# isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2023/1d73e936-b2dd-4164-88e0-87fe5e44a737
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2023/1d73e936-b2dd-4164-88e0-87fe5e44a737)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isixhosa. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                                IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                           2023

                                                              AMANQAKU: 80

                                                              IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-14.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      2                   DBE/2023
                                                    SC/NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

         ICANDELO A:         Uvavanyo lokuqonda                        (30)
         ICANDELO B:         Ushwankathelo                             (10)
         ICANDELO C:         Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi   (40)

2.       Phendula YONKE imibuzo.

3.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

4.       Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

5.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
         esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

6.       Shiya umgca emva kwempendulo ngaNYE.

7.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

8.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:         Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:         Imizuzu engama-20
         ICANDELO C:         Imizuzu engama-50

9.       Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      3                       DBE/2023
                                                    SC/NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

1.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA A

                                     ABANTWANA MABAYAZI IMALI

         1       Imali yenye yezinto ezixabisekileyo nezithandwayo ngabantu kuba
                 ibenza bube lula kakhulu ubomi kule mihla. Kubalulekile ke ukuba xa
                 umntu ethe wanayo, nokuba incinci okanye ininzi kangakanani na,
                 azimisele ukuyisebenzisa ngendlela efanelekileyo. Akakho umntu
                 ozalwa enolwazi malunga nobuchule bokusebenzisa imali. Uyabufunda 5
                 umntu, aziqhelise ade aphumelele, akwazi ukuyisebenzisa kakuhle.
                 Liyanda inani labantwana abakwaziyo ukuzenzela ingeniso eyimali.
                 Ngumsebenzi womzali ngamnye ke ngoko ukuqinisekisa ukuba
                 umntwana wakhe unabo ubuchule bokonga imali. Oku kungenxa
                 yokuba ezikolweni akukho sifundo sixhobisa abantwana abasaqalayo 10
                 ngolwazi lokusebenzisa imali. Kanti ke, elenyani lelokuba umthi
                 ugotywa usemtsha.

         2       Kubalulekile ukufundisa abantwana ngeendlela zokonga imali kuba
                 bona bafundiseka lula kakhulu. Iingxelo zophando zithi abantwana
                 abaneminyaka emithathu ubudala sebekwazi ukulubamba ulwimi 15
                 olusetyenziswayo xa kuthethwa ngemali. Esona sigama basazi
                 msinyane     sesithetha   ngokuyonga    nangokuyichitha.   Iingxelo
                 zabaphandi      zikhuthaza    ukuba      abantwana      bafundiswe
                 kwasebuncinaneni ngobuchule bokusebenzisa imali. Zithi oku
                 kungenxa yokuba xa sele eneminyaka esixhenxe, izakhono 20
                 zokuyisebenzisa ziba sezakhekile. Yintoni ke ngoko enokwenza
                 ukuba umzali angamfundisi esemncinane umntwana ukonga
                 imali? Ukwenza oko kungamenza ukuba, akuba emdala umntwana
                 akwazi ukuthatha izigqibo ezifanelekileyo malunga nendlela
                 yokusebenzisa imali.                                                25

         3       Ukubafundisa abantwana ukonga imali kubanika inkululeko
                 engummangaliso kwaye kuyamnceda nomzali. Kaloku akakho umzali
                 onokonwatyiswa     kukubukela    umntwana      wakhe   othi  emva
                 kokuwusebenzela nzima umvuzo wakhe asuke ayimoshe yonke loo
                 mali. Abazali basebenza nzima belungiselela ikamva labantwana babo 30
                 ukuze obabantwana ubomi bube bhetele kunobo bebuphilwa ngabo.
                 Kungoko kubalulekile ukuba abantwana bafundiswe ukonga imali
                 beselula ukuze bangadlali ngelifa xa bathe bashiywa ngabazali.
                 Inkululeko yabantwana ngokwezemali iqala kanye mhla bayazi
                 inyaniso yokubaluleka kokuyonga.                                   35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1       4                                   DBE/2023
                                                     SC/NSC

