# isiXhosa FAL Grade 12 NSC November Exams 2013 Memo

> Grade 12 isiXhosa FAL memorandum from the NSC November Exams 2013, 21 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2013-memo/cd9c75ff-d7cd-445e-bfb3-65162d6e2a99
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: NSC November Exams
- Curriculum: CAPS
- Pages: 21

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 NSC November Exams 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2013-memo/cd9c75ff-d7cd-445e-bfb3-65162d6e2a99)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC November Exams · 2013 · isixhosa. Memorandum, 21 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRAAD 12

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        IMEMORANDAM

                                        NOVEMBA 2013

AMANQAKU: 70

                       Le memorandam inamaphepha angama-21.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     2                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO A: INOVELI

UMBUZO 1 (UMBUZO OMDE)

KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

Umfundi kufaneleke ukuba uthatha icala ebonisa ngemizekelo ethathwa ebalini ukuba
ngenene isimo sentlalo sincedisile ukuphuhlisa umxholo.

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:

Kwintshayelelo yakhe umfundi:
• Angaxela umxholo webali ngokokubona kwakhe, andule achaze isimo sentlalo.
   Umxholo webali usenokuthi akusoloko kukubi kubomi bomntu, kungakubi
   namhlanje kube kuhle ngomso.
• Isimo sentlalo kwibali sivela ngendawo izehlo ezehla kuyo, ubume bendawo
   ukuvulela ukuba izehlo zehle, iimo zentlutha nendlala ezindulula abalinganiswa
   ukuba benze izinto ezithile, indlela ezenziwa ngayo izinto, indlela abonwaba ngayo
   nabonwabisana ngayo abantu, iindlela abaphethene ngazo abantu umzekelo
   bayalwa, bayathandana. Sikwaquka ubunjani babantu, isinxibo sabo esivumela
   ukwenzeka kwezinto ezithile, iinkolelo zabo kwakunye neenkolo zabo nolwimi
   abalusebenzisayo. Sichaphazela ixesha ezimbalini, emini, enyakeni, enyangeni,
   ebomini     bomlinganiswa.      Banokuqaphela     isinxibo    nezinto   ezixatyiswe
   ngumlinganiswa othile, imozulu, umoya ophefumlwa ngabalinganiswa okanye
   impixano.

Kwisiqu umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:

•   Ibali liqhubeka eMlazi eThekwini naseLusikisiki ukuze ikholeleke into yokuba
    uLungile abe ebenokufuna umhlaba eThekwini njengoko ibubomi babantu
    baseLusikisiki ukuya kuma eMlazi. Yonke loo nto yenza achukumiseke uNozililo
    neqela lakhe bekhankanya ubuhlanga bakhe njengesizathu, kwanokugqamisa
    iinkolo zabantu.
•   Ukufunda kukaMpumelelo eBlysthswood, kumenza aye kwisibhedlele saseGcuwa,
    adluliselwe eGroote Schuur ukuze aphile, kuse ebomini bakhe.
•   Isikolo iFort Hare simhlanganisa noThembisa ongumfazi wakhe sithetha nje.
    IWentworth imnika ubugqirha, ade awelele phesheya kolwandle efundela
    ubungcali obuvelisa oku kusa apha kubomi bakhe.
•   Ukuveza amathuba obumnyama ebomini usebenzise iindidi zabantu ezingootsotsi
    abaqeshwa nguNozililo amatyeli ngamatyeli. Bathi beqhekeza ivenkile, babe
    bezama ukutshisa ukuya kuthi ga ngokuzama ukuhlaba uMpumelelo suka
    bahlabane kwabodwa.
•   Ngokwexesha ezimbalini ibali lenziwe laqhubeka ngexesha ekuphunyezwa ngalo
    umthetho onikeza abemi abaNtsundu amathuba okuba baziqhubele amashishini
    abo.
•   Oku kugqamisa ubuhlanga obusetyenziswa njengesizathu sokunyhukula uLungile
    ngokufumana umhlaba atsho uNozililo asoloko embiza iMpondo, ehlohla abantu
    belokishi umoya wokungamxhasi kwishishini lakhe.
•   Indlela abaphila ngayo abantu, abonwabisana nabonwaba ngayo ibonakala
    ngokuthuthelana iindaba ezibaxabanisayo kutsho kuvele ukungahlalisani kakuhle
    emtshatweni kaLungile.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     3              DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

•     Iinkolelo zabo zivezwe ngokuba bade bathathe imoto ukuya kuthetha ngemicimbi
      yokutyhilwa kwamatye batsho behlelwa lilishwa lokutshela emotweni. Umbhali
      usikrobisa kwizinto eziza kuhla nangokusebenzisa imiqondiso ezizinja ezenza
      umkhulungwane, umvandedwa ophethe umntu ngamnye, amaphupha anezikhova,
      amaphupha azingileyo amenze ukuba athathe isigqibo sokuya kuxoxa ngomba
      wamatye kumntakwabo ngemoto abagqibele betshela kuyo.

      Iinkolelo zidudulela ooNozililo ekubeni bacebe amayelenqe okuphambanisa
      uMpumelelo ngemithi. Oku kubenza bazingombe izifuba bacinge ukuba ngabo
      abaphambanise uMpumelelo kangangokuba baphumele nakwamanye angentla
      kweli amagumgedle. Kunjalo, uphela enyangwe ulwantwentwe lwengqondo
      kukhanye.

•     Izinto ezixatyisiweyo: Enye yezinto ezixatyisiweyo yimfundo esetyenziselwe
      ukubonisa ukukhanya, ngokuqaqambisa uMpumelelo kwizifundo zakhe
      ezikhokelele kubomi obunolonwabo bukaMpumelelo kutsho kuzaliseke namazwi
      athethwa emngcwabeni.

Xa evala
• Usenokuveza indima edlalwa sisimo sentlalo kwibali ekuphuhliseni umxholo
    abewukhankanyile.
• Umzekelo isimo sentlalo xa siphuhlisa umxholo siba ngunobangela wezehlo
    ezehla ebalini size ngolo hlobo sifuthele phantse iphepha ngalinye kwibali side
    sifuthele nemixholwana ekhoyo siyenze nayo ilikhulise ngakumbi ibali.                  [35]

                                          OKANYE

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

ISICATSHULWA A

2.1       2.1.1      Eofisini yenqununu yaseBlythswood√/esikolweni eBlythswood.√           (1)

          2.1.2      Ikhankatha eligcina amakhwenkwe lafika la makhwenkwe engekho
                     endlwini yawo yokulala ngobusuku bangoMgqibelo.√                      (1)

          2.1.3      Abazali bakhe batsha basweleka kwingozi yemoto, ebukele.√√            (2)

          2.1.4      Bakutolika ngokuba wenza amaqhinga esikhwenkwe okubaleka
                     ityala√/uMpumelelo uyaziphambanisa okanye uphambene.√                 (1)

