# isiXhosa FAL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2023/bb63fd60-629e-467e-a7c4-2f29db10743e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2023/bb63fd60-629e-467e-a7c4-2f29db10743e)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isixhosa. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                          IBANGA 12

       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                              IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        NOVEMBA 2023

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-14.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    2                 DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

         ICANDELO A:         Uvavanyo lokuqonda                            (30)
         ICANDELO B:         Ushwankathelo                                 (10)
         ICANDELO C:         Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi       (40)

2.       Phendula YONKE imibuzo.

3.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

4.       Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

5.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
         esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

6.       Shiya umgca emva kwempendulo ngaNYE.

7.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

8.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:         Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:         Imizuzu engama-20
         ICANDELO C:         Imizuzu engama-50

9.       Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    3                 DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

1.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA A

                           IMIDLALO IPHUHLISA IZAKHONO ZOBOMI

         1     Phantse bonke abantwana badlala imidlalo okanye benza imidlalwana
               enyakazisa neyomeleza umzimba njengokuba bekhula. Kusesikolweni
               okanye kungexesha lokuzonwabisa apho abantwana bazibandakanya
               nezemidlalo. Imidlalo yinto abahlala beyonwabela abantwana abaninzi.
               Kuyancomeka oko, ngakumbi kweli xesha siphila kulo, apho uninzi 5
               lwabantwana lusuke luchithe ixesha elininzi luhleli phantsi. Oku
               kubangelwa kukuba bexabise imidlalwana edlalwa ngezixhobo
               zetekhnoloji.    Nangona       kunjalo,      ayikokuzuza      ukomelela
               ngokwasemzimbeni kuphela into eyenza imidlalo ibaluleke.
               Ukuzibandakanya         kwezemidlalo        kuluncedo       ekukhuliseni 10
               nasekuphuculeni izakhono ezithile ebantwini. Izakhono ezifana
               nezokunxibelelana      nabanye      abantu,     ukumilisela    ingqondo
               nokusebenzisana ngentlonipho nabanye abantu. Ezi ke zezinye
               zezakhono ezibalulekileyo neziyimfuneko kubomi bethu bonke
               singabantu.                                                              15

         2     Kuninzi okubalulwa ziingcali neenjinga zezemidlalo ngokubaluleka
               kwezemidlalo ekwakheni isimo somntu. Phakathi kwezimvo zazo
               kungabalulwa oku kulandelayo: Ukuhlonipha abaphathi neenkokeli;
               ukukwazi ukuzilawula nokuziphatha. Ziqhuba zithi iingcali, imidlalo
               ikhulisa ukuzithemba, ukuzola naxa iimeko zikuhambela kakubi; 20
               ukumela oko ukufunayo; ukumilisela ingqondo, nezinye. Aziyishiyi
               intsebenziswano    yamalungu      eqela   nokwamkela     ngesidima
               ukungaphumeleli. Akukho bani ongayiphikisa inyaniso yokuba zezinye
               zezakhono ezibalulekileyo ebomini ezi.

         3     Xa kujongwa iintlobo ngeentlobo zemidlalo kuphawuleka ukuba uhlobo 25
               ngalunye lunezakhono oluziphuhlisayo. Umdlali wekhrikethi oyibhowula
               edumileyo wase-Indiya uBumrah, uthi lo mdlalo uthatha iintsuku eziliqela
               ngokwemveli yawo. Kulo mdlalo, abadlali banikana amathuba,
               kuyalindwana ngokubhethisha. Loo nto ithetha ukuba ngeli xa omnye
               umdlali ebhethisha, abanye abadlali balindile. Uthi ke uBumrah, ngenxa 30
               yoko lo mdlalo ubafundisa ukuba nomonde abantu, nokukwazi ukunika
               abanye abantu amathuba. Ngubani ongayaziyo into yokuba okuninzi
               ebomini kuphumezeke ngokuba nomonde?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     4                         DBE/Novemba 2023
                                                     NSC

         4     Esinye       sezakhono      ezibalulekileyo    ebomini     kukomelela
               ngokwasengqondweni nangokwasemoyeni. Umdlalo wentenetya 35
               (tennis) usifuna kakhulu isakhono sokomelela nakweliphi izinga umdlali
               akulo.     Ngumdlalo     onesantya      esikhawulezayo    nosebenzisa
               amandlakazi. Uvunywa ziingcali ukuba ufuna unyamezelo olukhulu.
               Umntu kufuneka akhulise ukomelela kwezihlunu, okwamalungu
               okuphefumla nonyamezelo lwasengqondweni. Njengeminye imidlalo, 40
               umdlalo wentenetya unenzuzo kowudlalayo ngenxa yokuphuhla kwezi
               zakhono zobomi.

