# isiXhosa FAL Grade 12 P2 NSC November Exams 2017 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the NSC November Exams 2017, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2017/e3c2cb2d-1499-4089-a769-352e9d437d06
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2017
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 NSC November Exams 2017 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2017/e3c2cb2d-1499-4089-a769-352e9d437d06)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC November Exams · 2017 · isixhosa. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                         IBANGA 12

          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2017

AMANQAKU: 70

IXESHA: Iiyure 2

                           Olu viwo lunamaphepha angama-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    2                  DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.

2.       MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha
         lesiqulatho elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
         ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
         ukuyiphendula.

3.       Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

         ICANDELO A: Inoveli                              (35)
         ICANDELO B: Idrama                               (35)
         ICANDELO C: Amabali amafutshane                  (35)
         ICANDELO D: Isihobe                              (35)

4.       Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke:                 umbuzo   NGAMNYE   ukhethwa
         NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.

         ICANDELO A: INOVELI
         Phendula umbuzo kwinoveli oyifundileyo.

         ICANDELO B: IDRAMA
         Phendula umbuzo kwidrama oyifundileyo.

         ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
         Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.

         ICANDELO D: IMIBONGO
         Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBINI.

5.       Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.

6.       Landela imiyalelo esekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.

7.       Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

8.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

9.       Ingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha: Sebenzisa imizuzu engama-60
         KWICANDELO NGALINYE.

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    3           DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

IPHEPHA LESIQULATHO

Eli phepha liza kukunceda ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

ICANDELO A: INOVELI

Phendula umbuzo okwinoveli oyifundileyo.
            INANI LOMBUZO                             AMANQAKU    IPHEPHA
1.  Kusa Kusihlwa                                        35          5

2.   Umqol' Uphandle                                      35          8

3.   UMonwabisi                                           35         11

ICANDELO B: IDRAMA

Phendula umbuzo okwidrama oyifundileyo.
4.  Ndiyekeni                                             35         14

5.   Inzala yamaRhamba                                    35         18

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 'Umhlahlo ngamehlo'                          18                  21

6.2 'Kanti andizenzanga'                                  17         22

ICANDELO D: ISIHOBE

Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 'Mfazindini wase-Afrika'                              18         24

7.2 'Umnqayi'                                             17         26

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2       4               DBE/Novemba 2017
                                                       NSC

ITSHEKHLISTI

             ICANDELO                     AMANANI              INANI       PHAWULA
                                          EMIBUZO            LEMIBUZO         (√)
                                                             EPHENDU-
                                                              LWAYO
A: Inoveli
                                              1–3               1
    (Kusa Kusihlwa)
    (Umqol' Uphandle)
    (UMonwabisi)
                                           OKANYE
B: Idrama
                                              4–5               1
    (Ndiyekeni)
    (Inzala yamaRhamba)
                                           OKANYE
C: Amabali amafutshane
                                           6.1 + 6.2            1
    ('Umhlahlo ngamehlo')
    ('Kanti andizenzanga')
                                           OKANYE
D: Isihobe
                                           7.1 + 7.2            1
    ('Mfazindini wase–Afrika')
    ('Umnqayi')

QAPHELA: Qinisekisa ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    5                     DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

ICANDELO A: INOVELI

UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

1.1      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA A

         'Hi, Nomakhwezi, uthi uphilile kakuhle? Le nto wasoloko undinqikela izinto
         ezingenasihlahla nezingavakaliyo, uthi ndiza kwazi njani ukuba uyagula
         nokuba akuguli?'
         'O, undenza isidenge? Akulibali unesidenge somfazi osoloko umbhanxa?'
         Le ngxoxo ngeba ibiza kuhambela phambili koko uLungile ugqibe kwelokuba 5
         makathule efixeke enjalo kuba inkosikazi isuke yathethela phezulu nokulila
         sekukufutshane. Eneneni wonqene ukuba kusuke kuvakale kwezinye izindlu
         ukuba kukho ingxabano. Kaloku izindlu zelokishi zinjalo ukusondelelana.
         Igqushe yodwa imazi, iphatha kumbombozela ithe fixi, amehlo ezingqanda.
         Umyeni wayo yena usuke wazikhuphela amaphepha-ndaba wafunda, 10
         wazitshayela akahoya. Ukusuka apho uye evenkileni wasebenza iincwadi
         zakhe.
         Uthe naxa emva kwethuba azama ukulanda ubunyani nentsusa yale ngxoxo
         kwabonakala ukuba umfazi useligwele. Abafazi! Ukususela namhlanje
         akukhange kuphinde kubekho xolo apha kuba uNomakhwezi usuke 15
         wangenwa kukungamthembi uLungile. Oku kungamthembi kwenze ukuba
         asoloko eneliso elibukhali nelingelihle kubathengi abathi bamncokolise
         umyeni wakhe ingakumbi abasetyhini.
         Baninzi abayiphawula into yokuba le nkosikazi inesifo samagxa
         esigqibeleleyo kwaye ayinaliso lihle kwabanye abantu. Bayithetha 20
         abaselokishini yada yaya kufika nakuNozililo. Wanyevula emacaleni ehleba
         kwalo mhlobo wakhe esithi uzenza bhetele ngabantwana babantu kuba
         esuke wazibona selenevenkile abayifumana ngamaqhinga. 'Kodwa unyaka
         mnye ngulo …'

         1.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                     (1)

         1.1.2       Libe yintoni igalelo likaNozililo kule ngxoxo?                                 (2)

         1.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwengxoxo kwesi sicatshulwa.                      (2)

         1.1.4       Ngqina ngeengongoma eziNTATHU                ukufaneleka      kwegama
                     athiywe lona uLungile kule noveli.                                             (3)

         1.1.5       Nika intsingiselo yegama         elikrwelelwe    umgca       ngaphantsi
                     ngokwakwisicatshulwa.                                                          (2)

         1.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU                ukuba   isifo    samagxa
                     sikaNomakhwezi silikhulise njani eli bali.                                     (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    6                      DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

           1.1.7     Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa yile ntetho ingezantsi. Xhasa
                     impendulo yakho.