          2.1.5      Sesamhla kwakucelwe amakhwenkwe ukuba aye kucima umlilo
                     ethafeni, wothuswa ngumlilo lowo waphaphatheka ekhala
                     ekhwaza/√√ngexesha ikhankatha lifika uMpumelelo elele phezu
                     kweengubo limlayita ngesibane uye waphaphazela.√√                     (2)

          2.1.6      Wayengayanga emdanisweni√ kuba wayesesikolweni ebukele
                     ibhayaskophu.√                                                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     4               DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

         2.1.7       Sisifaniso.√                                                          (1)

         2.1.8       Kubonisa ukuba ungumntu ozithobileyo√/ngumntwana onembeko√/
                     ngumntwana oqeqeshekileyo√/nesimilo√/unentlonipho.√                   (1)

         2.1.9       Eyokuxakeka kakhulu kuthathwa kubekwa kungaziwa ukuba
                     makuthiweni√√/owengqondo ebhidekileyo.√√                              (2)

         2.1.10      Ufune abantu bokuqhekeza kwivenkile kaNtsibande√/
                     Ufune ootsotsi ukuba batshise ivenkile kaNtsibande.√/
                     Uthenge ootsotsi ukuba babulale uMpumelelo ngokumhlaba
                     emdanisweni.√

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                              (2)

         2.1.11      ULungile wayebizwa njengeMpondo engamkelwa eMlazi
                     naseGiblands ukuba aqhube ivenkile kuba engengomZulu√√/kuye
                     kwanyanzeleka ukuba umSuthu obeqhuba ivenkile ayishiye aye
                     kowabo kuba engengomZulu.√√                                           (2)

         2.1.12      UNozililo uthe kuNomakhwezi uThamsanqa unika abanye abahlali
                     iimpahla zevenkile bengazibhatalelanga.√                              (1)

ISICATSHULWA B

2.2      2.2.1       Ngokusetyenziswa kwamayeza namachiza (drugs) ngokungekho
                     mthethweni lulutsha lwelizwe jikelele.√                               (1)

         2.2.2       Lubaluleke ngokuba ukufumana kwakhe isidanga sePHD
                     kwakuxhomekeke ekwenzeni kwakhe olu phando√√/kuba umfundi
                     ngamnye ufanele enze uphando ukulungiselela izifundo zakhe..√√        (2)

         2.2.3       Sisikweko.√                                                           (1)

         2.2.4       Abafundisi-ntsapho kanye ngeveki banika intetho kubafundi√√/ba-
                     odola imiboniso bhanyabhanya ebonisa ububi bokusebenzisa la
                     mayeza angekho mthethweni.√√                                          (2)

         2.2.5       (a) C√/bayotyiwe.√
                     (b) A√/lilolo.√                                                       (2)

         2.2.6       Likwinqanaba lesisombululo.√                                          (1)

         2.2.7       Wawufezekisa, kuba akazange ayeke esikolweni njengoko uyise
                     wathi afunde ade ayityekeze imfundo√√/wamgcina uThamsanqa,
                     uYolisa kunye nevenkile.√√                                            (2)

         2.2.8       Ingqineka kuba nanku uMpumelelo efunde wayingcali yogqirha,
                     wakha isibhedlela, wazibalula kwezemidlalo nasemculweni .√√           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     5                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

UMBUZO 3 (UMBUZO OMDE)
UMQOL'UPHANDLE – PM Ngani
Umfundi kufaneleke ukuba uthatha icala ebonisa ngemizekelo ethathwa ebalini ukuba
ngenene isimo sentlalo sincedisile ukuphuhlisa umxholo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:
Kwintshayelelo yakhe umfundi:
• Angaxela umxholo webali ngokokubona kwakhe, andule achaze isimo sentlalo.
   Umxholo webali usenokuthi ubugebenga abuhlawuli kungenjalo akukho nto
   ifihlakala kuphele.
• Isimo sentlalo kwibali sivela ngendawo izehlo ezehla kuyo, ubume bendawo
   ukuvulela ukuba izehlo zehle, iimo zentlutha nendlala ezindulula abalinganiswa
   ukuba benze izinto ezithile, indlela ezenziwa ngayo izinto, indlela abonwaba ngayo
   nabonwabisana ngayo abantu, iindlela abaphethene ngazo abantu umzekelo
   bayalwa, bayathandana. Sikwaquka ubunjani babantu, isinxibo sabo esivumela
   ukwenzeka kwezinto ezithile, iinkolelo zabo kwakunye neenkolo zabo nolwimi
   abalusebenzisayo.Sichaphazela ixesha ezimbalini, eminini, enyakeni, enyangeni,
   ebomini      bomlinganiswa.     Banokuqaphela     isinxibo    nezinto   ezixatyiswe
   ngumlinganiswa othile imozulu, umoya ophefumlwa ngabalinganiswa okanye
   yimpixano.
Kwisiqu angachaphazela:
• Indawo eliqhubeka kuzo ibali yidolophu yaseMonti, kwilokishana yaseZiphunzana
   apho kuba lula ukuthengisa intsangu ngempumelelo.
   Kuyo sifumana iMoonglow Night Club isetyenziswa njengendawo ekulula kuyo
   ukulukuhla abantu ukuba bangene ngelicinga ukuba iza nempucuko kubomi babo
   ngeli xesha bangena kweyona ngxaki.
   Intsangu notywala kutshintshiselwana ngazo kwiindawo ezimnyama ezilihlathi
   atsho kwazi lula ukulandela msinya uHlobo ukulanda umkhondo ngamava akhe
   eendlela zemigewu.
   ULinda noEddie bahlala kweyona ndawo iphucukileyo nekuhlala izinhanha kuyo
   eDankeni.
• Izinto ezixatyisiweyo: Amavili aziiroadmasters kunye nedyasi emfumamfuma
   azahlula ngazo uLinda Monti kwabanye abantu zisetyenziswe nguThembisa ukuze
   ityala lisuleleke ngokukholelekayo kuLinda.
   Itape recorder ebonisa ukukhula kwamaxesha neemeko abahlala phantsi kwazo
   abantu egcinwe kwiindawo zamafa incede ekuvezeni izenzo ezingendawo,
   wakhululeka uLinda etyaleni.
• Iintsangu exatyiswe ngamalungu esigqeba esilawula iMoonglow Night Club yenza
   uthanda phakathi kwawo noEddie Maga.
• Iimeko zabo zendlala zibenza basebenzise iindlela ezingekho mthethweni
   ukufumana imali ezinje ngokuthengisa intsangu.
   AbeMoonglow Night Club bajonga abantu baselokishini njengendlela yokufumana
   imali ngokusebenzisa abantu abangathathi ntweni ababhenela kwiziyobisi.
• Ixesha ebhalwe ngalo le ncwadi yiminyaka yama-1960 ezimbalini apho iinkundla
   bezisebenza ngohlobo oluthile, iintombi ziziphatha ngohlobo oluthile njengokuba
   uLinda esenza. Nangona le ncwadi yayibhalwe kudala ezi zinto zivezwayo zizinto
   ezisehla nanamhlanje kwakwezi meko zichazwa yincwadi. Ilenza lingabi litsha
   ibali, uqheleke umxholo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     6                    DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