         4       Abazali bonga imali ngeenjongo zokuqinisekisa ukuba kwakuvela
                 ingxaki abasokoli. Obo bulumko kufanele ukuba babufundise
                 abantwana babo. Kukho ubungqina bokuba ubutyebi bemali obusele
                 buqokelelwe ngabazali buphuncuka kwizizukulwana ezilandelayo,
                 ngakumbi esesibini nesesithathu. Oku kwenzeka kuba eso 40
                 zizukulwana    siphosiwe      kukubukela      kwabadala ubuchule
                 bokusebenzisa imali. Abantwana abathe babufundiswa ubuchule
                 bokusebenzisa imali, ababuyi bayilahle loo mfundiso.

         5       Ukubhajetha      sesinye    sezakhono    ezingundoqo     kubuchule
                 bokusebenzisa imali. Xa abantwana bekhula bekwazi ukubeka bucala 45
                 imali kwimalana abanayo, loo nto ibenza bathi naxa sebesamkela
                 imivuzo yabo bakuxabise ukonga imali. Ungakuqinisekisa njani ukuba
                 kwikhaya lakho bukho ubuchule bokusebenzisa imali? Abantu bacinga
                 ukuba kufuneka ube usisityebi ukuze ubenabo. Akunjalo! Ubuchule
                 kukuba umntu aqale kwangoku, onge nokuba likhulu leerandi. 50
                 Abantwana bona banokukhuthazwa ukuba babe neengxowana
                 zokugcina imali okanye ii-'piggy bank'. Bakuba bekhulile bavulelwe
                 ii-akhawunti zebhanki. Ukubenza ukuba bahlale benomdla kulondolozo
                 lwemali abantwana, kukubanika imvume yokuzilawula ngokwabo
                 ii-akhawunti zabo. Loo nto iyakwenza ukuba umdla wabo wokonga 55
                 uhlale ukwiqondo eliphezulu.

         6       Umzali onomnqweno wokubanabantwana abanobuchule bokonga imali
                 uqala ngokubangumzekelo yena kuqala ukuze abantwana bakope
                 kuye. Ukhuthaza nabantwana ukuba bathathe inxaxheba kwibhajethi
                 yosapho ukuze bafunde        ngokonga imali enenzuzo yexesha 60
                 elifutshane neyexesha elide. Baninzi abantu abasokolayo ebomini
                 ngenxa yokoyiswa kukulawula iimali zabo. Abo ngabenza inkcitho
                 bengenamali iselugcinweni. Ngoko ke kubalulekile ukuba baqale
                 bafundiswe umahluko phakathi kwezinto eziziimfuno kunye nezinto
                 ezizizidingo beselula.                                          65

         7       Lilonke, nakuba kungekho ndlela inye ekunokumiswa yona kubuchule
                 bokusebenzisa imali, abantwana bona kumele bafundiswe ngendlela
                 yokuyisebenzisa ngokufanelekileyo. Abazali banokukhetha kwiindlela
                 ezininzi ezicetyiswayo badibanise kumava abo. Ikhaya ngalinye ke
                 ngoko linokusebenzisa indlela elilungeleyo ukuqeqesha abantwana 70
                 ekuyazini imali. Ukwazi imali kukuyisebenzisa ngokufanelekileyo.

                   [Sithatyathwe kwiphephandaba, Mail & Guardian, 24 Epreli 2020 saza saguqulelwa,
                                                                              salungiselelwa uviwo.]

         Jonga kumhlathi 1

         1.1.1       Kutheni ibonwa njengento exabisekileyo imali kule mihla?                            (1)

         1.1.2       Xela into ekuthiwa akazalwa enolwazi lwayo umntu malunga
                     nemali.                                                                             (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      5                        DBE/2023
                                                    SC/NSC

         1.1.3       Kutheni kusithiwa ngumsebenzi womzali ukufundisa umntwana
                     wakhe ukonga imali?                                                     (2)

         Jonga kumhlathi 2

         1.1.4       Ngokweengxelo zophando luluphi ulwazi abanalo ngemali …

                     (a)     abantwana abaneminyaka emithathu?                               (1)

                     (b)     abantwana abaneminyaka esixhenxe?                               (1)

         1.1.5       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi.