                     ' … uzenza bhetele ngabantwana babantu kuba esuke wazibona
                     selenevenkile abayifumana ngamaqhinga. Kodwa unyaka mnye
                     ngulo …'                                                                      (3)

           1.1.8     Nika udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                               (2)

                                                KUNYE

1.2      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA B

         'Ndithi kuwe akuziboni na iintombi zooSasayi ukuba zizishumane ezancama
         ukwenda kuba kaloku zifundile akukho nto ziyaziyo ngaphandle kokusoloko
         zibetha aba bantwana bethu kwesiya sikolo sidlakadlaka siya kuze siwele aba
         bantwana ngenye imini. Ndinomntwana ke mna ongabhitya ade abe zintsasa
         ngenxa yokomela esikolweni ngenxa yokuba kusithiwa yititshalakazi? Kaloku 5
         zona azihambi migidi zitshile zibethe ingqongqo zize kubonwa ngabafana.
         Mawo … o … o, ukuba akunanto iyenye uyizeleyo kulo mzi kaNgubengcuka,
         nankuya umnyango mfan' am; uThembisa ufundile xa ekwazi ukundibhalela
         ileta ebiza imali yoboya beegusha zam. Andinaxesha lakubhibhidla amazinyo
         ndithetha enye into.'                                                       10
         'Khawume kaloku Khuboni, nam ndiphendule. Ndiyakuva bawo, kuyo yonke
         le nto uyithethayo kwaye andikuphikisi. Qha, linye endilicelayo kuwe,
         Khuboni, lelokuba undiboleke lo mntwana abe ngowam, ndimfundise ukuze
         ukhangele ukuba yozala nkomoni na.' Iwaphethe njalo yona le titshala ayabi
         saya kwezinye iindawo.                                                     15
         'Uthi kutheni na, ndikunike umntwana wam? Uthi uyayiva nje le nto
         uyithethayo mfanandini? …'
         'Hayi kaloku SekaThembisa, mphulaphule utitshala, umnike ithuba.
         Akatsho ukuba fundisa umntwana, koko uthi mnike aze kuzifundisela. Wothi
         ke ukuba uthe umntwana waqhuba kakuhle, abuyekezwe ngumntwana lowo,' 20
         unqandile uNowenti owayezitshayela inqawa yakhe ende phaya ngaseziko
         elixa amadoda axhwithanayo.

         1.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana ukwesi sicatshulwa kule noveli?               (2)

         1.2.2       Tyhila isigqebelo       esivezwa     yintetho   kaGobidolo   enomgca
                     ngaphantsi.                                                                   (2)

         1.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo utitshala uNgxowankulu kwesi
                     sicatshulwa.                                                                  (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    7                  DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         1.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi.

                     Kule noveli uNowenti ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                       (1)

         1.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli:

                     Intetho ebhalwe ngqindilili ngumzekelo (wolwimi oluqweqwedisayo/
                     wolwimi olucengayo).                                                    (1)

         1.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwigama elinomgca ngezantsi.

                     '… elixa amadoda axhwithanayo.'                                         (2)

         1.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo ebalini.

                     (a) Itheko lokuvuyisana noMpumelelo ngezifundo zobugqirha.

                     (b) Ukohlwaywa kukaMpumelelo esinaleni.

                     (c) Ukutsha kwemoto yabazali bakaMpumelelo.

                     (d) Iyelenqe lokutshiswa kwevenkile.                                    (4)

         1.2.8       Tyhila isimo sentlalo kweli khaya lakwaGobidolo.                        (2)

         1.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko sale noveli.                           (2)
                                                                                             [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    8                    DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