         5     Qwalasela umdlalo webhola ekhatywayo (isoka). Iqela lalo mdlalo
               lenziwa ngamalungu alishumi elinanye. Umdlalo wesoka unyanzelisa
               ukuba amalungu eqela ali-11 amamele, aqonde imiyalelo; 45
               azilungelelanise ngokwawo. Ngoko ke kulo mdlalo kubalulekile
               ukunxibelelana kwamalungu ngokufezekileyo ukuze kufezekiseke
               injongo ephambili yeqela. Lo mdlalo ubafundisa inkathalo noxanduva
               abantwana besebancinane. Ukwabafundisa ukubaluleka kwempumelelo
               yeqela lilonke, ngaphezu kwempumelelo yomntu omnye. Ngoko ke xa 50
               ulilungu leqela kufanele ukuba ubeke phambili iqela hayi isiqu sakho.

         6     Umdlalo wombhoxo (irabhi) waziwa njengowona mdlalo ugadalala. Nkqu
               seyidlalwa ngabantwana abancinane, isebenzisa ubugadalala. Obu
               bugadalala buye bunyukele ngokobudala babadlali, kangangokuba kude
               kuliwe ngamanye amaxesha ebaleni. Umdlalo wombhoxo usebenzisa 55
               isantya esikhawulezayo, umzimba kunye neemvakalelo, ngakumbi
               ezokucaphuka okuye kukhokelele             kuxambuliswano phakathi
               kwabadlali. Kulapha kuwo apho bafunda ukuzibamba nokulawula
               imisindo abadlali. Iingxabano ziyenzeka ebomini. Into ebalulekileyo
               yindlela elungileyo yokuzisombulula. Sisakhono esibalulekileyo ebomini, 60
               isakhono sokukwazi ukusombulula iingxaki ngaphandle kokulwa.

         7     Inani labantu abaziimbaleki (ii-athilethi) liye linyuka ngokunyuka kwaye
               ukubaleka kuye kuthandwa ngabantu. Ii-athilethikhi zenza ukuba umntu
               abe yedwa amaxesha amaninzi. Imbaleki ayixhomekeki eqeleni koko
               kwisiqu sayo. Ngoko ke kufuneka ikwazi ukuzilawula, yomelele 65
               ngokwasengqondweni nasemzimbeni. Ukuzilolonga eyedwa umntu
               kukhuthaza ingqiqo yokuba ebomini elowo umntu unogqatso lwakhe.
               Kubalulekile ke oko kwixesha esiphila kulo labantu nabantwana abaphila
               ubomi obunoxinzelelo lokungafuni kogqithwa. Umntu ufunda ukumilisela
               ingqondo kwigowuli azibekele yona, esenza ngokwamandla neziphiwo 70
               zakhe. Ngoko ke umntu, kwii-athilethiki ufunda ukubaleka olwakhe
               ugqatso lobomi ngomonde.

         8     Eliyinyani leli lokuba imidlalo, nkqu nemidlalo yemveli, ayiyo nto nje
               yokuzonwabisa nokuchitha ixesha. Inendima eyidlalayo ebomini,
               ngakumbi ekuphuhliseni nasekwakheni izimo nezimilo zethu singabantu. 75
                     [Sithatyathwe ku-www.info@inspiresports.com saguqulelwa, saze salungiselelwa
                                                                                          uviwo.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    5                  DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

         Jonga kumhlathi 1

         1.1.1       Xela indawo abazibandakanya kuyo nezemidlalo abantwana
                     ngokwalo mhlathi.                                                       (1)

