# isiXhosa FAL Grade 12 NSC November Exams 2013 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa FAL question paper from the NSC November Exams 2013, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2013/5de965e6-fb54-40d5-804f-7b30a1ca5d43
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2013
- Exam period: NSC November Exams
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 NSC November Exams 2013 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2013/5de965e6-fb54-40d5-804f-7b30a1ca5d43)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC November Exams · 2013 · isixhosa. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        NOVEMBA 2013

AMANQAKU: 80

IXESHA: 2 iiyure

                              Olu viwo lunamaphepha ali-14.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    2           DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:         Uvavanyo lokuqonda           (30)
         ICANDELO B:         Isishwankathelo              (10)
         ICANDELO C:         Ulwimi                       (40)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngononophelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Krwela umgca ekupheleni kwecandelo NGALINYE.

5.       Qala icandelo NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

6.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
         esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

9.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    3                   DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

1.1      Funda esi sicatshulwa uze uphendule imibuzo elandelayo.

                                        IZIGQIBO ESIZENZAYO

         1        Ndisandul'ukufunda ngegqiyazana eliselula eliphelelwe lithemba.
                  Lathunyelwa eyunivesithi nguninakhulu ukuze liphucule ikamva lalo
                  lincede nosapho lwalo lakube ligqibe ukufunda. Eli nenekazi layilibala
                  ngokukhawuleza le nto laliyiyele apho eyunivesithi. Laqala
                  ngokuzibandakanya neqela labafundi abangendawo, lathengisa
                  iziyobisi, lingaziyekanga ukuzisebenzisa. Emva koko laqalisa
                  ukuthengisa ngomzimba walo.

         2        Into ebuhlungu kukuba imeko yalo yayingabonakalisi themba, liziva
                  livalelekile   kukungazi    ukuba   maliqale    njani ukuziphucula
                  nokuziphuhlisa. Ukungena kwalo kule ndlela laqala ngesigqibo
                  esasingenabungozi. Ngobunye ubusuku lagqiba kwelokuba
                  lizonwabise. Lazonwabisa, layitya lade layigqiba tu imali yalo yesikolo
                  yonyaka. Likhangele iindlela zokwenza imali ezikhawulezileyo, lisiya
                  kwiindawo ngeendawo lade lazifumana kwindawo elingazange
                  lizicingele ukuba lingaba kuyo.

         3        Ubomi bululuhlu lwezigqibo ezikhulu nezincinci. Xa ndicinga ngento
                  endigqiba ukuyifunda, ndifumanisa ukuba izigqibo ezikhangeleka
                  zilula   kakhulu    zingakukhokelela   kwiziphumo      ezibuhlungu
                  nezixakekisa kakhulu.    Ezinye izigqibo zinempembelelo encinci
                  ebomini bethu. Ezinye zisichaphazela ixesha elide kwaye ezinye
                  zingadala iziphumo ezingenakukwazi ukubuyiselwa umva.

         4        Amakholwa amaninzi akholelwa ekubeni uMdali nguye ogqibayo
                  ngobomi bomntu ngamnye oza emhlabeni. Ngamanye amazwi,
                  yonke into eza kwenzeka sele yagqitywa kwangaphambili. Andifuni
                  kugxibha okanye kutyhola mntu, kodwa ndicinga ukuba
                  okwenzekileyo kusisiphumo sezigqibo zethu. Xa umntu egqiba
                  kwelokuba aqhube imoto ezitshize ngeenyembezi zikaVitoliya,
                  sukuba ezikhethela ukungena engozini. Kunjalo nakwabo bathetha
                  okanye bathumela imiyalezo kwiiselfowuni zabo beqhuba.

         5        Into engummiselo yona ziziphumo zezigqibo zethu. Umfundi ogqiba
                  kwelokuba makonwabe endaweni yokuba afunde, ukhetha
                  ukungaphumeleli kwizifundo zakhe. Umntu ogqiba kwelokwenza
                  ulwaphulo-mthetho, nangona zikhawuleza zifezekiseke iinjongo
                  zakhe uphelela kwesimnyama isisele. Kwelinye icala umntu okhetha
                  indlela ethembekileyo, esokole enjalo, siyancumisa isiphelo sakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      4                        DBE/Novemba 2013
                                                      NSC

         6        Into eyoyikisa kakhulu yeyokuba izigqibo zakho zingangachaphazeli
                  wena wedwa zichaphazele wonke umntu okungqongileyo zide
                  zichaphazele nezizukulwana ezingekazalwa. Ukukwazi ukwenza
                  izigqibo sisipho esikhulu esisuka kuMdali. Sinakho ukuba sizakhele
                  inyaniso yethu kwaye sitshintshe ihlabathi lethu, kodwa olo luxanduva
                  olukhulu. Umba ophambili ayingowokuba uza kwenza isigqibo okanye
                  awuzi kusenza, kukuba nokungasithathi isigqibo kukwasisigqibo
                  esizifihlileyo.