UMBUZO 2: UMQOL' UPHANDLE – PM Ngani

2.1      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA C

         Kude kwathetha uLinda, ebindekile: 'Ingaba ugqibile ukulawula iphupha
         lakho?'
         'Ukuba liphupha, lisaphelele ke, nkosazana. Kukuwe ngoku. Khanyela,
         uyatyholwa!'
         'Ukhohlakele, mcuphindini!' Ikhonkothe yatsho le nkazana, seyiphambene 5
         ngoku ngumsindo: 'Ungcolile! Unengcinga ezimbi ngoEddie! Unengcinga
         ezingcolileyo ngoLulama!! Unengcinga ezilizothe ngam!!! UEddie
         wayengenanto yakwenza noLulama, ndisatsho nangoku. UEddie wayeza
         kutshata mna, engenaxesha lamntu wumbi. Ndiza kukubonisa umsesane
         wakhe wengeji ngoku.'                                                  10
         Uthe khwasu sel' entywizisa, embonzeleka kulaa ngxowa yakhe
         yesikhumba. UHlobo ukhawuleze waya kumthintela, wee rhutyu loo msesane
         epokothweni, wawuthi qhiwu: 'Ingaba uthetha ngalo msesane?'
         Ithe nqumama intokazi, imangalisiwe, amehlo ethe gwantyi iinyembezi.
         Ithe cebu ecaleni, ifuna ukudlula: wayithintela kwakho uHlobo. Iphinde yaqala 15
         phantsi ukufixiza. Unge uxhelelwe umfo wakwaHlobo akuzibona ezo
         nyembezi zisihla ngezo zidlele sezijike zabomvu, zinqumla umbombo.
         Uphinde weva engxoweni yakhe yebhatyi. Rhutyu laa volovolo,
         i-,38 automatic!
         Zithe nqumama ngephanyazo ezo nyembezi, amehlo aye enwebeka 20
         ngokunwebeka anga atyhudisela ukuba aphume ngeenkophe. 'Uthini ke
         ngoku?' libe lelo elikaHlobo, engasaguyi ngako, 'Simangandini! Uyifumene phi
         ke leyo?'
         'Yeyakho, nkosazana. Akwazinakana namhlanje izinto zakho kutheni?'
         'Yeyam, ndiyayazi, andiyiphiki. Uyifumene phi? Kunini yalahleka.'            25
         'Ungandixeleli.'
         'Ndikuxelela inene emsulwa; kudala yalahleka.'
         'Ndikuthanda xa usitsho.'

         2.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                (1)

         2.1.2       Libe yintoni igalelo likaThembisa Ntlokonkulu kule ngxoxo?                (2)

         2.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwengxoxo kwesi sicatshulwa.                 (2)

         2.1.4       Ngqina ngeengongoma eziNTATHU             ukufaneleka    kwegama
                     athiywe lona uLinda kule noveli.                                          (3)

         2.1.5       Nika    intsingiselo           yegama    elibhalwe        ngqindilili
                     ngokwakwisicatshulwa.                                                     (2)

         2.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba isifo samagxa sikaLinda
                     silikhulise njani eli bali.                                               (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    9                 DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         2.1.7       Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa yile ntetho ingezantsi?
                     Xhasa impendulo yakho.

                     'Ukuba liphupha, lisaphelele ke, nkosazana. Kukuwe ngoku.
                     Khanyela, uyatyholwa!'                                                 (3)

         2.1.8       Nika udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                        (2)

                                                KUNYE

2.2      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA D

         'Ungamhlebi uThembsie, sibali. Ungafika entenetyile.'
         'Andimhlebi, tyhini; ndithetha inyaniso … Thembsie … Thembsie … Udinwe
         kukulinda na ntombi okanye usaqhoshile? … Wena Thembsie!'
         Utsho ekhaba ucango umf' omkhulu. Kaloku izandla zazixakwe ngumthwalo
         osemhlana.                                                                     5
         Uvuse intloko uHlobo ngaphaya kwetyholo – wabek' iliso.
         Umfo lo wambukela kakuhle. Umbone kakuhle emi phambi komnyango
         ongasevilini-apho ke babemshiye khona uThembsie engekadibani nenqindi
         likaHlobo.
         Uthe umfo akungafumani mpendulo, wawulahla umgodlo wentsangu.                  10
         Uthe rhutyu ithotshi engxoweni, wayihlaba. Uthe ngokubona ukuba akukho
         Thembsie apho, waguqukela kucango olungemva.
         Nalapho ufike wayihlaba ithotshi. Kungabanga kudala, uyilahle phantsi loo
         thotshi, waxhoma izandla.
         Kaloku apho ufike laa nkwenkwe yepolisa ibingaphakathi noThembsie              15
         seyiwujolise kuye umpu. Akabanga sachitha xesha noHlobo kwelakhe icala.
         Uyihlabe kwasika impempe. Yeka ke, bathe phushululu bonke ooNongqayi
         kwamanye amatyholo. Athe esothuka amanye amadoda entsangu abe
         serhangqwe macala zezo ngxilimbela zamapolisa. Ipolisa ngalinye lalithe chu
         ithotshi kwesekhohlo, iyivolovolo kwesokunene.                                 20
         Iwe ngaxesha nye imigodlo yentsangu, zaxhonywa ngaxesha nye izandla.
         Kwakhona ibenguHlobo othe gqada phambili, ewalumkisa:
         'Ukuba kukhe kwashukuma nokuba mnye kuni, litshil' ibhayi!!'
         Esitsho nje, umpu wawuse ulungele ukudubula.
         Kuhlabele yanye indoda: 'Siyazinikezela, zinkosi.' Namanye acule kwa elo       25
         culo linye: 'Siyazinikezela, zinkosi.'

         2.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana wesi sicatshulwa kule noveli?          (2)

         2.2.2       Tyhila isigqebelo esivezwa kukubanjwa kwezi zikrelemnqa kwesi
                     sicatshulwa.                                                           (2)

         2.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo uThembisa kwesi sicatshulwa.           (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    10                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         2.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Kule noveli
                     uHlobo ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                       (1)

         2.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli:

                     Intetho ebhalwe ngqindilili ngumzekelo (wolwimi oluqweqwedisayo/
                     wolwimi olucengayo).                                                    (1)

         2.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwigama elinomgca ngaphantsi
                     kwisicatshulwa.                                                         (2)

         2.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo ebalini.