•     IMoonglow Night Club neRio Cinema zezinye zeendawo abantu abatsha
      abazonwabisa kuzo nanjengoko kwaba lula ukufumana uEddie endleleni evela
      eRio.
•     Kule ndawo yaseMonti kukho iilokishi ezininzi esingabalula kuzo ilokishi yakuTsolo
      noMekeni ezixinene kakhulu ngamabobosi ezindlu ezakhiwe ngamacangci
      anomhlwa nemibala ngemibala yepeyinti esele ixwebile ezikhulisa umxholo
      ngokuthi zize nabantu abahluphekileyo abaphila ngokutya iziyobisi.
•     Unxibelelwano ngokubhalelana iileta kwenze ukuba uThembisa Ntlokonkulu
      asithele ngokubhala ileta ukuze enze ela qhinga lakhe likholeleke nangona libuye
      lacinywa yitape recorder nje.
•     Ukuxhaphaka kweemeko zokukhuliswa zizizalwana nako kwenze ikholeleke
      okwethutyana into yokuba le nkosikazi yakwaHobe ingathi kanti ikho.

Bangavala ngelithi:

Isimo sentlalo sichukumisa, sixhokonxe uvakalelo lwabafundi bebali ngokuthi
kwiphepha ngalinye uvakale umfutho waso.

[Naziphi na ezinye iingongoma ezichanekileyo eziphuhlisa umxholo ziya kwamkeleka].              [35]

                                             OKANYE

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UMQOL'UPHANDLE – PM Ngani

ISICATSHULWA A

4.1       4.1.1       Yayikukulandela ubungqina obabunikwe nguJoe emapolisen√i/
                      wayeze kuphanda nzulu ngokufa kukaEddie noLulama.√                        (1)

          4.1.2       Imbukumbuku.√                                                             (1)

          4.1.3       Ibaluleke ngokuba ingulo mntu wesibini unedyasi efana nekaLinda
                      Monti.√√                                                                  (2)

          4.1.4       Hayi, kuba        lamshiya√√/wathi   ephuma   yabe   imoto   isithela
                      ihamba.√√                                                                 (2)

          4.1.5       Wabona imitshithi yamavili emoto ayiRoadmasters. √                        (1)

          4.1.6       Sisifaniso.√                                                              (1)

          4.1.7       AyingoLinda yedwa onala dyasi imfumamfuma√/ivolovolo kaLinda
                      ibikhe yalahleka√/uLinda wayekwaMamkhey ngobuya busuku√/
                      asingoLinda yedwa osebenzisa amavili aziiRoadmasters√/uHlobo
                      waye wawubamba umpu ngezandla zakhe waphazamisa i’finger
                      prints’√/akho mntu wambonayo uLinda xa wayedubula.√

                      [Nasiphi isibini kwezi.]                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     7                 DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

         4.1.8       Kukundwendwelwa kweFemina House nguHlobo.√                                 (1)

         4.1.9       Wenze ithanda phakathi koEddie namalungu alawula iMoonglow
                     Night Club, kwakho izisongelo, wafa uEddie.√√                              (2)

         4.1.10      Wafumana ulwazi oluninzi, kwitape recorder eyabolekwa nguEddie
                     kuJoe√√/wafumana ulwazi ngenenekazi elangena linxibe idyasi
                     emfumamfuma efana nekaLinda Monti√√/wafumana umkhondo
                     wamavili emoto aziiRoadmasters.√√                                          (2)

         4.1.11      Uzenze uninakazi kaEddie waveza nokukrokra kwakhe kokuba
                     uLinda ebesenokumbulala uEddie ngenxa yelifa.√√                            (2)

ISICATSHULWA B

         4.2.1       EMoonglow√/Moonglow√/Moonglow Night Club.√                                 (1)

         4.2.2       Wayefuna amapolisa ahlale ethe qwa ukuze nanini xa ewafuna
                     afumaneke√√/wayefuna     unxibelelwano  phakathi    kwakhe                 (2)
                     namapolisa lungaqhawuki.√√

         4.2.3       Wayengafuni kubonwa√√/kwakufuneka ukuba kungabikho mntu
                     onokumbona.√√                                                              (2)

         4.2.4       Kukubanjwa     kwababulali          bakaEddie.√√/ULinda        Monti
                     wafumaniseka engenatyala.√√                                                (2)

         4.2.5       '... wahlatywa sisithatha esibukhali ...'√/zacima izibane... √/...         (1)
                     kusithi danyadanya√/... ilangatyana nje elingephi ...√

         4.2.6       Lisinika umfanekiso wabantu abaphethe izinto                ezininzi
                     ezikrokrelekayo√√/umfanekiso wabantu abangootsotsi.√√

                     [Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkelelka].                       (2)

         4.2.7       B ixesha elide√/B√/ixesha elide.√                                          (1)

         4.2.8       Ingxoxo yayingendlela abaza kuyithatha xa besisa iibhokisi
                     zotywala     emaMpondweni√√/ngonaniselwano     lwentsangu
                     notywala.√√                                                                (2)

         4.2.9       Babethengisa intsangu.√ Babulala uEddie.√                                  (2)

         4.2.10      Wathi makulungiswe imoto yakhe kufakwe unomathotholo inxitywe
                     namavili amatsha√/wathi amapolisa ze angalali akhumbule izifungo
                     azenzayo√/ukungaxeleli namnye koogxa bakhe asebenza ngento
                     ayokuyenza.√                                                               (1)

         4.2.11      Wayevuyiswa kukuba oku kwakuza kumnika ithuba elaneleyo
                     lokuba    afumane     ababulali  bakaEddie      noLulama√√/
                     wayengaqinisekanga ngobungqina awayesele enabo.√√                          (2)
                                                                                                [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     8               DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO B: IDRAMA

UMBUZO 5 (UMBUZO OMDE)

NDIYEKENI – DM Jongilanga

Umfundi kufaneleke ukuba uthatha icala ebonisa ngemizekelo ethathwa ebalini ukuba
ngenene isimo sentlalo sincedisile ukuphuhlisa umxholo.

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:

Kwintshayelelo yakhe umfundi:
• Angaxela umxholo webali ngokokubona kwakhe, andule achaze isimo sentlalo.
   Umxholo webali usenokuthi ungokunyokana okwenziwa kukunyolukela izikhundla.
• Isimo sentlalo kwibali sivela ngendawo izehlo ezehla kuyo, ubume bendawo
   ukuvulela ukuba izehlo zehle, iimo zentlutha nendlala ezindulula abalinganiswa
   ukuba benze izinto ezithile, indlela ezenziwa ngayo izinto, indlela abonwaba ngayo
   nabonwabisana ngayo abantu, iindlela abaphethene ngazo abantu umzekelo
   bayalwa, bayathandana. Singabalula ubunjani babantu, iinkolelo zabo kwakunye
   neenkolo zabo nolwimi abalusebenzisayo. Sichaphazela ixesha ezimbalini,
   eminini, enyakeni, enyangeni, ebomini bomlinganiswa. Banokuqaphela izinto
   ezixatyiswe ngumlinganiswa othile imozulu, umoya ophefumlwa ngabalinganiswa
   okanye yimpixano.