                     Umbuzo buciko obhalwe ngqindilili kulo mhlathi uqulethe ulwimi …

                     A     olucengayo.
                     B     oluqukayo.
                     C     oluqhathayo.
                     D     oludlelelayo.                                                     (1)

         Jonga kumhlathi 3

         1.1.6       Nika into ekuthiwa ayinakumonwabisa umzali ngokwalo mhlathi.            (1)

         1.1.7       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.

                     Ulwazi olukwisivakalisi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kulo
                     mhlathi (lungunobangela/lusisiphumo). Xhasa impendulo yakho.            (3)

         Jonga kumhlathi 4

         1.1.8       Xela into abafanele ukuba abazali bayifundise abantwana babo.           (1)

         1.1.9       Lisixelela ntoni ngesizukulwana sesibini nesesithathu igama,
                     'ngakumbi' elikrwelelwe umgca kwesi sivakalisi singezantsi?

                     '... buphuncuka kwizizukulwana ezilandelayo, ngakumbi esesibini
                     nesesithathu.'                                                          (2)

         Jonga kumhlathi 5

         1.1.10      Xela injongo yokusetyenziswa kwegama, 'Akunjalo' elibhalwe
                     ngqindilili kulo mhlathi.                                               (2)

         1.1.11      Nika iindlela zibe MBINI zokukhuthaza abantwana baqalise ukonga
                     imali.                                                                  (2)

         1.1.12      Kuluncedo njani ukunika abantwana imvume yozilawula ngokwabo
                     ii-akhawunti zabo zemali?                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      6                               DBE/2023
                                                    SC/NSC

         Jonga kumhlathi 6

         1.1.13      Kubaluleke ngantoni ukuba umzali abe ngumzekelo yena kuqala
                     ebantwaneni bakhe ngendlela yokusebenzisa imali?                              (1)

         1.1.14      Xela ulwazi abalufumanayo abantwana xa bethatha inxaxheba
                     kwibhajethi yosapho.                                                          (2)

         Jonga kwitekisi yonke

         1.1.15      Ingaba ulwazi olufumaneka kule tekisi luyabaxhobisa nabantu
                     abadala ngeendlela zokusebenzisa imali? Xhasa impendulo yakho.                (2)

1.2      Funda lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                                        [Uthatyathwe ku-myessay.com]

         1.2.1       Yintoni ebonisa ukuba izandla ezivele kulo mfanekiso zezabantu
                     abangalinganiyo ngokobudala?                                                  (2)

         1.2.2       Ngcinga ni eziswa bubukho bezandla ezingaphantsi kwezi
                     ziqulethe iglasi enemali?                                                     (2)

         1.2.3       Ngqina ukuba okusemfanekisweni kuyahambelana nokonga imali.                   (2)

                                                             AMANQAKU ECANDELO A:                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      7                          DBE/2023
                                                    SC/NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2

ISICATSHULWA C esingezantsi simalunga neengcebiso zokuzuza inkululeko
ngokwasezimalini.

Funda ISICATSHULWA C esingezantsi uze ubhale iingongoma eziphambili unika
iingcebiso ngeendlela zokuzuza inkululeko ngokwasezimalini.

IMIYALELO

1.      Bhala isishwankathelo sibe kwimo yeengongoma ungadluli kumagama
        angama-60.
2.      Nombola izivakalisi zakho ukusuka ku-1 ukuya ku-7.
3.      Sebenzisa izivakalisi ezipheleleyo ukubhala iingongoma.
4.      Sebenzisa AMAZWI AKHO kangangoko unako.
5.      Bhala   inani     lamagama       owasebenzisileyo    kwizibiyeli ekupheleni
        kwesishwankathelo.