                     (a) Ukundwendwela kukaHlobo eMoonglow Night Club.

                     (b) Ukufika kukaLulama endlwini kaEddie.

                     (c) Ukufumaneka kolwazi malunga neTape recorder.

                     (d) Ukundwendwela kukaHlobo eFemina House.                              (4)

         2.2.8       Tyhila isimo sentlalo esikwesi sicatshulwa.                             (2)

         2.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko sale noveli.                           (2)
                                                                                             [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2       11                 DBE/Novemba 2017
                                                       NSC

UMBUZO 3: UMONWABISI – Zama A Japhta

3.1      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA E

         Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
         ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
         bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
         okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu. Wawungafika ke
         engqongwe ngabo bantwana bakhe ebabunguzelela ngobubele ebanika oku                   5
         nokuya ngelithi ufuna nabo bazive ukuba kukokwabo apho.
         NgakuMonwabisi? Ngokunokwakhe wayengenanxa naye emthatha
         njengomntwana naye. Wayezama kangangoko anako uMamTolo ukuba
         angamkhethi uMonwabisi, kodwa yona into yokuba wayengenguye owesizalo
         sakhe yayicaca kumntu okufutshane naye. Kuthe kuba ke kungekho mntu                   10
         ukufutshane naye ngaphandle kwabantwana abo ayaqapheleka ke loo nto
         yokuba uMamTolo wayemphatha ngendlela eyahlukileyo kunabakhe
         abantwana uMonwabisi. Wayesithi ukuba ungene kwindlu abadlala kuyo
         bonke aba bantwana ekhona naye uMonwabisi abonakalise ukukruquka
         aze akhawuleze ambonele umsebenzi amakawenze uMonwabisi noxa                          15
         wayeselula kangako. UMonwabisi wayifunda eselula enjalo imisetyenzana
         efana nokusenga, ukucoca imigangatho yaloo ndlu inkulu babehlala kuyo,
         ukungcekelela i-emele yamanzi neminye imisebenzi awayemnika yona
         uMamTolo. Lonke elo xesha enza le misetyenzana uMonwabisi abo bakhe
         uMamTolo babukela okanye badlale apho endlwini. Ngelayo ke inkosikazi                 20
         kaRhadebe yayifuna into yokuba njengoko wayexatyisiwe nguRhadebe
         uMonwabisi, azame ngako konke anako ukuba azazi ukuba uyintoni na apho.

         3.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                    (1)

         3.1.2       Libe yintoni igalelo       lokusweleka      kukaMaRhadebe     kusapho
                     lakwaThandabantu?                                                             (2)

         3.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwamazwi akrwelelwe umgca
                     ngaphantsi kwisicatshulwa.                                                    (2)

         3.1.4       Ngqina ngeengongoma eziNTATHU                 ukufaneleka    kwegama
                     athiywe lona uThandabantu kule noveli.                                        (3)

         3.1.5       Nika      intsingiselo         yebinzana,    'wayengenanxa        naye'
                     elikwisicatshulwa.                                                            (2)

         3.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba umona kaMamTolo
                     ulikhulise njani eli bali.                                                    (3)

         3.1.7       Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa kwimigca ebhalwe ngqindilili?
                     Xhasa impendulo yakho.                                                        (3)

         3.1.8       Nika udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                               (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    12                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

3.2      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA F

         'Abekho ngokwangoku ke "Bra Sam" '.
         'Ngxatsho ke ndoda, xa bebuya sele inguwe owongamele laa mashishini
         kayihlo baze nabo bafune ukuba nento abayifumanayo ungathini?'

         'Hayi, kaloku ngoodade wethu kwaye badala kum ngoko ke ndakuvumelana
         neminqweno yabo.'                                                    5

         'Ngamanye amagama uya kuvumelana nabo nokuba bathi thengisani yonke
         into ukuze nohlulelane ngemali?'

         'Hayi bhuti andithethi kanjalo. Kaloku nabo baya kufumana isabelo
         ngokuthanda kukatata, wona amashishini akanako ukuthengiswa kuba loo
         mali iya kuba ivele ngawo. Abona bantu banokutsho ngokuthengiswa kwawo 10
         ngutata nomama qha.'

         Ngxatsho ke nyana, kulungile xa kunjalo. Unokuba uyabuza engqondweni
         apho kuwe ukuba le mibuzo iya phi na. Mandenjenje ke Monwabisi: Ngoku
         kufikelele ixesha lokuba uphumze utata wakho uthabathele kuwe ulawulo
         lwala mashishini akhe. Ukuthathela ulawulo lwawo aluthethi ukuba ngoku 15
         ungenza nantoni ova uyifuna ngawo. Ukuba ubundimamele, imibuzo yam
         siqala ukuthetha bendifuna ukubona ukuba unako na ukuluthwala olu
         xanduva luza kuwe.

         Ngoku nguwe oza kungalali ngenxa yomsebenzi, nguwe oza kugxekwa
         xa kukho okungahambi kakuhle. Ngoku kumhla wohlukeneyo nabahlobo 20
         nolonwabo neziyolo. Ngoku ungusomashishini, ungumzali, uyinkokheli,
         ungumhluzi wokulungele nokungalungele la mashishini kayihlo. Ngoku
         nguwe thina esakuthi udlalise wachitha intsebenzo yeminyaka
         kaThandabantu.