Kwisiqu angachaphazela:
• Umdlalo uqhubeka kwisikolo saseMdantsane. Loo meko ivumela ukuba
   usukuzwano olu lukholeleke kuba lolweetitshala ezisebenzisa namalungu ekomiti
   ukulwa amadabi azo, esikolo, abantwana besikolo abasetyenziselwa ukuthengela
   iititshala utywala, iikhabhathi zeklasi ezizele ngamakhoba eebhotile zotywala.
• Ixesha ezimbalini libonakala ngezikolo ezisephantsi kolawulo lweekomiti njengoko
   kwakukhe kwanjalo ngaphambili. Liphuhlisa umxholo ngokuthi ikomiti yesikolo
   igqibe kwelokuba uNdila makarhoxe emsebenzini.
• UMadala obenyotywe nguNdila ukuba amthethelele njengoko eqhele ukwenza
   uyohluleka, agxothwe uNdila, ufezekiseke umsebenzi wobunyoka bukaMaziko
   wokuqala.
   Izikhundla zisetyenziswa ngendlela ecinezelayo hayi eyakhayo. Usihlalo wekomiti
   yesikolo onguMadala wamkela izinyobo enze loo nto ifunwa ngulowo umnyobayo.
   UMaziko olisekela nqununu likaMawonga akafuni kuboniswane noNdila ufuna
   agxothwe qha ukuze kuphumelele iinjongo zakhe zokufuna isikhundla
   sobunqununu.
• Indlela yokonwaba yaseMdantsane yeepati nokusela nokuthandana kwamadoda
   atshatileyo yenza kube lula ukubambisa uMawonga ukuze impindezelo kaNdila
   iqhubeleke. Umzekelo uNdila ucela uFuneka osisithandwa sakhe kunye noJerry
   ukuba bambambele uMawonga. Umenywa epatini kaFuneka uMawonga,
   ubekelwa utywala nentokazi enguZanele engumhlobo kaFuneka ukuba athandane
   nayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     9                  DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

•     Umbhali ubonisa ukuchewula kotywala njengesimo sentlalo ngokusibonisa ukuba
      uMawonga naye, obezenza ngcwele ixesha eli, ungenwo ngulo mkhuba wokusela
      utywala enze izinto abecinga ukuba uzenza ngabom uNdila. Ude yena athandane
      noZanele omtyela imali edibene noFuneka noNdila ngokweyelenqe likaNdila.
      Buyamngena mpela utywala uMawonga, akalali ndlwini, akenzi kakuhle
      emsebenzini. Inkosikazi yakhe ibiza uRay ongumnakwaboMawonga kunye nonina
      ukuba bathethe noMawonga ngesimo sakhe. Uyabhebhetha uMawonga ngokuthi
      mabamyeke.
•     Intlalo yokunyokana nokuphelelisana kwabaphangeli emisebenzini ivezwa
      ngoMaziko ofumana ithuba lokukhupha uMawonga esihlalweni. Uya kuMadala
      usihlalo wekomiti yesikolo abeke phambili imeko yokunxila kukaMawonga nokuhla
      komgangatho wesikolo phantsi kwesandla sakhe.
•     Ukuthanda amawonga okuyintlalo yabaphangeli kwenza ukuba xa uMadala efuna
      ukuqonda ukuba kungafakwa bani, athi ukhona yena Maziko. UMadala ufuna
      amnyobe ukuze asifumane isikhundla sobunqununu.

Xa evala

•     Usenokuveza indima edlalwa sisimo sentlalo kwibali ekuphuhliseni umxholo
      abewukhankanyile. Umzekelo isimo sentlalo xa siphuhlisa umxholo siba
      ngunobangela wezehlo ezehla ebalini size ngolo hlobo sifuthele phantse iphepha
      ngalinye kwibali side sifuthele nemixholwana ekhoyo siyenze nayo ilikhulise
      ngakumbi ibali.

[Naziphi na ezinye iingongoma ezichanekileyo eziphuhlisa umxholo ziya kwamkeleka].            [35]

                                          OKANYE

UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NDIYEKENI – DM Jongilanga

ISICATSHULWA A

6.1        6.1.1     Kumagama        asekuqaleni    abhalwe    bukekela√/kumagama
                     asekuqaleni akwizibiyeli√/kula ndawo ithi “kusasa ngecawe ...
                     √/kwintshayelelo.√                                                       (1)

           6.1.2     C Enebhabhalaza yokunxila             kwayizolo√/C√/Enebhabhalaza
                     yokunxila kwayizolo.√                                                    (1)

           6.1.3     Kwinqanaba lokuyondelelana komdlalo√/ukujiya kwebali.√                   (1)

           6.1.4     Wayefuna isikhundla sobunqununu√√/wayefuna ukuxabanisa
                     uNdila noLoni√√/wayedala ubutshaba phakathi kukaNdila
                     noLoni√√/wayefuna ukuphelelisa uNdila ngomsebenzi. √√                    (2)

           6.1.5     Kutheni na? O! Nkosi yam? Yehl'intlekele√/yini kodwa le! Ndihlelwa
                     yintoni?√/akuzange ube nje Joe√/azi ukuba iya kuphelela phi na le
                     nto!√

                     [Nayiphi impendulo enye kwezi.]                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     10                         DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

         6.1.6       UMawonga           akakwazi     ukuphakama           uyawa√/wafika     wathi
                     folokohlo.√                                                                      (1)

         6.1.7       Bendingakhathazeka√/bendiya kuva kabuhlungu.√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                 (1)

         6.1.8       Ukuxokiswa yindoda√/ukunxilelwa yindoda√/ukungalali kwendoda
                     endlwini.√                                                   (1)

         6.1.9       Ngumntu     onobuqhophololo√√/uthengisa     ngenyaniso                 ngenxa
                     yemali√√/uyarhwaphiliza√√/akayonkokeli inyanisekileyo.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                 (2)

         6.1.10      Uyayixhasa indoda yakhe√/ume ecaleni komyeni wakhe ngalo lonke
                     ixesha√/akuxakwa emzini wakhe ubiza uninazala noRay√/akacingi
                     ngokugoduka√/ubonisa ukudandatheka komphefumlo yindlela
                     atshintshe ngayo umyeni wakhe.√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                 (1)

         6.1.11      Wasela utywala ngakumbi√/Waqhubekeka                       ekrexeza√/akalala
                     endlwini√/akabinanyani.√                                                         (1)