         7        Nazi ke izixhobo ezinokukunceda ukuba wenze izigqibo ezizizo.
                  Okokuqala, kuphephe ukwenza izigqibo ezikhawulezileyo kuba
                  ngokungxama wongeza amathuba akho okwenza izigqibo ezingezizo.
                  Kufuneka uthathe ixesha elaneleyo uyijikajika into ekufuneka uthathe
                  ngayo isigqibo. Isigqibo esikhawulezileyo sisekelwa kulwazi
                  olungaphelelanga. Ukwenza uphando phambi kokuba uthathe
                  izigqibo, kungakunceda wazi ukuba isigqibo esithile kwimeko ethile
                  siba neziphumo ezinjani. Xa usenza izigqibo ezikhawulezileyo
                  uzibona sele usenza nezigqibo ezisekelwe kwimvakalelo, hayi
                  kwinyani. Ukuba uthatha ixesha elaneleyo, izinto zingacaca.

         8        Okwesibini, cinga ngengqondo, hayi ngeemvakalelo. Kuphephe
                  ukwenza izigqibo xa iimvakalelo zakho zichukumisekile; mhlawumbi
                  xa ukhathazekile. Xa unomsindo, intlungu okanye usizi, akukwazi
                  ukucinga phangaleleyo. Izigqibo zeemvakalelo ziphelela ekuzisoleni.
                  Phucula ukucinga kwakho. Njengokuba usondla umzimba ngokutya
                  okulungileyo ukuze uhlale usempilweni, ingqondo nayo kufuneka
                  yondliwe ngolwazi olululo ukuze ithathe izigqibo ezizizo.

         9        Okokugqibela, kubalulekile ukuba ufune umcebisi. Ukuba awunaye
                  umcebisi, itekhnoloji inakho ukwenza ukuba ucetyiswe ngabantu
                  mhlawumbi ongasoze udibane nabo.        Maxa wambi asiwahoyi
                  amacebo esiwanikwa felefele kuba sijonge umntu aphuma kuye
                  singazazi ukuba siyazibulala. Nokuba icebo lisuka kumama
                  ongazange aye esikolweni okanye kumsebenzi wegadi limamele
                  hleze kuthi kanti lilo eliya kukusa empumelelweni. Khumbula,
                  yikhathalele indlela owenza ngayo izigqibo zakho, ukuze uvune
                  okukuko ekuhambeni kwexesha.

                                        [Icatshulwe kwiBONA Epreli 2012; iphepha le-102, yahlelwa]

         Jonga kumhlathi 1

         1.1.1       Lalithunyelwe ngayiphi injongo eli gqiyazana eyunivesithi?                        (1)

         1.1.2       Laqala ngokwenza ntoni eli gqiyazana phambi kokuba lithengise
                     iziyobisi?                                                                        (1)

         Jonga kumhlathi 2

         1.1.3       Cacisa eli binzana; '... liziva livalelekile.'                                    (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    5                     DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

         1.1.4       Chonga isivakalisi esithetha ukuba eli nenekazi lalingazi ukuba
                     malibutshintshe njani na ubomi balo.                                        (1)

         1.1.5       Ukukhangela      kwalo    imali    ngeendlela       ezikhawulezileyo
                     kwalikhokelela entwenini eli nenekazi?                                      (1)

         Jonga kumhlathi 3

         1.1.6       Yinyani okanye luluvo oku kuthethwa sesi sivakalisi?

                     Ubomi bululuhlu lwezigqibo ezikhulu nezincinci.                             (1)

         1.1.7       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

                     Owona mba uphambili kulo mhlathi kukuba:

                     A    Ukuthatha izigqibo kufanele abantu abadala.
                     B    Izigqibo esizithathayo masizixelelwe ziitshomi zethu.
                     C    Izigqibo esizithathayo, nokuba zincinci okanye            zikhulu
                          zichaphazela ubomi bethu.                                              (1)