         3.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana wesi sicatshulwa kule noveli?          (2)

         3.2.2       Tyhila isigqebelo esivezwa kwesi sicatshulwa.                          (2)

         3.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo uMonwabisi kwincoko yakhe
                     no 'Bra Sam'.                                                          (1)

         3.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Kule noveli
                     uThandabantu ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    13                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         3.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli; Intetho ebhalwe
                     ngqindilili ngumzekelo (wolwimi   oluqweqwedisayo/wolwimi
                     olucengayo).                                                            (1)

         3.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwibinzana elinomgca ngaphantsi
                     kwisicatshulwa.                                                         (2)

         3.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo ebalini.

                     (a) Ukuya kukaHlubikazi eThekwini.

                     (b) Ukubandezwa kukaMonwabisi imfundo.

                     (c) Ukusweleka kukaGcinikhaya ngengozi.

                     (d) Ukuvalwa kwamashishini kaThandabantu.                               (4)

         3.2.8       Tyhila isimo sentlalo esikwesi sicatshulwa.                             (2)

         3.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko sale noveli.                           (2)
                                                                                             [35]

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:              35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    14                    DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

ICANDELO B: IDRAMA

UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

4.1      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA G
         NDILA:   Ungawacula nje onke loo matyala. Andisayi kuze ndibe yintsika
                  yakho njengooSammy aba. Udaka olutyatyekwe phezu
                  kwesamente luxobuka zingekakhali nokukhala ezesibini iinkuku.
         MAZIKO:       Yinile! Utheni kakade! Utywala buz'entloko ngoku?
         NDILA:        Andinaxesha leencede Sammy xa ndijongene nesangxa.                    5
         MAZIKO:       Kwedini akubazi abantu. Ndingakusonga ube yifayidukhwe
                       ngoku.
         NDILA:        Ingakhonkotha isiny'amazinyo. Kufayayo.
         LONI:         Maziko, hayi khona. Manene sisikolo esi nicinga ukuba niphi
                       (Ebetha itafile ngamandla, bee gogololo). Kuyacaca ukuba 10
                       sibhutya-bhutyana nesanga nenkohla. Ke amade ngawetyala.
                       Lo mcimbi ndiyawudlulisa ndaye andisayi kubuya mva. Xa uNdila
                       ekholwa lolukaBenya ulungile.
         MAZIKO:       Ndicinga ukuba chief, uDicksie akaqondi kakuhle.
         LONI:         Asiyoyam leyo indima yeyekomiti. Kwanele ngoku. Ukuba 15
                       akarhoxi kwesi sithuba sakhe andikhwelele, ndazi mhlophe ukuba
                       unomasinana ukholwa ngamanz'ashushu.
         NDILA:        Ndirhoxe?
         LONI:         Ngowakho lowo umqa awufuni mna.
         NDILA:        Awu! Wenzani na chief? Kutheni lento ngathi akuyondoda.               20
         LONI:         Ukuze kube ndiyindoda kufuneka ndibe ngumkakho?
         NDILA:        Hiawu!    Madoda    kulula         ukucikoza    nixel'intengu    xa
                       ningekarhawulwa ngumlilo.
         LONI:         Kuya kuthi ukuze kulunge side sirhawulwe nathi?
         NDILA:        Hayi noko ziinkosi zam bendingazi ukuba kanti senikumhlaba 25
                       wokunukiselana ngamakhwapha – ukuba kunjalo ke ndicela uxolo
                       chief umnatha undibambile.
         LONI:         Umnatha uqhinwe watshixwa nguwe, kwaye isekwanguwe
                       nomgcini sitshixo. Okokuba bendingahlonelanga usapho lwakho,
                       esi sihlalo sakho kwesi sikolo ngekudala sahlum' ingca.      30

         4.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                  (1)

         4.1.2       Libe yintoni igalelo likaLiziwe kwityala likaNdila elixoxwayo?              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    15                  DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         4.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwengxoxo kwesi sicatshulwa.                (2)

         4.1.4       Ngqina ngeengongoma eziNTATHU           ukufaneleka     kwegama
                     athiywe lona uMaziko kule drama.                                         (3)

         4.1.5       Nika    intsingiselo           yegama   elibhalwe        ngqindilili
                     ngokwakwisicatshulwa.                                                    (2)

         4.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba ukuthanda utywala
                     kukaNdila kulikhulise njani eli bali.                                    (3)

         4.1.7       Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa yile ngxoxo kaNdila noLoni?
                     Xhasa impendulo yakho.                                                   (3)

         4.1.8       Nika udidi lwale drama. Xhasa impendulo yakho.                           (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    16                    DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

4.2      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
         ISICATSHULWA H

         (Kuthe kusithi chapha ilanga sabe sesiboniwe isidumbu sikaMawonga kuba
         abarhuqi ababanganakho ukufikelela emfuleni kukothuswa yimoto.
         Abizwa amapolisa, asithabatha isidumbu, sasiwa emapoliseni. Kuthe
         kwakungabikho nxeba, saqhaqhwa kwafumanekisa ukuba umfi ubulewe
         yityhefu. Sibona oontamnani abanumzana D Njobe no-S Maqhinga kwaLoni.) 5
         NJOBE:            Nkosikazi masikucele okokuba usinyamezele. Size apha
                           ngophando lokusweleka komyeni wakho.
         MAQHINGA:         Siza kubuza nje imibuzo embalwa ngomfi lo.
         THANDIWE:         Kulungile. Ingaba kukho kukrokreleka na kule nto?