ISICATSHULWA C

                   NAWE UNGAKHULULEKA NGOKWASEZIMALINI

Xa kuthethwa ngenkululeko ngokwasezimalini, kuxelwa ulawulo oluzinzileyo lwemali
yakho, ungenaxhala lamatyala okanye iindleko ezinokuthi gqi zingalindelekanga. Nawe
kunjalo nje ungayizuza le nkululeko ngokulandela ezi ngcebiso:

Qala uziqonde ukuba umi njani ngokwasemalini ukuze ukwazi ukwenza utshintsho
olunokukunceda. Ukwenza oku ngokuqala udwelise onke amatyala akho ukusukela
kwelemali enkulu ukuya kwelemali encinci. Linyathelo elinzima eli kodwa likubeka
endaweni.

Kubone njengento entle ukuba nemali eyaneleyo kuba oko kwakukukhuthaza ukuba
uphucule amathuba okuyifumana nokuyigcina. Ukuxinwa ngamatyala kungakwenza
ucinge kakubi ngemali, ungayiboni njengesixhobo sokukuphumeza kumaphupha akho.
Cinga kakuhle xa ucinga ngayo.

Bhala phantsi iinjongo zakho zokuzuza imali kunye noonobangela bokungabi nayo
ngokwaneleyo.     Oku    kuya   kukhulisa   umnqweno     wakho     wokukhululeka
ngokwasepokothweni. Kubalulekile kaloku ukuba sisebenzele ukufikelela kwinqanaba
elithile ebomini.

Ingxaki yabantu kukungayijongi inkcitho abayenzayo, bangaziqondi nezinto
abayichitha kuzo imali. Yithathele ingqalelo indlela oyisebenzisa ngayo imali, uqaphele
nezinto   ezingeyomfuneko       oyichitha    kuzo.    Lilonke,   ziqeqeshe     kwindlela
yokuyisebenzisa.

Qiniseka ukuba uqala ngokuzamkelisa wena kuqala, ngalo lonke ixesha ufumana
umvuzo okanye ingeniso. Oku kwakukunceda ukuba ubenemali ebekwe elugcinweni,
ngeli xa ngenye ubhatala amatyala.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      8                                  DBE/2023
                                                    SC/NSC

Maninzi amabali ezityebi ezikhetha ukuziphilela ubomi obuqhelekileyo. UMark
Zuckerberg ungomnye wazo. Abantu abasebenzisa imali kakubi ngabangenayo
ngokwaneleyo. Kulumkele ukuchitha imali ungakhange uqiqisise ngenxa
yamatshamba.

Zama ukuzenzela eminye imithombo yokukungenisela imali. Kungakhangeleka
kunzima oku kodwa kunakho ukwenzeka. Okubalulekileyo kukuba uzimisele
ukuncama izinto ezininzi, uqale nokuba lishishini elincinane. Ucuntsu akasoze afane
noshici.

Inkululeko ngokwasezimalini ikunika ulawulo lwemali olunempumelelo nobomi
obungcono. Ineziqhamo ezimnandi.

                     [Sithatyathwe ku-www.oberlo.com/blog saza saguqulelwa, salungiselelwa uviwo.]

                                                                AMANQAKU ECANDELO B:                   10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1       9                                    DBE/2023
                                                     SC/NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO-NTENGISO

Funda esi sibhengezo-ntengiso uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA D

                         [Sithatyathwe ku-www.agadvertgallery saza saguqulelwa,
                                                          salungiselelwa uviwo.]

3.1      Xela ukuba libhekisa kwintoni igama, 'Kinley' elikwesi sibhengezo-ntengiso.                     (1)

3.2      Nika igama lenkampani ethengisa le mveliso.                                                     (1)

3.3      Lizisa luphi ulwazi igama, 'isulungekileyo' ngale mveliso?                                      (2)

3.4      Nika isizathu sokuba           kubekwe     ibhotile   enkulu    yale      mveliso   kwesi
         sibhengezo-ntengiso.                                                                            (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     10                     DBE/2023
                                                    SC/NSC

3.5      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

         Igama, 'Eyona' kwesi sibhengezo-ntengiso liqulethe ulwimi ...