         6.1.12      Asiyonyani, ebesenza iqhinga kuba ebelele kwaZanele.√√                           (2)
         6.1.13      Wabhubha√/wasweleka.√                                                            (1)

         6.1.14      Ibaphethe kakubi, iyabahlupha kakhulu.√                                          (1)

         6.1.15      Uthetha ngento engakhange ibekho.√√                                              (2)

         6.1.16      Wayengayifuni kuba akuyinikwa akayiphungi ayigqibe√√/akubuzwa
                     umbuzo nguThandiwe ufuna ikofu, egquka umkhondo efuna
                     uThandiwe axakeke.√√

                                                       OKANYE

                     Wayeyifuna     wasuka         wakhulelwa   bubuthongo       erhabule    kabini
                     kathathu.√√                                                                      (2)

         6.1.17      Kungokuba uMawonga wayengumkhaya kaFuneka√√/wayelichule
                     lokuququzelela izinto.√√                                (2)

         6.1.18      UMawonga       uyanxila√/uMawonga          akalali     endlwini√/uMawonga
                     uyaxoka.√                                                                        (1)

         6.1.19      UNdila ubecinga fanukuba umoyisile                      uMawonga       kanti
                     akamoyisanga uza kuziphindezela.√√                                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     11              DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

ISICATSHULWA B

6.2      6.2.1       C kukufuna ukuthengelwa iswekile nguMawonga.√/C√/kukufuna
                     ukuthengelwa iswekile nguMawonga.√                                     (1)

         6.2.2       Uphalele√/uphelelwe     ngumsebenzi√/ube      linxila√/uphelelwe
                     sisidima√/uphelelwe yimali/uxabene rhoqo nomfazi wakhe.√

                     [Nasiphi isibini kwezi]                                                (2)

         6.2.3       Kungokuba ebengekho uZanele isithandwa sakhe√/isithandwa
                     sakhe sasiphangele.√                                                   (1)

         6.2.4       Ebemkrokrela ukuba akasamthandi okanye unomnye umntu.√√                (2)

         6.2.5       Uthathe isigqibo sokuzibulala.√                                        (1)

         6.2.6       Amantombazana nabafazi bafuna amadoda angenabantu ahamba
                     odwa.√√                                                                (2)
                                                                                            [35]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:            35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     12             DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL Ngewu no EZ Guqa

UMBUZO 7 (UMBUZO OMDE)

UMHLAHLO NGAMEHLO– LL Ngewu

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:

Kwintshayelelo yakhe umfundi:

•   Angachaza isimo sentlalo athi, yinkqu ndawo le liqhubeka kuyo ibali, nexesha eli
    liqhubeka ngalo ngokwasezimbalini. Umxholo webali ngowokuba iinkundla zeli
    xesha lokhanyo zikholelwa kubungqina obubonwa ngamehlo. Umxholo ongomnye
    ngowokuba iinkundla zamatyala ezichotshelwa ngabantu abangamadoda, zinakho
    ukubacinezela abasetyhini.

Kwisiqu umfundi angachaphazela:
• Ngokwendawo liqhubeka kwinkundla yamatyala yeli xesha, nkundla leyo
   njengenkundla yeli xesha efuna ubungqina ukuze ithathe isigqibo.
• Ngokwexesha ezimbalini, lixesha lokhanyo kuba limalunga nesenzo sodlwengulo
   esenzeka ngoMgqibelo, kwinyanga kaJulayi kunyaka we-1995.
• Ityala lichotshelwe yindedeba, kukho umtshutshisi kukho nabameli, aba bantu
   bangamadoda, kwaye njengeenkundla zexesha lokhanyo aba bantu bafunde
   umthetho obethelela ukuba ukuze ubani abe ubekwa ityala kufuneka ubungqina
   obucacileyo.
• Isinxibo sikaNompoxeko sibonisa isimo sentlalo seli xesha. Esi sinxibo senza
   ukuba abasetyhini bacinezelwe njengoko kuhlala kunjalo kwiingqondo
   zabadlwenguli nabomthetho. Isinxibo sikaNompoxeko, sisigqebhezana, sibangela
   ukuba adlwengulwe ize loo nto ibangele ukuba iinkundla zeli zimbeke ityala lesi
   sinxibo malunga nokudlwengulwa kwakhe.
• Uneenzipho ezinde ezilondoloziweyo, njengantombazana eli xesha. Ezo nzipho
   ubuzwa ngazo ngummeli kaZolani isizathu sokuba angazisebenzisi xa kanti
   ebedlwengulwa, njengesixhobo sokuzikhusela. Loo nto yokuba kungabikho
   luphawu lwazo lubonakalayo kuZolani, yenza ubungqina bakhe bokuba
   udlwengulwe bungamkeleki enkundleni.
• Indedeba le ngumntu osemdala, ozibona izinto ngengqondo yomntu wexesha
   lakudala, loo nto yenza ukuba angqinelane nezinto ezichaphazela isinxibo
   sikaNompoxeko ezibekwa ligqwetha likaZolani.
• Indlela abonwaba ngayo abantu isetyenziselwa ukuba uNompoxeko adlwengulwe
   evela kukhuphiswano looNobuhle, ebusuku.
• Ixesha lemini lisetyenziselwa ukwenza ukuba uNompoxeko adlwengulwe kuhambo
   lwasebusuku lumenze ukuba abe lixhoba, kwaye kungabi lula ukumbona ukuze
   kungabikho ngqina lingumntu libonayo buceketheke ubungqina.
• Abantu neendidi zabo ezisetyenziswa libali ngugqirha asiwe kuye uNompoxeko
   ukuze kubekho ubungqina bodlwengulo, noko ityala angaliphumeleli.
• Ummeli kaZolani usebenzisa ubungqina obubonwayo beefoto ezibonisa uZolani
   egonene noNompoxeko, athi bubungqina bokuba bayathandana.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     13                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

•     Isimo sentlalo sasenkundleni, sikhuthaza uZolani ukuba aphinde adlwengule,
      eqinisekile ukuba kuza kubekwa ityala elo kwibhinqa alidlwenguleyo
      njengesiqhelo. Ude azithembe ukuba uza kuphumelela xa wayedlwengule
      uNonkanyezi. Mhla ngetyala uNonkanyezi uyagwetyelwa yinkundla kuba bukho
      ubungqina obubonakalayo bokuba udlwengulwe.
•     Uthe yena eneenzipho ezimfutshane, wazisebenzisa ekuphaleni uZolani ebusweni.
      Uthe enelizwi elisisitshotho kodwa wakhala ukuze aviwe, kubekho ubungqina.
•     Inkundla yeli xesha lokhanyo ebimamele ityala lakhe, ibubonile ubungqina
      ebufunayo ukuze agwetywe uZolani.

Kwisiphelo angachaphazela:
• Umbhali usisebenzisile isimo sentlalo ukuphuhlisa umxholo wokuba amabhinqa
   mawaqinisekise ukuba ubungqina banele, ingakumbi kwiinkundla ezikhokelwa
   ngabantu abangamadoda, eziphikele ukubeka ityala kumabhinqa.

