamagama       owasebenzisileyo    kwizibiyeli   ekupheleni
       kwesishwankathelo.

ISICATSHULWA C: USHWANKATHELO

              YAZISA ISHISHINI LAKHO NGEZIBHENGEZO-NTENGISO

Zininzi iindidi zezibhengezo-ntengiso eziluncedo umntu angazisebenzisa ukubhengeza
ishishini lakhe. Ezinye zenziwa ngaphandle kwe-intanethi ezinye kuyo. Nazi ezi ndidi:

Udidi lokuqala zizibhengezo-ntengiso ezenziwa kunomathotholo nakwithivi, ezinceda
ukulazisa ngokubanzi ishishini lakho. Ukusebenza kolu hlobo lwezibhengezo
kuxhomekeka kwibhajethi etshintshatshintsha ngokweemeko nobungakanani
beshishini ngelo xesha.

Amaphephandaba neemagazini nazo ziluncedo kakhulu ekubhengezeni amashishini
ngokwenza ukuba okuthengisayo kufikelele kuninzi lwabantu. Oku kusenzeka kuba
zidlulisa ulwazi ngeshishini lakho ngokuhambelana nebhajethi yakho.

Ezinye     iindidi   zezibhengezo-ntengiso   zeziphandle,     kwiibhilibhodi  kunye
nezincanyathiselwe kwizithuthi ezinceda ukufikelelisa ulwazi kubantu abaninzi. Zona
zijolise kubantu abakwiindawo ezimi kuzo iibhilibhodi nabakwiindlela ezihamba kuzo
izithuthi ezo. Ziyafana nezo zikumaphephandaba nto nje zona zijolise kwiqela
elahlukileyo labantu.

Kukho izibhengezo ezenziwa kwiinjini zokukhangela ulwazi ezifana noo-Google Search
ezinceda ukutsala abantu abanokuba ngabaxhasi. Abo ngabafuna ulwazi ngeshishini
lakho. Kolu didi lokubhengeza uhlawuliswa kuphela xa kuthe kwakho umntu oye
waklikha kwisibhengezo-ntengiso sakho.

Kwakhona, kukho uhlobo lwezibhengezo lwakutsha nje olusebenzisa okubonwayo
neevidiyo, olunceda ukutsala umdla wabantu ngokukhawuleza. Lusebenzisa
iiwebhusayithi, ii-App zeefowuni no-YouTube. Lona lwenza ukuba ukubhengeza
ishishini lakho kube kwizinga olinqwenelayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      8                                  DBE/2022
                                                    SC/NSC

Amaqonga onxibelelwano alolunye udidi oluluncedo kuba anika amathuba
alungelelaniselwe iinjongo nebhajethi yakho. Oko kusenziwa ngokusebenzisa
u-Facebook, u-Instagram, u-Twitter ne-Snapchat.

Kukho olunye udidi lokubhengeza olwenziwa ngezixhobo zee-smartphones, ezenza
kubelula ukugaya abantu abanokuba ngabaxhasi beshishini lakho. Oku kwenziwa
ngemiyalezo emifutshane ethunyelwa ngeefowuni kubasebenzisi bee-smartphones.
Kusetyenziswa iibhena kwiiwebhusayithi kunye nee-App.

Ngenene, kuyinyani ukuba ukukhula kweshishini                     lomntu     kukwaxhomekeke
nakwiindlela ezisetyenzisiweyo ukulibhengeza.

                       [Sithatyathwe ku-www.techstart.com saza saguqulelwa, salungiselelwa uviwo.]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:                    10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      9                               DBE/2022
                                                    SC/NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO-NTENGISO

Funda esi sibhengezo-ntengiso singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA D

                                    [Uthatyathwe ku-www.bing.com yaza yahlelwa.]