         1.1.2       Nika isizathu sokuba uninzi lwabantwana luchithe ixesha luhleli
                     phantsi ngokwalo mhlathi.                                               (1)

         1.1.3       Khankanya zibe MBINI izakhono ezikhuliswa kukuzibandakanya
                     nezemidlalo.                                                            (2)

         Jonga kumhlathi 2

         1.1.4       Nika zibe MBINI izimvo ezikhankanywa ziingcali kulo mhlathi
                     malunga nokubaluleka kwemidlalo.                                        (2)

         1.1.5       Lisixelela ntoni igama elibhalwe ngqindilili         kwisivakalisi
                     esingezantsi ngokubhekiselele kumalungu eqela?

                     'Aziyishiyi intsebenziswano yamalungu eqela …'                          (2)

         Jonga kumhlathi 3

         1.1.6       Chaza ukuba umdlalo wekhrikethi uwufundisa njani umonde
                     ebantwini ngokwalo mhlathi.                                             (2)

         1.1.7       Nika injongo yokusetyenziswa kombuzo-buciko kulo mhlathi.               (2)

         Jonga kumhlathi 4

         1.1.8       Lizisa ngcinga ni ngokubhekiselele kumdlalo wentenetya igama
                     'amandlakazi' elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa?                     (2)

         1.1.9       Khankanya zibe MBINI iindawo adinga ukomelela kuzo umdlali
                     wentenetya ngokwalo mhlathi.                                            (2)

         Jonga kumhlathi 5

         1.1.10      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

                     Igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisivakalisi esingezantsi
                     lisetyenziselwe ukubonakalisa unobangela …

                     '... kubalulekile ukunxibelelana kwamalungu ngokufezekileyo ukuze
                     kufezekiseke injongo ephambili yeqela.'

                     A    nesenzeko
                     B    nesiphumo
                     C    nesizathu
                     D    nesichasi                                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    6                       DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

         Jonga kumhlathi 6

         1.1.11      Xela ukuba kutheni kusithiwa umdlalo wombhoxo ngowona
                     ugadalala ngokwalo mhlathi.                                                   (1)

         1.1.12      Siluncedo njani kubomi bemihla ngemihla isakhono esifunyanwa
                     kumdlalo wombhoxo?                                                            (2)

         Jonga kumhlathi 7

         1.1.13      Tolika inkcaza engezantsi ngokomxholo walo mhlathi.

                     '... esenza ngokwamandla neziphiwo zakhe.'                                    (2)

         Jonga kwitekisi yonke

         1.1.14      Ingaba ulwazi olufumaneka kwesi sicatshulwa luphumelele
                     ukukuguqula ingqondo malunga nezemidlalo? Xhasa impendulo
                     yakho.                                                                        (2)

1.2      Funda lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                               [Uthatyathwe ku-www.indigenousgames.com]

         1.2.1       Xela ukuba mangaphi amaqela akweli bala likulo mfanekiso uze
                     uxhase impendulo yakho.                                                       (2)

         1.2.2       Ngqina ukuba lo mdlalo wokucumba iitoti udinga ukuba abadlali
                     bawo bamilisele ingqondo.                                                     (2)

         1.2.3       Cacisa ngokolwazi olusemfanekisweni ukuba inkunkuma ikhe ibe
                     luncedo ngamanye amaxesha.                                                    (2)

                                                             AMANQAKU ECANDELO A:                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    7                  DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2

ISICATSHULWA      C      esingezantsi        simalunga    noncedo   lwentsebenziswano
kwimpumelelo yeshishini.

Funda isicatshulwa C esingezantsi uze ubhale iingongoma eziphambili ezimalunga
noncedo lwentsebenziswano kwimpumelelo yeshishini.

IMIYALELO

1.     Bhala isishwankathelo sibe kwimo yeengongoma ungadluli              kumagama
       angama-60.
2.     Nombola izivakalisi zakho ukusuka ku-1 ukuya ku-7.
3.     Sebenzisa izivakalisi ezipheleleyo ukubhala iingongoma.
4.     Sebenzisa AMAZWI AKHO kangangoko unako.
5.     Bhala    inani     lamagama       owasebenzisileyo    kwizibiyeli   ekupheleni
       kwesishwankathelo.