         1.1.8       Gqibezela eli qhalo, Inkqayi ingena ... ukucacisa le ntetho;

                     'Ukungena kwalo kule ndlela laqala ngesigqibo esasingena-
                     bungozi.'                                                                   (1)

         Jonga kumhlathi 4

         1.1.9       Uluphikisa athini umbhali olu luvo?

                     'Ngamanye amazwi, yonke into eza kwenzeka sele yagqitywa
                     kwangaphambili.'                                                            (2)

         1.1.10      Chaza ukuba igama, 'ukutyhola' lithetha ukuthini?                           (2)

         Jonga kumhlathi 5

         1.1.11      Matanisa isigqibo okanye isiphumo esikuKholam B nomzekelo
                     okuKholam A:

                               KHOLAM A                             KHOLAM B
                     1.1.11.1 Ukungaphumeleli                 A Isigqibo
                              kwizifundo
                                                              B Isiphumo
                     1.1.11.2 Indoda egqiba kwelo
                              kwenza ulwaphulo-
                              mthetho ...                                                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    6                         DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

         Jonga kumhlathi 6

         1.1.12      Eli binzana lingezantsi lizisa silumkiso sini kulutsha?

                     '... nokungabi nazigqibo kukwazizigqibo ezizifihlileyo.'                       (1)

         Jonga kumhlathi 7

         1.1.13      Kuluncedo njani ukuphanda ngeziphumo phambi kokwenza
                     izigqibo?                                                                      (2)

         Jonga kumhlathi 8

         1.1.14      Yintoni umahluko phakathi kokucinga ngengqondo nokucinga
                     ngeemvakalelo?                                                                 (2)

         Jonga kumhlathi 9

         1.1.15      Kokuphi okungcono ukufuna umcebisi ombonayo nokucetyiswa
                     ngabantu ongabaziyo?                                                           (2)

         1.1.16      Olu lwazi luziswa ngumbhali kwesi sicatshulwa lubalulekile. Ngqina
                     oku.                                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1           7                DBE/Novemba 2013
                                                           NSC

ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

1.2      Jonga lo mfanekiso uze uphendule imibuzo elandelayo.

                                        Khawume
                                        kancinci!
                                        Linomngxuma
                                        eli zinyo lakho!

                                      Ugqirha wamazinyo olifong kong

                                 [Ithatyathwe kwi-Intanethi yaza yahlelwa]

         1.2.1       Ngesivakalisi esinye bhala ngokuqhubeka kulo mfanekiso.                      (1)

         1.2.2       Sixhobo sini esiphethwe ngugqirha wamazinyo?                                 (1)

         1.2.3       Ucinga ukuba esi sixhobo usixele ku 1.2.2 sifanelekile ekukhupheni
                     amazinyo? Xhasa impendulo yakho.                                             (2)

         1.2.4       Khetha impendulo echanekileyo:

                     Ukuthi lifong kong lo gqirha umzobi uthetha ukuba;

                     A    Ngugqirha ongumakhwekhwetha wamazinyo.
                     B    Ngugqirha ongaphelelanga.
                     C    Ngugqirha waseTshayina.                                                 (1)

         1.2.5       Ubonakala ezimisele ukuwuvala ngantoni umngxuma lo gqirha?                   (1)

         1.2.6       Uthini umyalezo odluliswa yile khathuni?                                     (1)

                                                                 AMANQAKU ECANDELO A:             30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    8                 DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2

Funda esi sicatshulwa silandelayo uze usishwankathele ngokwemo yokudwelisa
iingongoma. Landela le miyalelo xa ushwankathela:

•   Chonga iingongoma eziphambili ezisi-7 uze uzicwangcise ngendlela ehambelanayo
    nethungelanayo.
•   Sebenzisa izivakalisi ezipheleleyo, ubhale ngawakho amazwi, ungawulahli
    umxholo.
•   Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
    nococeko.
•   Ubude bomthamo wesishwankathelo mabungadluli kumagama angama-60.
•   Kunyanzelekile    ukuba     ulibhale    ngokuchanekileyo    inani   lamagama
    owasebenzisileyo ngezantsi kwesishwankathelo.