3.1      Sizisa luphi ulwazi esi sibhengezo-ntengiso?                                               (1)

3.2      Khankanya ibeNYE kwiinkcukacha ezinikiweyo zokufikelela kule nkonzo
         (isevisi) ibhengezwayo kule ntengiso.                                                      (1)

3.3      Ngcinga ni eziswa ngumzobo wesandla esifumbethe iibhrashi ezahlukileyo
         kwesi sibhengezo-ntengiso?                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     10                     DBE/2022
                                                    SC/NSC

3.4      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

         Isakhi u, 'nga' kwisivakalisi, 'ungayifaka yonke imibala yemfundo kubomi
         bomntwana wakho' sinika intsingiselo yesenzo …

         A     esesenzekile.
         B     esingenakwenzeka.
         C     esinokwenzeka.
         D     ebesenzekile.                                                              (1)

3.5      Sijolise koobani esi sibhengezo-ntengiso?                                        (1)

3.6      Cacisa indlela esifanaleke ngayo isilogani 'Learning starts where teaching
         begins' kule ntengiso.                                                           (2)

3.7      Ingaba imifanekiso iwuxhasa ngokupheleleyo umyalezo wemfundo
         ekumgangatho ophezulu efumaneka kweli ziko? Xhasa impendulo yakho.               (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      11                                   DBE/2022
                                                     SC/NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA E

                 [Ithatyathwe kwi-www.creators syndicate skuns.com yalungiselelwa uviwo.]

4.1      Nika isizathu sokuba umnwe wokukhomba kaSolly alathe ngawo ifowuni
         wenziwe ubemde kakhulu.                                                                        (1)
4.2      Zityhila ntoni ngesimo sikaSolly izinto ezisecaleni kwesofa?                                   (1)
4.3      Chonga igama kwikhathuni elitolika indlela angqengqe ngayo esofeni uSolly.                     (1)
4.4      Nika imvelaphi yeli gama, 'ncumfu-ncumfu' ngokomxhholo wale khathuni.                          (2)
4.5      Khetha impendulo echanekileyo ibeNYE kwezi zilandelayo.
         Udaba lomzimba lukamama lubonisa ukuba …
         A     Akafuni kucaphukisa uSolly.
         B     Akasafuni uSolly ahleke.
         C     Akasafuni nokumbona uSolly.
         D     Akasafuni nokuthetha noSolly.                                                            (1)
4.6      Ngeengongoma ezimbini ngqina ukuba uSolly akayihoyanga le nto ithethwa
         ngutata wakhe.                                                                                 (2)
4.7      Ingaba ngamaqonga onxibelelwano amenza abeleli vila kuthiwa ulilo uSolly?
         Xhasa impendulo yakho.                                                                         (2)
                                                                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      12                                    DBE/2022
                                                     SC/NSC

UMBUZO 5: IPROZI

5.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA F

         INGXOXO-MPIKISWANO MALUNGA NEESELFOWUNI EZIKOLWENI

         Abafundi abathandathu besikolo saseGoli banqunyanyisiwe ngenxa
         yokuphatha iiselfowuni esikolweni. Ingaba yinto elungileyo leyo? Lo mbuzo
         uvele ngethuba abafundi kwizithili zonke zePhondo laseMpuma Koloni
         bebebuthelene eMthatha kukhuphiswano lwengxoxo-mpikiswano.

         Kolu khuphiswano kungenela abafundi bebanga leshumi neleshumi 5
         elinanye apho kuye kuqalwe ngokubhalwa kwesincoko, ze xa eso sincoko
         sithe sabhalwa ngokufanelekileyo, kuthathwe izikolo ezibini kwisithili
         ngasinye ziyokukhuphisana kwibakala lephondo.

         Kulapho ke iXolilizwe isikolo samabanga aphakamileyo saseNqadu sithe
         saphumelela khona sisodlula zonke ezinye izikolo. Ngoku aba bafundi baza 10
         kuya kukhuphiswano lukaZwelonke ePitoli ekuqaleni kwenyanga ezayo.
         Bonke baxoxa ngokuzimisela okukhulu. Iinjongo zolu khuphiswano
         kukuvulela ulwazi kubafundi ngemiba yomgaqo-siseko nendlela esebenza
         ngayo imithetho yokuphathwa kweeselfowuni ezikolweni jikelele.
                  [Sicatshulwe kwi-I'Solezwe eyoMsintsi 2021, iphepha le-14 salungiselelwa uviwo.]