         A     oluqweqwedisayo.
         B     oluqhathayo.
         C     oluchukumisayo.
         D     oluncomayo.                                                                (1)

3.6      Yintoni injongo yokusetyenziswa kwegama, 'kuphela' elibhalwe ngqindilili
         kwesi sibhengezo-ntengiso?                                                       (2)

3.7      Ingaba isilogani sale mveliso esithi, 'Truth in every drop' siyancedisa
         ekukhuthazeni abathengi ukuba bayithenge le mveliso? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                           (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      11                                  DBE/2023
                                                     SC/NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA E

                         [Ithatyathwe kwi-www.creators syndicate skuns.com yalungiselelwa uviwo.]

4.1      Xela ukuba asetyenziselwe ntoni amachaphaza amathathu kwintetho ka-Eve
         ekwisakhelo soku-1.                                                                            (1)

4.2      Nika isizathu sokuba enziwe mfutshane u-Eve kwisakhelo ukuqala kwisakhelo
         soku-1 ukuya kwesesi-3.                                                                        (1)

4.3      Ngqina ukuba u-Eve uqhatha uMadam ngokusebenzisa ulwazi losuku lwe
         Black Friday xa eboleka imali.                                                                 (2)

4.4      Chonga igama eliqukayo kwintetho ka-Eve ekwisakhelo sesi-3.                                    (1)

4.5      Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwezi zilandelayo:

         Impendulo kaEve ekwisakhelo sesi-3 ethi, 'utsho kakuhle, njengoMadam'
         ibonisa ukuba uEve … uMadam.

         A     uyamphoxa
         B     uyamncoma
         C     uyamqhatha
         D     uyamteketisa                                                                             (1)

4.6      Kutheni igama 'MBAKRA!!' libhalwe ngoonobumba abakhulu kwisakhelo
         sesi-4?                                                                                        (2)

4.7      Ingaba ubuza kumnika u-Eve le mali ayibolekayo ukuba ubunguMadam?
         Xhasa impendulo yakho.                                                                         (2)
                                                                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     12                                  DBE/2023
                                                    SC/NSC

UMBUZO 5: IPROZI

5.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA F

                          YIHLOLE KUQALA INTO OZA KUYITHENGA

         Ezona zinto zibizayo ekulindeleke ukuba uzithenge yindlu nemoto. Zingena
         nzulu epokothweni, ngoko ke uyaxoleleka xa ukhangela ezinye iindlela
         zokuzithenga ngethemba lokuba uza kuba nethamsanqa lesisulu. Enye
         indlela yokuthenga ezi zinto ngexabiso elihle kukuya kwi-okshini. I-okshini
         yindlela esetyenziswayo yokuthenga nokuthengisa iimveliso ukusukela 5
         kumapomakazi ezindlu, iimoto, ukuya kwizihombo nomsebenzi wezandla.
         Olu rhwebo luvula kakhulu amathuba okuba abathengi bazikhethele
         ngokwabo amaxabiso. I-okshini ayonto yabucala eyenzelwa izityebi kuphela
         njengokuba uninzi lucinga. Njengokuba uninzi lutsala nzima ngenxa yemeko
         yoqoqosho, ii-okshini ezithengisa izindlu neemoto zisuke zaxhaphaka. 10
         Zihanjwa nguye wonke umntu.

            [Sicatshulwe kwiMagazini, BONA Novemba 2017, iphepha lama-62 salungiselelwa uviwo.]

         5.1.1       Xela ukuba loluphi udidi lwesimelabizo igama, 'Ezona' elikrwelelwe
                     umgca ngaphantsi.                                                                 (1)

         5.1.2       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

                     Ibinzana 'Zingena nzulu epokothweni' linentsingiselo ...