         NJOBE:            Hayi nkosikazi, siqhuba isiko loburhulumente. Umyeni wakho 10
                           ebeginya?
         THANDIWE:         Kakhulu.
         NJOBE:            Ziziphi iindawo abethanda ukubutha kuzo. (Cwaka)
         MAQHINGA:         Sithetha iindawo ebesela kuzo.
         THANDIWE:         Ubekholisa ukusela kwaThulethu, kodwa indawo ebesehlala 15
                           kuyo kukwaFuneka.
         NJOBE:            UFuneka lo uyintoni kuye?
         THANDIWE:         Kulapho kuhlala uZanele owandihlutha umfi lo.
         MAQHINGA:         O! Mandithi nkosikazi ucinga ukuba ngumntu wakhe?
         THANDIWE:         Andicingi ndiyanixelela nakuba ke phofu ndiva ukuba ngoku 20
                           ufe selegxothwa apho oko waphelelwa ngumsebenzi.
         NJOBE:            Mh … Umfi lo umgqibele nini?
         THANDIWE:         Ngosuku olwandulela olu acholwe ngalo. Zange atye imini
                           yonke, wemka ngorhatya, seva isithonga kwakusa.
         MAQHINGA:         O! Uhlala phi uFuneka lo noZanele?                               25
         THANDIWE:         Apha kwa-N.U. 3.
         NJOBE:            Siyabulela nkosikazi. Sisagqibile okwangoku. (Baphume
                           baphindela e-ofisini apho bafike sekukho uNomawele
                           Ngaliphi.)
         NJOBE:            Uthini sisi wam? Singakwenzela ntoni?                            30
         NOMAWELE: Ndifuna ukukubona bucala sajini. (Bangene kwelinye igumbi.)

         4.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana wesi sicatshulwa kule drama?               (2)
         4.2.2       Tyhila isigqebelo esivezwa kwesi sicatshulwa.                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    17                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         4.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo uMawonga kwincoko kaThandiwe
                     noSajini enomgca ngaphantsi.                                           (1)

         4.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Kule drama
                     uNomawele ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                      (1)

         4.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli; Intetho ebhalwe
                     ngqindilili ngumzekelo (wolwimi   oluqweqwedisayo/wolwimi
                     olucengayo).                                                           (1)

         4.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwibinzana elinomgca ngaphantsi
                     kwisivakalisi esingezantsi.

                     'Zange atye imini yonke, wemka ngorhatya, seva isithonga
                     kwakusa.'                                                              (2)

         4.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo kulo mdlalo.

                     (a) Ukuya kukaMaziko kwaNdila.

                     (b) Ukugxothwa kukaNdila emsebenzini.

                     (c) Ukufika kukaNomasoka noRay kwaLoni.

                     (d) Itheko lakwaFuneka.                                                (4)

         4.2.8       Tyhila isimo sentlalo esikwesi sicatshulwa.                            (2)

         4.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko sale drama.                           (2)
                                                                                            [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    18                  DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – Madoda Mlokoti

5.1      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA I

         NCAPHAYI: Heke. – Ndilapho kanye. Lo mntwana andiyifumani ingqondo
                   yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola nodade –
                   wabo nabantakwabo?
         MATSHEZI: Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka amke
                   ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.                            5
         NCAPHAYI: Nantso ke. Ikho le nto imtyayo lo mntwana, kunjalo inkulu.
                   Uyaqonda phofu ukuba uBantubomzi noNtomboxolo ngabona
                   baselula yaye bamele ukujonga kuye njengomzekelo, kodwa
                   hayi akanguwo umzekelo konke-konke.
         MATSHEZI: Hayi kona kunjalo tata, ibe eyona nto indixhalabisa nangakumbi 10
                   yile yokuba umkhuluwa lo wabo uZanoxolo uyakhwela kulo
                   nyaka uzayo, uya emLungwini eKapa. Sakuba ngabakabani
                   kusakuba njalo.
         NCAPHAYI: Liyinene elo nkosikazi, ibe asinakumbamba uZanoxolo sithi
                   makangahambi, naye ayokuziqwebela obakhe ubomi, 15
                   njengendoda.
         MATSHEZI: Ubucebisa ntoni Tolo, utsho usithini? Ngoba mna asikuko
                   nokuba ndithule nje andiboni, ntonje kukuxakwa, kudala
                   ndithetha naye lo mntwana kodwa ha-a … akuvumi.
         NCAPHAYI: Uye athini xa uthetha naye nkosikazi?                                   20
         MATSHEZI: Uphendula nje loo nto ibuzwayo, emva koko aqhubeke
                   eqwalasele kulaa mnxeba wakhe. Akathethi.
         NCAPHAYI: Yintoni khona kakade le asoloko ngalo lonke ixesha eyiqolozele
                   kulo mnxeba?
         MATSHEZI: Hayi tata! … Banjalo bonke wethu aba bantwana, ingene 25
                   nakwabancinci ngoku le nto. Akukho mntu uncokolayo apha
                   kweli khaya ngoku, bonke baqolozele kule minxeba yabo,
                   abeva umntwana sowumbiza.
         NCAPHAYI: Ngenene ngenene yintoni MaTshezi le bayiqolozeleyo kule
                   minxeba?                                                30