UBOMI EMVA KWEMATRIKI

Wenza ntoni wakuphumelela ibanga le-12? Abanye abafundi bayadikwa kukuphendula
lo mbuzo mihla le. Nokokuba ngaba izicwangciso zakho zezokuya eKholejini,
uyokufuna umsebenzi okanye uyaphumla, nazi iingcebiso onokuzilandela xa
ulungiselela obo bomi.

Abanye abafundi bazazi besebancinane ukuba bafuna ukuba phi nokuba baye njani
apho. Ayingomfundi wonke oqinisekayo ngezicwangciso zakhe. Abanye abafundi
bakufika eKholejini benza izifundo abacinga ukuba bayazithanda ze emva konyaka
bazitshintshe baqale ezinye. Iingcali zithi bamalunga neepesenti ezi-75 (75%) abafundi
abenza njalo. Isikolo asiyondawo yokuqeqeshela ukufumana imfundo enomsila
(ephakamileyo) nomsebenzi obhatala imali entle kuphela, sikwayindawo apho ufunda
ukuzazi nangelizwe.

Ukuba uza kuya eKholejini kubalulekile ukuba wenze izicwangciso kwangethuba.
Kufuneka wazi ukuba sesiphi isikolo ofuna ukuya kuso, uza kuyibhatalela njani
imfundo yakho. Kufuneka wazi amandla akho, izinto onomdla kuzo; umzekelo:
ezenzululwazi okanye ezoshishino.

Yenza uphando ngesikolo eso onomdla kuso, ungabuza kubafundi abangaphambili
kuwe abafunda kweso sikolo ofuna ukuya kuso, okanye kutitshala wakho kungenjalo
kwiKholeji leyo ofuna ukuya kuyo. Ungajonga nakwiwebhusayithi yeso sikolo, emva
koko usindwendwele uqiniseke ukuba yindawo oya kuyithanda.

Kwabanye abafundi ukuya eKholejini akuyo nto ilula mpela, baba noloyiko.
Mhlawumbi sukuba kuza kuba kokokuqala ukuba umfundi azimele, okanye
akakakulungeli oko engekakulungeli nokuya kusebenza. Nokuba sesiphi na isizathu,
ungaphumla kunyaka olandelayo ucinge kakuhle. Oko ke kuxhaphakile kumazwe anje
ngeUnited Kingdom, kwaye kwaziwa njenge 'gap year'. Nokuba ngaba uthatha ikhefu
lonyaka kubalulekile ukuba uzenze izicelo zokuya kufunda eKholejini. Elo thuba
lekhefu lithathe njengethuba lokwenza izinto ongazuphinda ube nalo ithuba lokuzenza.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    9                          DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

Oko kuya kukunceda ufumane izakhono zobomi ezinjengokucwangcisa imali, ukwenza
umsebenzi wokuvolontiya njalo njalo.

Uya kuthini ukuba abazali bakho banezabo izicwangciso ngobomi bakho? Thetha nabo
kakuhle ubacacisele ngezakho izicwangciso nezizathu zazo.

                                                          [Icatshulwe kwi-intanethi yaze yahlelwa]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:                     10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      10                       DBE/Novemba 2013
                                                      NSC

ICANDELO C: ULWIMI

UMBUZO 3

Funda esi sibhengezo-ntengiso uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

                            Qala ngoku ukuzakhela ubomi
                           obungcono ngeNedbank Ke Yona
                             Qalisa ukonga ngemali esukela kwi-R50*

                                APHO UYAKUYIDINGA

                     [Ithatyathwe kwiBona Magazini: April 2012 yaza yahlelwa]

3.1      Sithengisa ntoni esi sibhengezo?                                                            (1)

3.2      Ngoobani abanokuba nomdla kwesi sibhengezo? Xhasa impendulo yakho.                          (2)

3.3      Simthembisa ngaluphi uncedo umthengi esi sibhengezo?                                        (1)

3.4      Chonga isivakalisi esisilumkiso esisetyenziswe ngumthengisi ukutsalela
         abantu kwimveliso yakhe.                                                                    (1)

3.5      Ucinga ukuba kutheni umbhali wesi sibhengezo ewabhale ngefonti encinci
         amagama ...

         Qalisa ukonga ngemali esukela kwi-R50?                                                      (1)

3.6      Umfanekiso wenenekazi uyincedise njani le ntengiso yeJust save?                             (1)

3.7      Isimamva sesenzi esikrwelelwe umgca ngaphantsi sisetyenziselwe ntoni?

         Yongela amaxesha kaxakeka.                                                                  (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1                       11                                 DBE/Novemba 2013
                                                                       NSC