                     A    engafihlakelanga.
                     B    efihlakeleyo.
                     C    equkayo.
                     D    erheshayo.                                                                   (1)

         5.1.3       Xela ukuba isakhi u-'zi' obhalwe ngqindilili kwesi sivakalisi
                     silandelayo uvumelana neziphi izibizo.

                     Imoto nendlu        uyaxoleleka     xa   ukhangela      ezinye      iindlela
                     zokuzithenga.                                                                     (1)

         5.1.4       Bhala esi sivakalisi singezantsi sibe kwixesha eliya kuza.

                     Olu rhwebo luvula amathuba.                                                       (1)

         5.1.5       Xela umsebenzi wegama elibhalwe bukekela kwesi sivakalisi
                     silandelayo.

                     Olu rhwebo luvula kakhulu amathuba.                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     13                          DBE/2023
                                                    SC/NSC

         5.1.6       Xela ukuba lizisa yiphi intsingiselo igama elikrwelelwe umgca
                     ngaphantsi kwesi sivakalisi silandelayo.

                     Zihanjwa nguye wonke umntu.                                               (2)

         5.1.7       Bhala kwakhona esi sivakalisi silandelayo isenzi esikrwelelwe
                     umgca sithathe iinjongosenzi eziMBINI.

                     Kwi-okshini kuyathengiswa.                                                (2)

         5.1.8       Xela udidi lwesichazi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
                     sivakalisi silandelayo.

                     I-okshini yindlela      esetyenziswayo   yokuthenga   nokuthengisa
                     iimveliso.                                                                (1)

         5.1.9       Fakela izakhi ezishiyiweyo kwisiqu segama elikwizibiyeli kwesi
                     sivakalisi esingezantsi ukuze sibe nentsingiselo echanekileyo.

                     Umama notata (-bini) baya edolophini.                                     (2)

         5.1.10      Xela umsebenzi wesimamva esikrwelelwe umgca ngaphantsi
                     kwesi sivakalisi silandelayo.

                     I-okshini yindlela esetyenziswayo yokuthengisa iimveliso, kuquka
                     namapomakazi ezindlu.                                                     (1)

         5.1.11      Fakela uphawu lobhalo oluchanekileyo kwesi sivakalisi silandelayo.

                     I-okshini ithengisa iintlobo ngeentlobo zezinto; iimoto izindlu
                     neezinye iimveliso ezibalulekileyo.                                       (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     14                                DBE/2023
                                                    SC/NSC

5.2      Funda lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA G: UMFANEKISO

                                          [Uthatyathwe ku-www.Africartoons.com waza wahlelwa.]

         5.2.1       Qala esi sivakalisi silandelayo ngegama elikrwelelwe umgca
                     ngaphantsi.

                     Abantu nezilwanyana abanakuphila engekho amanzi.                              (2)

         5.2.2       Landelelanisa ngokuchanekileyo la magama akwesi sivakalisi
                     silandelayo:

                     izilwanyana neentaka abantu amanzi bafuna.                                    (2)

         5.2.3       Bhala kwakhona esi sivakalisi silandelayo ulungise iziphene
                     zobhalo ezikuso.

                     Ezizandla zikhonkosele loo manzi.                                             (2)
                                                                                                   [20]

                                                              AMANQAKU ECANDELO C:                 40
                                                                 AMANQAKU EWONKE:                  80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2023/c2ccb5a8-b3fd-4bac-ae46-e6328b577441) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2023/d4034b7d-5afd-410d-a337-d368fe936e3d) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2023/bb63fd60-629e-467e-a7c4-2f29db10743e) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2022/5c6e63a5-b00b-47f2-95bf-b139f99ac9d0) — isiXhosa FAL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — isiXhosa FAL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2022-mg/a38bf92b-14af-42c8-83f2-6bb25849ab30) — isiXhosa FAL · Memo · 2022 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