ISICATSHULWA C

          INTSEBENZISWANO ILUNCEDO KWIMPUMELELO YESHISHINI

Kukho iindaba ezimnandi ezithi kukho ubungqina obubonisa ukuba intsebenziswano
ibalulekile ekwenzeni ishishini eliqaqambileyo. Ibalulekile kakhulu kumashishini ngezi
zizathu:

Intsebenziswano isisiseko senjongo ephambili yenkampani ekuphuhliseni imveliso.
Oko kuphuhla kwemveliso kwenza inkampani ikhule ngokukhula, nto leyo eyenza
ukuba ikwazi ukugcina abasebenzi, iphumeze neenjongo zayo. Xa ingekho
intsebenziswano iinzame ezenziwa yinkampani ziphumelela nzima.

Intsebenziswano kwishishini idala umanyano phakathi kwabasebenzi neenkokeli, oko
kuphumelelise ishishini. Oku kungenxa yokuba intsebenziswano ibasela umoya
wobunye phakathi kwamalungu eqela labasebenzi abasebenza kunye. Oko kwenze
ukuba izinga lenkampani lokuvelisa iimveliso ezikumgangatho ophezulu linyuke.

Ukuxabisana    nokuhloniphana   kwabasebenzi   kunye  neenkokeli  kukhulisa
intsebenziswano. Intsebenziswano ibenza abasebenzi basebenzele ukuba babe
yinxalenye yempumelelo yenkampani lonke ixesha. Oku kwenziwa kukuba wonke
umntu utsho awonwabele umsebenzi wakhe kuba esebenza nabantu
abamhloniphileyo.

Impumelelo yeshishini ikwaxhomekeke kakhulu kwindlela abathembakele ngayo
abasebenzi balo. Intsebenziswano ikhuthaza ukuba abasebenzi bathembakale
kwinkampani nakubaxhasi bayo kutsho kuqaqambe ishishini. Kaloku ukuthembakala
kwabasebenzi kubaxhasi kubenza bayithembe inkampani batsho bayixhase ngakumbi.
Konke oko kuyimpumelelo yeshishini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      8                         DBE/Novemba 2023
                                                      NSC

Intsebenziswano yenza ukuba kubekho ubudlelwane obuhle phakathi kweenkokeli
nabasebenzi, obugcina igama lenkampani lilihle. Igama elihle lenkampani likhokelela
kwimpumelelo yalo. Intsebenziswano ke ngoko yenza ukuba abasebenzi nabo
babonwe njengabameli bempumelelo yenkampani yabo. Intsebenziswano ikhulisa
umnqweno wokuphucula izakhono kubasebenzi, ze oko kukhulise ngakumbi ishishini.

Ngenxa yentsebenziswano, ishishini lingakwazi ukuwogqitha amanye amashishini
elikhuphisana nawo ngempumelelo. Intsebenziswano idala ukubona ngeliso elinye,
kujoliswe kumbono omnye oyimpumelelo yeshishini, ngumntu wonke okulo. Ngoko ke
iluncedo ekwenzeni ukuba ishishini liggwese.

                          [Sithatyathwe ku-www.pirelli.com yaza yaguqulelwa, yalungiselelwa uviwo.]

                                                                AMANQAKU ECANDELO B:                    10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     9                        DBE/Novemba 2023
                                                     NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO-NTENGISO

Funda esi sibhengezo-ntengiso uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA D

                            [Sithatyathwe ku-www.bing.com yaguqulelwa, yaza yahlelwa]

3.1      Zibhekisa kubani izenzi, 'gxila, zama, sela, kholwa' ezikwesi sibhengezo-
         ntengiso?                                                                                       (1)

3.2      Xela into eluncedo ngayo le mveliso kumthengi.                                                  (1)

3.3      Nika isilogani sale mveliso.                                                                    (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    10                    DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

3.4      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

         Ingcinga eziswa yinkcaza ethi, 'Iyinkqubo ephuculweyo' kwisibhengezo-
         ntengiso yeyokuba i-Powerade inotshintsho oluyenze yakumgangatho …
         kunakuqala.