3.8           Isihlomelo u 'kakhulu' kwisibhengezo usetyenziselwe ...

              Khetha impendulo echanekileyo:

              A        Ukucacisa isenzi.
              B        Ukunceda abantu xa bekwingxaki enkulu yemali.
              C        Sixela umntu ofuna imali.                                                                                   (1)

3.9           Bhala eli binzana, 'Uyakuyidinga' ngendlela efanelekileyo.                                                           (1)
                                                                                                                                   [10]

UMBUZO 4

Jonga le khathuni uze uphendule imibuzo elandelayo:

 Uyawathini       Ndiyabuza             Ndifuna izakhono
                                          Ndifuna izakhonoeziza
                                                            eziza        Kwelo
                                                                      Kwelo  ke,ke, nyanawam,
                                                                                 Nyana    wam,              Hayi ke, libala!
 Vakele?            Ndiyabuza
                  ukuba   le mfundo       kundenzandifumane
                                        kundenza    ndifumane            ndicebisa  ukuba usebenze
                    ukuba leyona                                      ndicebisa  ukuba
                  undinika                amathuba
                                        amathuba     emisebenzi
                                                   emisebenzi            ngamandla.
                                                                      usebenze        Kaloku
                                                                                 ngamandla.
                    mfundo
                  indilungiselela  le     awaneleyo.  Kwaye ndifuna      esikolweni uvuna okulimileyo.
                                        awaneleyo.  Kwaye             Kaloku esikolweni uvuna
                    unindinika yona
                  nkulungwane
                    indilungiselela
                                          umsebenzi
                                        ndifuna       ohlawula
                                                umsebenzi             obukulimile.                                             4
                  izayo na?               ngokuncumisayo.
                                        ohlawula
                    le nkulungwane
                    izayo na?           ngokuncumisayo.

                                                                                                   3
                                                                  2                                         4
                  1
                   1                     2
                                                                                                       3

                                                                            [Ithatyathwe kwi-intanethi yaze yahlelwa]

4.1           Unokuba uyintoni lo mntu uthetha noVakele kule khathuni?                                                             (1)

4.2           Le ndlela abuza ngayo umntu othetha noVakele kwisakhelo-1 ibonisa;

              A        Ukukruquka kwesithethi.
              B        Ukuvuyela kwesithethi ukubuzwa umbuzo.
              C        Ukuba nomdla wokuba athethe uVakele.                                                                        (1)

4.3           Ucinga ukuba lo mbuzo kaVakele ufanelekile? Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

4.4           Cacisa intetho ethi, '... uvuna obukulimile.'                                                                        (2)

4.5           Ibonisa ntoni inkangeleko yobuso bukaVakele kwisakhelo sesi-4?                                                       (1)

4.6           Xela isixhobo esingamkelekanga esikolweni esiphethwe ngumntu othetha
              noVakele.                                                                                                            (1)

4.7           Kutheni kusetyenziswe uphawu lokhuzo endaweni yesingxi kwisakhelo-4?                                                 (1)

4.8           La mazwi athethwa nguVakele, 'Hayi ke libala!' abonisa ukuba uyamkele le
              ngcebiso?                                                                                                            (1)
                                                                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                            Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    12                      DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

UMBUZO 5

5.1      Funda esi sicatshulwa uze uphendule imibuzo elandelayo.

                            IsiLungu bethuna siyabasokolisa abantu!

         Zizwe zakuthi ndithanda ukunixhobisa ngendlela yokuthetha isiLungu.
         Sisokolisa umntu, kodwa akhona amacetyana endinawo ukuze ungazilumi xa
         uthetha uGeorge.

         Umntu makayame ngodonga xa eza kukhumsha ukwenzela ukuba xa athethe
         ngohlobo olungelulo angazibhaqi sele esiwa khithatha phantsi. Umfana othile
         ogama linguFeleba ukhe wahlazeka ezama ukuthetha uGeorge erestyu.

         Uthe esakubona ukuba ibala labantu aba lapha erestyu limhlophe,
         wakrwempa intloko wangqisha ngeenyawo. Ingxaki kukuba ulibele igama
         lento aze kuyithenga (ichicken). Ube ngalicinga eli gama alaphuma tu.
         Uncedwe ngumntu othenga amaqanda ngokuba eve xa esithi; 'can I have
         eggs please', wawubona umfanekiso wawo. Waxhuma wathi; 'Yeses! I get it,
         just want the mother of this.' Watsho ekhomba amaqanda.