         5.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                (1)
         5.1.2       Libe yintoni igalelo likaDina kolu nxunguphalo lwabazali bakhe?           (2)
         5.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwengxoxo kwesi sicatshulwa.                 (2)
         5.1.4       Ngqina ngeengongoma            eziNTATHU   ukufaneleka   kwegama
                     athiywe lona uZanoxolo.                                                   (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     19                 DBE/Novemba 2017
                                                     NSC

         5.1.5       Nika intsingiselo yebinzana, 'uya emLungwini' elikwisicatshulwa.          (2)
         5.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ukuyekelela kukaMaTshezi
                     ekuqeqesheni abantwana kulikhulise njani eli bali.                        (3)
         5.1.7       Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa sisenzo sikaNyoka sokugxotha
                     uDina akukhulelwa emsebenzini? Xhasa impendulo yakho.                     (3)
         5.1.8       Nika udidi lwale drama. Xhasa impendulo yakho.                            (2)
                                                KUNYE
5.2      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
         ISICATSHULWA J
         (Lusuku olulandelayo ngoMgqibelo, kusehotele kwaThambolenyoka.
         Egumbini elingaphakathi nguNoyongo noNomhase. UNozigoci ugetyengiwe,
         ngendlela efanayo nekaNozici.)
         NYOKA:          (Esothuka) Nithi kutheni?
         NOYONGO: Kunjalo Mlungu.                                                          5
         NYOKA:          Yinto eyenzeke njani leyo?
         NOYONGO: Kuthiwa ucholwe ngamapolisa emva kwentsimbi yethoba
                  phezolo Mlungu. Ucholwe equngquluze phambi kwendlu leya
                  bebehlala kuyo noNozici.
         NYOKA:          Kuthiwa wenzakele njani?                                          10
         NOMHASE:        Naye kuthiwa linxeba linye Mlungu, emqolo. Lingene ngemva
                         ezimbanjeni latyhubela laya kuhlaba intliziyo. Kubonakala
                         ukuba bekuxa avula umnyango, kuba kuthiwa ufunyenwe
                         efumbethe isitshixo esandleni.
         NYOKA:          Akukho nto ithathiweyo kuye?                                      15
         NOYONGO: Hayi Mlungu nesipaji sakhe sifunyenwe sisekuye.
         NYOKA:          (Uthule ithutyana ecinga ejonge phantsi, suka wagqabhuka
                         ngumsindo.) Niyayibona le nto ndiyithethayo, ndisithi kuni
                         bambani laa mntwana unxibe impahla emnyama. Niyaphela
                         ngoku. Kule veki iphelileyo ibinguNozici, ngoku nguNozigoci. 20
                         Ngubani owaziyo ukuba kule izayo iza kuba ngubani?
                         Mhlawumbi nguwe Nomhase, Noyongo okanye ndim. Kwazi
                         bani?
         NOYONGO: Kodwa makhe sithethele phantsi. Mlungu nawe usuka
                  usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi nokucinga. 25
                  Yini Mlungu wam kunini sasebenza nawe sithembekile.
                  Ewe yona into yokugetyengwa kukaNozici noNozigoci ngolu
                  hlobo ayehli kamnandi nakuthi. Kodwa wena usuke uthi
                  sisazama ukusebenzisana nawe usihwahwe ngolu hlobo.
                  Usebenzise amazwi abukhali nahlabayo, usaphule iintliziyo. 30
         NOMHASE:        Ewe kunjalo Mlungu. Unyanisile uNoyongo. Akuzange kube nje
                         apha kweli khaya.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    20                   DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         5.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana wesi sicatshulwa kule drama?                (2)

         5.2.2       Tyhila isigqebelo       esivezwa     kwintetho   kaNyoka   enomgca
                     ngaphantsi.                                                                 (2)

         5.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo uNyoka kwintetho kaNoyongo
                     engezantsi.

                     'Mlungu nawe usuka usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi
                     nokucinga.'                                                                 (1)

         5.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Kule drama
                     uNomhase ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                           (1)

         5.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli; Intetho kaNoyongo
                     ebhalwe ngqindilili ngumzekelo (wolwimi oluqweqwedisayo/
                     wolwimi olucengayo).                                                        (1)

         5.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwibinzana elinomgca ngaphantsi
                     kwisicatshulwa.                                                             (2)

         5.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo kulo mdlalo.

                     (a) UMzunzima nenkosikazi yakhe bathenga umzi ngakuKomani.

                     (b) UKuku ugxothwa emsebenzini.

                     (c) UZanoxolo ubhaqa isixhobo emotweni kaDina.