         A       ophantsi.
         B       ophezulu.
         C       ofanayo.
         D       ongalunganga.                                                                   (1)

3.5      Xela injongo       yokubekwa      komfanekiso    womdlali   ecaleni   kwemveliso
         ethengiswayo.                                                                           (2)

3.6      Nika intsingiselo yegama 'ezimka' ngokomxholo wesi sibhengezo-ntengiso.                 (2)

3.7      Ingaba esi sibhengezo-ntengiso singakwenza ukuba uthathe isigqibo
         sokuyithenga le mveliso? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)
                                                                                                 [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1     11                        DBE/Novemba 2023
                                                     NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA E

                         [Ithatyathwe ku-www.@Brian Crane yaguqulelwa, yalungiselelwa uviwo]

4.1      Xela ukuba sahluke ngantoni ISAKHELO SESIBINI kwezinye izakhelo kule
         khathuni.                                                                                    (1)

4.2      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Igama 'useza' elikwintetho
         kaSteve KWISAKHELO SOKU-1 linika intsingiselo yokuba isenzo athetha
         ngaso ...

         A       sesenzekile.
         B       asizukwenzeka.
         C       asikenzeki.
         D       siyenzeka.                                                                           (1)

4.3      Cacisa ukuba kutheni uSteve esivulile isandla sakhe KWISAKHELO SESI-3.                       (2)

4.4      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.

         Intetho kaSteve EKWISAKHELO SESI-2 malunga nemisebenzi yendoda
         iqulethe (ingcinga ebethelelekileyo/ukugweba phambi kokuba uve). Xhasa
         impendulo yakho.                                                                             (2)

4.5      Xela ukuba uvakalelwa njani uSteve yintetho kaPat KWISAKHELO SESI-4.
         Xhasa impendulo yakho.                                                                       (2)

4.6      Ingaba luluncedo kuSam olu lwazi aluxelelwa nguSteve? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                       (2)
                                                                                                      [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1    12                       DBE/Novemba 2023
                                                    NSC

UMBUZO 5: IPROZI

5.1      Funda esi sicatshulwa uze uphendule imibuzo ebuzwe kuso.

         ISICATSHULWA F

                                               UBUNTU

         Eli gama, 'ubuntu' lithande ukuxhaphaka kuba lisetyenziswa kwiimeko
         ngeemeko kobu bomi sibuphilayo. Lingachazwa ngokuchazwa, kodwa intetho
         ebusaci ethi, 'Umntu ngumntu ngabantu,' ilichaza ngokufutshane kodwa
         ngokupheleleyo. Le ntetho iziziseko sokwakhiwa kwamakhaya nabanye
         amaziko okwakha uluntu. Iyintetho ekhuthaza ukuba ekhayeni umzali 5
         nomntwana bahloniphane; ummelwane nommelwane bahloniphane;
         umntwana nomntwana bahloniphane. Lilonke, wonke umntu unikwa isidima
         esipheleleyo ngokufanelekileyo. Wonke umntu uyazi ukuba ubomi bomnye
         umntu makabuhloniphe njengoko ehloniphe obakhe. Wonke ubani uyazi
         ukuba     impumelelo     yekhaya    iza   ngokusebenzisana,    ubunye 10
         nobufelandawonye.

         Umntwana oqeqeshwe phantsi kolungiselelo lobuntu uthi naxa sele emdala
         athabathe inxaxheba kwimibutho eyakha isizwe, awahloniphe amalungelo
         abanye abantu.

              [Sithatyathwe kwincwadi, Amavo Obuntu, MMM Duka, amaphepha 39–40 saza sahlelwa,
                                                                         salungiselelwa uviwo]

         5.1.1       Khetha igama        elisisimelabizo   sokukhomba      kwesi    sivakalisi
                     silandelayo.

                     Eli gama ubuntu lithande ukuxhaphaka kuba lisetyenziswa
                     kwiimeko ngeemeko.                                                             (1)

         5.1.2       Xela isibizo esibhekiselele kuso isakhi u-'li' esibhalwe ngqindilili
                     kule nkcaza ingezantsi.