         5.1.1       Xela umsebenzi wegama, 'abathandathu' elikrwelewe umgca
                     ngaphantsi kwisicatshulwa.                                                           (1)

         5.1.2       Tshintsha esi sivakalisi silandelayo sibe sisivakalisi esiyingxelo.

                     Yinto elungileyo leyo?                                                               (1)

         5.1.3       Faka igama elithetha into enye neli likrwelelwe umgca ngaphantsi
                     kwesi sivakalisi singezantsi.

                     Lo mbuzo uvele ngethuba abafundi beseMthatha.                                        (1)

         5.1.4       Nika isizathu sokuba igama, 'Mthatha' liqalwe ngonobumba
                     omkhulu kwesi sivakalisi silandelayo.

                     ...  bebebuthelene          eMthatha       kukhuphiswano          lwengxoxo-
                     mpikiswano.                                                                          (1)

         5.1.5       Bhala kwakhona esi sivakalisi singezantsi usiqale ngegama
                     elikrwelelwe umgca ngaphantsi.

                     Lo mbuzo uvele ngethuba.                                                             (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1        13                             DBE/2022
                                                       SC/NSC

         5.1.6       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

                     Igama u-'kulapho' obhalwe ngqindilili kwisicatshulwa …

                     A     sisichazi.
                     B     sisihlomelo.
                     C     sisibizo.
                     D     sisikhombisi.                                                             (1)

         5.1.7       Lizisa yiphi       intsingiselo    igama   u-'zonke'   kwesi   sivakalisi
                     singezantsi?

                     ... sithe saphumelela khona sisodlula zonke ezinye izikolo.                     (2)

         5.1.8       Bhala isivakalisi esilandelayo sibe kwimo yokuyalela.

                     Abafundi bayaxoxa.                                                              (2)

         5.1.9       Chonga ibinzana kwesi sivakalisi silandelayo           elibonisa ukuba
                     isiganeko ekuthethwa ngaso asikenzeki.

                     Ngoku aba bafundi baza kuya kukhuphiswano lukazwelonke
                     ePitoli.                                                                        (1)

         5.1.10      Bhala isenzi esikwesi sivakalisi silandelayo sibe kwimo ende.

                     Abafundi baxoxa kukhuphiswano.                                                  (1)

         5.1.11      Cazulula esi sivakalisi singezantsi ukhuphe igatya eliyintloko
                     negatya elayamileyo.

                     Iinjongo zokhuphiswano kukuvulela ulwazi kubafundi ngemiba
                     yomgaqo-siseko.

                     Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:

                          IGATYA ELIYINTLOKO                    IGATYA ELAYAMILEYO
                                  (i)                                    (ii)                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     14                               DBE/2022
                                                    SC/NSC

5.2      Funda lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA G: UMFANEKISO

                                   [Uthatyathwe kwi-BizarroComics.com waza wahlelwa]

         5.2.1       Bhala kwakhona         esi sivakalisi silandelayo      ulungise   igama
                     elikwizibiyeli.

                     Khangela, ukuguga kuseminweni (nasezintamo).                                 (2)

         5.2.2       Bhala esi sivakalisi singezantsi siqale ngesimelabiso u 'bona'.

                     Sijongene neziphumo zokuteksta iminyaka ngeminyaka.                          (2)

         5.2.3       Fakela isimamva sexesha elimiyo kwigama elikwizibiyeli ukuze
                     ivakale intsingiselo yesi sivakalisi singezantsi.

                     Abantu abalapha (bagoba).                                                    (2)
                                                                                                  [20]

                                                              AMANQAKU ECANDELO C:                40
                                                                 AMANQAKU EWONKE:                 80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2022/1b6b5ddb-5697-4e8d-871b-aaaf7a175b33) — isiXhosa FAL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — isiXhosa FAL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2022 (Corr 23 Aug)](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-qp-sept2022-corr-23-aug/84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708) — isiXhosa FAL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/04ab24a6-11eb-48dd-8982-55d658ed43ce) — isiXhosa FAL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2023/c2ccb5a8-b3fd-4bac-ae46-e6328b577441) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2023/d4034b7d-5afd-410d-a337-d368fe936e3d) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