[Naziphi na ezinye iingongoma ezichanekileyo eziphuhlisa umxholo ziya kwamkeleka].           [35]

                                          OKANYE

UMBUZO 8 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IZIBHOVUBHOVU ZASEBHAYI – LL Ngewu

ISICATSHULWA A

8.1       8.1.1      Lithetha ukuba zihamba zingenaxhala√/zingoyiki mntu nanto√/
                     zazizithembile√                                                         (1)

          8.1.2      Kwalahleka uxwebhu oluneenkcukacha zetyala emapoliseni.√                (1)

          8.1.3      Wasidubula eqatheni endaweni yokusidubula entloko.√√                    (2)

          8.1.4      Ulikroti√/ulidela-kufa√/uligorha√ kuba uye wamelana nazo
                     izibhovubhovu akaziyeka zimke nezinto zakhe√/uzincamile wazilwa
                     izikrelemnqa zakuya emzini wakhe eyedwa.√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                        (2)

          8.1.5      Kubomi bobukrelemnqa iseso sicingela isiqu saso√√/izikrelemnqa
                     azinabuhlobo benene zidibene ngomsebenzi qha√√/bubomi
                     obungakhuselekanga.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                        (2)

          8.1.6      ... impoxo.√                                                            (1)

          8.1.7      Ngumoya wonxunguphalo√/wongcungcutheko√/wokoyika.√                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     14                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

         8.1.8      (a) C uvuthondaba√/C√/uvuthondaba.√

                    (b) B   inqanaba        lokujiya   kwezinto√/B√/inqanaba     lokujiya
                        kwezinto.√                                                              (2)

         8.1.9       Lifundisa ukuba xa umthetho ungawenzi umsebenzi wawo kulula
                     ukuba     abantu   bawuthathele  ezandleni zabo√√/ubugewu
                     abuhlawuli.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

         8.1.10      Kungenxa yokuba ezi zikrelemnqa, ubukrelemnqa bazo bezibenza
                     ngenkani, zihlutha izinto zabantu zingoyiki nto, namntu.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

         8.1.11      Sifanelekile√, kuba izikrelemnqa zoyisiwe zemka eDikeni√/esinye
                     sazo saguquka sanqwenela ukucebisa ezinye ngobomi bobugewu
                     obuyingozi.√

                                                   OKANYE

                     Asifanelekanga√, ngeliphele nezinye zibanjiwe zohlwaywa√/
                     ngeliphele amapolisa ohlwayelwe ukungawenzi umsebenzi wawo√/
                     umfo kaMaqhazolo namadoda aseDikeni ngebohlwayelwe
                     ukuthathela umthetho ezandleni zabo.√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

ISICATSHULWA B

8.2      8.2.1       Sesinye sezibhovubhovu zaseBhayi√/sesinye          sezikrelemnqa
                     zaseBhayi√/sisikrelemnqa/sisibhovubhovu.√                                  (1)

         8.2.2       Wayeye kuqhekeza kwaMaqhazolo.√                                            (1)

         8.2.3       C yokonzakala kakhulu√/C√/yokonzakala kakhulu.√                            (1)

         8.2.4       Baqokelele nezo zihlunu besezahlukene nenxalenye yomzimba.√                (1)

         8.2.5       Oomabonakude√/noonomathotholo.√                                            (1)

         8.2.6       Njengonina, ukulila kwakhe bekulindeleke ukuba alilele
                     ukonzakaliswa konyana wakhe koko yena wasuka walilela ukuba
                     abahlaseli bengambulalanga unyana lowo wakhe.√√                            (2)

         8.2.7       Uye    wanomnqweno      wokudibana      nezinye      izikrelemnqa
                     ezisekwikhondo awayekulo, azilumkise.√√                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     15                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

         8.2.8      Njengabantu abangakhathaliyo√√/njengabantu abangawuxabisanga
                    umsebenzi wabo√√/njengabantu abangelulo uncedo eluntwini.√√

                    [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                         (2)

         8.2.9       Sasilungile, ayesindisa ubomi bawo nobeentsapho zawo kunokuba
                     enzakale okanye afe.√√

                                                   OKANYE

                     Sasingalunganga, kuba ayefanele ukuba azilwele izinto zawo
                     azisebenzele nzima.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                        (2)

         8.2.10      IBhayi yenye yeedolophu ezinkulu, kukho inkolelo yokuba
                     izikrelemnqa zasezidolophini ezinkulu zibenza ngokungafihlisiyo
                     ubukrelemnqa.√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                        (1)

         8.2.11      Kukuba ngamagwala√/kukusithela ngemfundo.√                              (1)

         8.2.12      Ngokuba athi engamadoda enjalo angakwazi ukukhusela izinto
                     zawo neentsapho zawo√√/abonakale engamabhetyebhetye
                     ebafazini bawo.√√                                                       (2)
                                                                                             [35]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:             35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     16                DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

ICANDELO D: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

9.1      Awu!√/ngu-Awu!√                                                                      (1)

9.2      Indoda enelizwi eliphakamileyo√/indoda enomoya√/indoda engakhethe bala
         lamntu√/indoda enentliziyo enye√/enelizwi eliqaqambileyo.√

         [Nasiphi isibini kwezi.]                                                             (2)

9.3      Aqin'amadolo√/ayeka ukoyika√/ayeka ukuhlininika√/ayek'ukulila.√

         [Nayiphi impendulo enye kwezi.]                                                      (1)

9.4      qwenge.√                                                                             (1)

9.5      Isekho√ kuba basekho abantu abasakholelwayo kwinyani.√

                                             OKANYE

         Ayisekho√ kuba abanye abantu abathethi nyani ngenxa yokuthenga ubuso.√

         [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                     (2)

9.6      Owokuba iimbongi zinceda ngokuqinisa umkhosi√/ziyakwazi ukumkhuthaza
         umntu zimnike nethemba.√                                                             (1)

9.7      Luchasaniso.√                                                                        (1)

9.8      Kumaphakathi.√                                                                       (1)

9.9      Zazisikelela, √ zazizinzisa ezihlalweni zazo√, zawuthu-thathuth’umkhosi izinja
         zakomkhulu.√                                                                         (1½)

9.10     Sesokuba iimbongi ziyaphixanisa zifunze nokufunza.√√                                 (2)

9.11     Ibek'amabala nezibakala ibabaze.√                                                    (1)

9.12     Ithetha ngokudunyiswa kwemisebenzi emihle yezandla zikaThixo.√√                      (2)

9.13     "Azi nithi bantu bani n'aba soloko bakhamisa."√                                      (1)
                                                                                              [17½]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     17                    DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

UMBUZO 10 (UMBUZO OMFUTSHANE)

10.1     Kuba kukufutshane nendawo ahlala kuyo√/kaloku                  ahlala   kufutshane
         nomlambo√/yindawo aphumla kuyo ngendalo yawo.√                                            (1)

10.2     Yindubule√ nexoxo.√                                                                       (2)

10.3     Ithetha ukuthi amasele ayeye onke kwintlanganiso√/Ithetha ukuthi amasele
         ayephume ngobuninzi bawo.√                                                                (1)

10.4     Yindubule.√                                                                               (1)

10.5     Ayathetha√/ayakhahlelana√/ayabonisana ngezidla usapho√/abizwa ngokuba
         ngumzi kaSele√/ukubamba intlanganiso√/ukuphuma ngendlu√.