                     Igama ubuntu lingachazwa ngokuchazwa kodwa intetho ebusaci
                     ethi, 'Umntu ngumntu ngabantu,' ilichaza ngokufutshane kodwa
                     ngokupheleleyo.                                                                (1)

         5.1.3       Bhala kwakhona esi sivakalisi silandelayo ulungise iziphene
                     ezikhoyo kuso.

                     Le ntetho iziziseko sokwakhiwa kwamakhaya nabanye amaziko
                     okwakha uluntu.                                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1       13                         DBE/Novemba 2023
                                                       NSC

         5.1.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Intsingiselo
                     eziswa sisakhi u-bu- kwigama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                     kwisicatshulwa yeyokuba le ntetho …

                     A    iyaphikisana nesaci.
                     B    ayifuneki kwisaci.
                     C    iyangqinelana nesaci.
                     D    iyelelene nesaci.                                                              (1)

         5.1.5       Khetha isibizo esisebenze            njengentloko        yesivakalisi   kwesi
                     sivakalisi singezantsi.

                     Uyawahlonipha umntwana amalungelo abanye abantu.                                    (1)

         5.1.6       Fakela ikoma kwindawo efanelekileyo kwesi sivakalisi silandelayo.

                     Ubuntu buquka inceba uvelwano nothando.                                             (1)

         5.1.7       Sisetyenziswe njani isimelabizo soquko esibhalwe ngqindilili
                     kwisivakalisi esilandelayo?

                     Lilonke,   wonke         umntu       unikwa      isidima        esipheleleyo
                     ngokufanelekileyo.                                                                  (2)

         5.1.8       Chonga isenzi esikwimo yesixando kwesi sivakalisi silandelayo uze
                     uxele udidi lwaso.

                     Umntwana uqeqeshwa phantsi kolungiselelo lobuntu.                                   (2)

         5.1.9       Nika ixesha        lesenzi     esibhalwe   ngqindilili     kwesi    sivakalisi
                     silandelayo.

                     Le ntetho ikukhuthazile ukuba ekhayeni umzali nomntwana
                     bahloniphane.                                                                       (1)

         5.1.10      Guqula esi sivakalisi singezantsi sibe kwimo yokuyalela.

                     Umntwana makahloniphe abantu.                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P1      14                        DBE/Novemba 2023
                                                      NSC

5.2      Funda lo mfanekiso uze uphendule imibuzo elandelayo.

         ISICATSHULWA G: UMFANEKISO

                                  [Uthatyathwe ku-www.allcreatures.org yaze yalungiselelwa uviwo]

         5.2.1       Sebenzisa isihlanganisi esikwizibiyeli ukudibanisa ezi zivakalisi
                     zingezantsi.

                     Masikhathalele izilwanyana. Izilwanyana zisikhathalele. (ukuze)                (2)

         5.2.2       Yakha isivakalisi esinentsingiselo ephuhlileyo usebenzisa la
                     magama angezantsi.

                     bantu, inja, ukukhathalela, aba, bobabini, bayancedisana.                      (2)

         5.2.3       Guqula esi sivakalisi sibe kwimo yombuzo.
                     Qala ngolu hlobo: Zisikhathalele ...

                     Izilwanyana nazo zisikhathalele.                                               (2)
                                                                                                    [20]

                                                                AMANQAKU ECANDELO C:                40
                                                                   AMANQAKU EWONKE:                 80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2023/c3f59c33-047b-49b3-87e1-c0af6e802021) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2020/431e8dec-d9eb-4b02-b984-0d992bacad14) — isiXhosa FAL · QP · 2020 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2023-mg/812dc7c8-3934-4be5-b82c-28e3659b44bb) — isiXhosa FAL · Memo · 2023 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-qp-sept2023/57efa6c9-a8eb-4e3a-9c61-3d2448211521) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2023/c2ccb5a8-b3fd-4bac-ae46-e6328b577441) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2023/d4034b7d-5afd-410d-a337-d368fe936e3d) — isiXhosa FAL · QP · 2023 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