                                                    [Ithatyathwe kwiSkawara News: Tshazimpuzi]

         5.1.1       Khetha isimelabizo sibe sinye kwesi sicatshulwa singentla uxele
                     nodidi lwaso.                                                                  (2)

         5.1.2       Isimamva u-ana obhalwe ngqindilili kwisibizo, 'amacetyana'
                     sibonisa ntoni?                                                                (1)

         5.1.3       Dibanisa ezi zivakalisi zibini ngokusebenzisa igama elikwisibiyeli.

                     Abantu mabafundiswe. Abantu abasazi isiNgesi. (kuba)                           (1)

         5.1.4       Nika uhlobo lwesenzi esibhalwe ngqindilili kwesi sivakalisi

                     UFeleba wahlazeka ezama ukuthetha uGeorge.                                     (1)

         5.1.5       Bhala phantsi igama elisisihlomelo sendawo esilapha kwesi
                     sicatshulwa singentla.                                                         (1)

         5.1.6       Sebenzisa igama, 'ibala' kwisivakalisi ukuze kuvele intsingiselo
                     eyahlukileyo kule ikwisicatshulwa.                                             (1)

         5.1.7       Kwesi sicatshulwa singentla kukho amagama angapelwanga
                     kakuhle, walungise uwabhale ngendlela efanelekileyo. Bhala
                     igama elo kuphela.                                                             (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      13                        DBE/Novemba 2013
                                                      NSC

         5.1.8       Chaza umahluko oziswa yindlela abhalwe ngayo amagama
                     akrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sivakalisi.

                     Le nto yokulibala         igama     lento    oze    kuyithenga      yenziwa
                     kukuzixakekisa.                                                                    (2)

         5.1.9       Xela udidi lwesichazi esikrwelelwe umgca ngaphantsi esilapha
                     kwesi sicatshulwa.                                                                 (1)

         5.1.10      Nika isithethantonye segama, 'wakrwempa' kwesi sicatshulwa.                        (1)

5.2      Jonga lo mfanekiso uze uphendule imibuzo elandelayo.

                                                    [Ithatyathwe kwiBona Magazini, Epreli 2012]

         5.2.1       Bhala isininzi segama, 'ikhaya'.                                                   (1)

         5.2.2       Igama elithi, 'ibhotwe' linika umfanekiso wokuba yindlu enjani le?

                     Khetha impendulo yakho kwezi:

                     A    Yindlu eneefestile ezinkulu.
                     B    Yindlu enkulu entle.
                     C    Yindlu yasedolophini.                                                         (1)

         5.2.3       Guqula esi sivakalisi sibe kwimo elandulayo.

                     UAaron uvule izandla.                                                              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    14                 DBE/Novemba 2013
                                                    NSC

         5.2.4       Lungisa igama elikwizibiyeli kwisivakalisi esingezantsi lifundeke
                     kakuhle.

                     Umfana (ukonwaba) phambi kwendlu yakhe.                               (1)

         5.2.5       Guqula le ntetho ibe kwingxelo-ntetho. Qala ngolu hlobo:
                     UAaron uthe ...

                     UAaron uthi, 'Izulwana lam linamagumbi amabini okulala.'              (2)
                                                                                           [20]

                                                          AMANQAKU ECANDELO C:             40
                                                             AMANQAKU EWONKE:              80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa+FAL+P2+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2013/b4bee6b6-5288-44aa-882f-d370561566c7) — isiXhosa FAL · QP · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa+FAL+P3+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2013/56d9f377-4e25-43ce-904a-50fe41a8ca52) — isiXhosa FAL · QP · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa+FAL+P2+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2013-memo/cd9c75ff-d7cd-445e-bfb3-65162d6e2a99) — isiXhosa FAL · Memo · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa+FAL+P3+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2013-memo/e9ed0e9a-9059-489b-ab23-e3bd0646483c) — isiXhosa FAL · Memo · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2021/f0752327-ea57-47e6-89ed-6721d3004e74) — isiXhosa FAL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2021/8c252ee9-bd73-4f01-9972-d9b51142d9b4) — isiXhosa FAL · QP · 2021 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