         [Nasiphi isithathu kwezi.]                                                                (3)

10.6     Izakhe ngokusebenzisa imiqolo emihlanu kwisitanza ngasinye√√/isebenzise
         imvano-siphelo kwimiqolo emine yesitanza ngasinye.√√                                      (2)

10.7     B. weliso√/weliso.√/B.√                                                                   (1)

10.8     Ayenomsindo kakhulu√/ayecaphuka kakhulu.√                                                 (1)

10.9     Hayi√ awakhuthazi kuba abanye abantu abakhuthazeki kukugxekwa.√

                                             OKANYE

         Ewe√ Angabakhuthaza abantu abasele bekuqhelile ukukhuthazwa
         ngokugxekwa.√/Amkhuthaza uNdubule watsho wafuna ukuya phambili.√                          (1½)

10.10    Sisigqebelo.√ Siwudlulisa ngokuba lo kanye uthi makuyiwe phambili, kumqolo
         wama-20 ngulo ubaleke kuqala kumqolo we-24.√                                              (2)

10.11    Sisetyenziselwe ukubonisa        ukuba    isenzo   sokuhlala    phantsi senzeke
         ngokukhawuleza.√√                                                                         (2)
                                                                                                   [17½]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     18               DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

11.1     11.1.1      ... sonethi.√

         11.1.2      ... eli-14.√

         1.1.3       ... sibhozo.√                                                          (1½)

11.2     Lizisa intsingiselo yokubambana√/umanyano.√                                        (1)

11.3     11.3.1      imvano-siqalo.√

         11.3.2      imvano siphelo.√                                                       (2)

11.4     Ukomelela√√/ukwendela√√                                                            (2)

11.5     Isetyenziselwe ukubonakalisa ubunye kwabamanyeneyo.√√                              (2)

11.6     Uthetha ukuthi izimvo zabo ziyangqinelana kwaye bamanyene√/zomelele.√              (1)

11.7     B Izimvo zabo zicingisisiwe√/B√/izimvo zabo zicingisisiwe.√                        (1)

11.8     Ithetha ngazo naziphi izinto ezixabanisayo.√                                       (1)

11.9     Kunesiphumo    esikukuphefumlelana    ngamoya       mnye√/kunesiphumo
         esikukuvana√/umanyano lwabo lubenza bakhule kunye.√                                (1)

11.10    Lithetha ukuthi abamanyeneyo bayancedisana kwizinto ezibaxakayo√/abantu            (1)
         abazalanayo bancedisana kwizinto ezibaxakayo.√

11.11    Abantu abamanyeneyo bangamelana nayo nayiphi imingeni abajongene
         nayo.√√

         [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                                   (2)

11.12    Ubhekisa kubo nabaphi abantu abamanyeneyo.√                                        (1)

11.13    Usebenzise isingqisho esingu-aa, bc, da, ef, gggg, hh.√                            (1)
                                                                                            [17½]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     19              DBE/Novemba 2013
                                              NSC – Imemorandam

UMBUZO 12 (UMBUZO OMFUTSHANE)

12.1     12.1.1      ... nkonjane √

         12.1.2      ... tyhilwa √

         12.1.3      ... moyana √                                                          (1½)

12.2     "ndanda" √                                                                        (1)

12.3     "lundixelela" √/ “lundazisa” √                                                    (1)

12.4     12.4.1      B   Isifaniso√/B√/isifaniso.√

         12.4.2      A   Isimntwiso√/A√/isimntwiso.√                                       (2)

12.5     Uthethele ngaphakathi√√/ukuthethela entliziyweni.√√                               (2)

12.6     Kuba ithe iyayibanga kwakwisitanza soku-1√√/kuba ithe yeyayo inkonjane.√√

         [Nayiphi enye kwezi.]                                                             (2)

12.7     Yintaka entle√/iyandanda xa ibhabha√/ayibhabheli phezulu√/inemibala-bala
         emihle√/inesihlwithi√/inesifuba esihle√/amanqina ayo abalasele ngeenzipho√/
         isisila eside.√

         [Nasiphi isibini kwezi.]                                                          (2)

12.8     Intle kakhulu kangangokuba akukho nto inokuphinda yenziwe ukuyiphucula√/
         akukho nto intle ngaphezu kwayo√/intle ayinasiphako.√                             (1)

12.9     Kumqolo woku-1 iyifanise nengelosi√√/kumqolo wama-30, ithi yintaka yezulu
         √√/inyulu.√√                                                                      (2)

12.10    Imbongi yonwabile.√                                                               (1)

12.11    Uphindaphindo lombuzo buciko lusetyenziselwe ukuba lwenze ukuba
         abafunda umbongo bazibone sele beqaphela iimpawu ezintle zenkonjane.√√            (2)
                                                                                           [17½]

                                                            AMANQAKU ECANDELO D:           35
                                                               AMANQAKU EWONKE:            70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
     IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     20                                   DBE/Novemba 2013
                                                   NSC – Imemorandam

     ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO - IRUBHRIKHI YOKUMAKISHA ISINCOKO SONCWADI

                 Qaphela umahluko kumanqaku anikwa umxholo xa kuthelekiswa nalawo esakhiwo nolwimi.
ULWABIWO LWEEKHOWUDI                      UMXHOLO [25]                     ULWABIWO    ISAKHIWO NOLWIMI [10]
       NAMANQAKU           Ukuchazwa kwesihloko: Ubunzulu                 LWAMANQAKU Isakhiwo, sibhalwe kwaye
                           bezimvo, ukuzathuza nokuqondwa kakuhle                      sinikezelwe ngokungqinelanayo.
                           komsebenzi omiselweyo.                                      Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala.
Ikhowudi 7   Kugqwesile    - Ubonakalisa ingqiqo nolwazi olunzulu          Kugqwesile  - Isincoko sakhiwe
 80–100%       20–25         ngesihloko, nemiba yesihloko iphicothwe          8–10       ngokuthungelanayo.
             amanqaku        ngokugqwesileyo.                               amanqaku   - Intshayelelo nesiphelo zigqwesile.
                           - Isincoko siphuhlile. (90+ ukugqwesa                       - Izimvo zakhiwe kakuhle kwaye
                             kwesincoko).                                                ziphuhliswe ngokucacileyo.
                           - Unike uluhlu lwezimvo oluphuhlileyo                       - Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala
                             noluxhaswa ngokugqibeleleyo kwitekisi.                      ziphuhlile, ziyathabathekisa kwaye
                           - Ubonakalisa ulwazi oluphuhlileyo lwale jenri                zigqwesile.
                             netekisi.
Ikhowudi 6  Kuphakamile - Ubonakalisa ingqiqo echanekileyo                 Kuphakamile - Isincoko sakhiwe kakuhle.
  70–79%      17½–19½        ngesihloko. Imiba yesihloko iphicothwe           7–7½     - Intshayelelo nesiphelo ziyancomeka.
             amanqaku        ngokwanelisayo.                                amanqaku   - Izimvo neengcinga zilandeleka lula.
                           - Isincoko sicacile.                                        - Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala
                           - Unike uluhlu lwezimvo ezibhadlileyo                         zingqinelana ngokuchanekileyo
                             nezixhaswe kakuhle kwitekisi.                               neenjongo zesincoko.
                           - Ulwazi lwejenri netekisi luyancomeka                      - Isinikezelo sihle.
                             kakhulu.
Ikhowudi 5   Kuphakathi    - Ubonakalisa ingqiqo nokusiqonda kakuhle        Kuphakathi - Isakhiwo sicacile kwaye nezimvo
  60–69%       15–17         isihloko.                                        6–6½       zilandelelana ngokufanelekileyo.
             amanqaku      - Uzamile ukusicacisa isincoko sakhe.            amanqaku   - Intshayelelo, isiphelo kunye neminye
                           - Unike uluhlu lwezimvo ezibhadlileyo, kodwa                  imihlathi zilungiselelwe
                             azixhaswanga ngendlela egqibeleleyo.                        zanamathelana kakuhle.
                           - Ulwazi lwejenri netekisi luyancomeka.                     - Ukudweliswa kwezimvo
                                                                                         kuyalandeleka.
                                                                                       - Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala
                                                                                         zikhangeleka zichaneke kakuhle.
Ikhowudi 4   Kuyanelisa    - Uzamile ukubonakalisa ingqiqo malunga          Kuyanelisa - Bukho ubungqina besakhiwo
  50–59%      12½–14½        nesihloko, kodwa kukho imiba                     5–5½       obubonakalayo.
             amanqaku        engaphuhliswanga ngokwaneleyo.                 amanqaku   - Isincoko siyasilela ekwakhiweni
                           - Amanye amanqaku akhe axhasa isihloko                        kwezimvo ngokulandelelanayo
                             ngokwanelisayo.                                             nangokunamathelanayo.
                           - Ezinye izimvo ziyaxhasa nangona                           - Iziphene zolwimi zincinci, ithoni
                             ubungqina buthanda ukunganelisi ncam.                       nesimbo sokubhala zithande
                           - Ulwazi lwejenri netekisi lukwizinga                         ukuchaneka ngokwanelisayo.
                             eliphantsi.                                               - Imihlathi ithande ukuchaneka.
Ikhowudi 3   Kuzamekile    - Umbuzo uphendulwe ngokuqhelekileyo            Kuzamekile  - Uyilo kunye/okanye isakhiwo
  40–49%       10–12         nangokungazimiseli ngokupheleleyo.               4–4½       zixazalala.
             amanqaku      - Ingqiqo nokuqondwa kwesihloko kuvezwe          amanqaku   - Izimvo azibhalwanga
                             kancinci kakhulu.                                           ngokulandelelanayo.
                           - Izimvo aziphuhlanga kwaye zixhaswa                        - Imihlathi ixazalala.
                             kancinci ngoko kukwitekisi.                               - Kukho ubungqina beziphene zolwimi.
                           - Umfundi akakayilandeli ncam le jenri                      - Ithoni nesimbo zitenxile kwiinjongo
                             netekisi.                                                   zobhalo lwemfundo ephakamileyo
                                                                                         yengqiqo.

     Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                            Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
     IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     21                             DBE/Novemba 2013
                                                   NSC – Imemorandam

Ikhowudi 2   Kunzinyana    - Akasilandeli tu isihloko.                  Kunzinyana   - Ukulandelelana kakuhle kwezimvo
                           - Isincoko sibonakalisa ukuphinda-phindwa                   kuchatshazelwa lubhalo oluxazalala
 30–39%        7½–9½         kwezimvo kwaye sithanda ukuphuma             3–3½         nesakhiwo esingacwangciswanga
                             emxholweni.                                               kakuhle.
              amanqaku     - Akukho zimvo ziphuhlileyo, ingqiqo         amanqaku     - Iziphene zolwimi nesimbo
                             ixazalala/nezimvo azixhaswa ngetekisi.                    esingachanekanga zibangela ukuba
                           - Akanalo tu ulwazi lwale tekisi nejenri.                   esi sincoko sibe sesibhalwe
                                                                                       ngokungenampumelelo tu.
Ikhowudi 1     Kunzima     - Isincoko sifuna ukungqinelana nesihloko     Kunzima     - Kunzima ukubona ukuba isihloko
  0–29%          0–7         kodwa izimvo kunzima ukuzilandela okanye     0–2½         siphuhlisiwe.
              amanqaku       zitenxile.                                 amanqaku     - Abukho ubungqina besicwangciso
                           - Ufumene ubunzima ekuphenduleni                            sesakhiwo nolandelelwano lwezimvo.
                             umbuzo. Izimvo zakhe ezimbalwa                          - Isincoko asinayo imihlathi
                             ezikhangeleka zisemxholweni azinakho                      nonamathelwano.
                             ukuxhaswa ngetekisi.                                    - Ulwimi lufe amanqe.
                           - Akanalo tu kwaphela ulwazi lwale tekisi                 - Ithoni nesimbo sokubhala zixazalala
                             nejenri.                                                  kwaye ziphume ecaleni.

     Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa+FAL+P3+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2013-memo/e9ed0e9a-9059-489b-ab23-e3bd0646483c) — isiXhosa FAL · Memo · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa+FAL+P2+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2013/b4bee6b6-5288-44aa-882f-d370561566c7) — isiXhosa FAL · QP · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa+FAL+P3+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2013/56d9f377-4e25-43ce-904a-50fe41a8ca52) — isiXhosa FAL · QP · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2019-memo/ee26f268-8394-4df4-9c83-4c4bfca1a063) — isiXhosa FAL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2018-final-memo/7fb93378-5379-4c7c-b7f3-5a9a66a3a942) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2018-final-memo/48f74493-b0fa-4efd-aedf-bcd23b6b2ab4) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/54927a9f-ec95-473f-a9dc-becbb9619bec) — QP · 2025
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2025-watermark/820f399b-f2ed-4bc3-a389-09432525b94d) — QP · 2025
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025/dfb326a5-1cbe-4d68-8bd1-8c94a47abcf6) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025/754b97da-d7f6-450e-b2ad-9cf877caabc0) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2024 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2024-watermark/5be12696-7890-422a-afee-2e392c7345d2) — QP · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