                     (d) UDina uzuza isipho ilaptop.                                             (4)

         5.2.8       Tyhila isimo sentlalo esikwesi sicatshulwa.                                 (2)

         5.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko sale drama.                                (2)
                                                                                                 [35]

                                                             AMANQAKU ECANDELO B:                35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    21                     DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL Ngewu no EZ Guqa

6.1      'UMHLAHLO NGAMEHLO' – LL Ngewu

         Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA K

         Umtshutshisi uyikhalele le nkewu wayityityimbisela umnwe ngelithi isengozini
         engenakuthelekiswa nanto kuba idlala ngekhuba kuziliwe, koko loo mazwi
         awe kumntu ongawananze nganto.
         Kuphakame ngoku ummeli kaZolani wacela ukuba ummangali aphendule nje
         imibuzwana embalwa. Nakuba umfo lo ethembise ukuba imibuzo yakhe                       5
         imbalwa, uyingxixhile le ntwazana ngemibuzo eyipheka eyophula engayiphi
         nelincinci ithuba lokuphefumla. Uqale lo mfo wangathi unqol' intaba,
         engabonakali inkalo aza kuqabela kuyo kweloo qhina lingumnqantsa.
         'Khawutsho ke, Nompoxeko, ngokuya wawusiya kule holo yokhuphiswano
         loonobuhle wawuhamba nabani?'                                                          10
         'Ndandihamba noZuziwe noZanele.'
         'Babephi ke aba bantu wawuhamba nabo ngoku uhlelwa sesi sihelegu?'
          'Ndandibashiye eholweni.'
         'Wawubaxelele ukuba uyahamba?'
         'Zange ndibaxelele.'                                                                   15
         'Olu khuphiswano wawuye kulo lwaluseluphumile ngoku ugodukayo?'
         'Lwalungekaphumi.'
         'Ngale mini yolu khuphiswano kwakushushu nokuba kwakubanda?'
         'Kwakubanda kakhulu kunjalo.'
         'Kubande sowumkile ekhayeni lakho nokuba umke ekhaya sekubanda?'                       20
         'Ndimke sekubanda.'
         'Kanti walishiya ikhaya lakho sekubanda nje kwakutheni ukuze unxibe
         isigqebhezana sesibheshu esinje ukuba sincinane?'
         'Mna ndinelungelo lokunxiba loo nto ithandwa ndim.'
         'Ingathi ukuze siphale kunye kufuneka uphendule imibuzo ebuziweyo.'                    25

         6.1.1       Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwakwesi sicatshulwa.                     (1)

         6.1.2       Libe yintoni igalelo likaZolani kule ngxoxo?                                   (2)

         6.1.3       Nika injongo yokusetyenziswa kwengxoxo kwesi sicatshulwa.                      (2)

         6.1.4       Ngqina ngeengongoma eziNTATHU                  ukufaneleka    kwegama
                     athiywe lona uNompoxeko kweli bali.                                            (3)

         6.1.5       Nika intsingiselo yegama         elikrwelelwe     umgca      ngaphantsi
                     ngokwakwisicatshulwa.                                                          (2)

         6.1.6       Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba ukuxhaphaza
                     amantombazana kukaZolani kulikhulise njani eli bali.                           (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    22                   DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         6.1.7       Loluphi udidi lwempixano olutyhilwa yile ngxoxo ibhalwe ngqindilili?
                     Xhasa impendulo yakho.                                                      (3)

         6.1.8       Nika udidi lweli bali lifutshane. Xhasa impendulo yakho.                    (2)

                                                KUNYE

6.2      'KANTI ANDIZENZANGA!' – LL Ngewu

         Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA L

         Amakhwenkwe elali yakowabo eSikhobeni akhe ambizela imbizo lo nyana
         kaXhalabile ngeenjongo zokumngxolisa ngokunqaba kwakhe kwiimbizo
         neentlanganiso zamakhwenkwe. Uye emadol'anzima kule mbizo kuba esazi
         ukuba incinci into emdibanisa nezi nkewu. Kuthe kanti akusiyo mbizo nje le,
         koko lityala ngobutyala balo. Isityholo abekwa sona ibe isisityholo sokusoloko 5
         ephakathi kwamantombazana. Akadananga lo mfo akuhliwa entloko ngolu
         hlobo,    koko    uthethele    phantsi    ebuza   ukuba       ukuzibandakanya
         kwakhe namantombazana yinto eyonani leyo. UThembelani ukhawuleze
         wamtyityimbisela     umnwe      emthembisa ukumhlaba           impama,    koko
         ummangalelwa woyikise ngelithi unina angabhinqela phezulu ukuba nje 10
         angeva ukuba wehliwe ngempama ngumntu angazalaniyo naye.
         La makhwenkwe athethe ophela, phofu ethetha izinto zasendle kucaca ukuba
         lo mfo amkhupha ekhaya emfaka kubom bobundladiya nobundlavini
         basendle. Ugoduke apho engenabhongo, ebhokoda ebhejile ukuba soze
         aphinde abe nanto yakwenza nezinjalo izibhovubhovu.                            15

         Amakhwenkwe elali athande ukumphatha kakubi lo mfo phofu kubonakala
         ukuba anxuse ukuba naye aziphathe kakubi, nto ke leyo ebengahambisaniyo
         nayo uMntuyedwa. Babezama ngandlela zonke ukuba ade angene
         aphelele kwisikolo sokuqaqadeka, kodwa umfo kaXhaphile uzame
         ngandlela zonke ukuchasela angaqheliseli nokuqhelisela oku. Ebenentlondi 20
         amakhwenkwe aseSikhobeni, into ke leyo ebengayingenanga uMntuyedwa.

         6.2.1       Ubaluleke ngantoni lo mxholwana wesi sicatshulwa kweli bali?                (2)

         6.2.2       Tyhila isigqebelo esivezwa kwesi sicatshulwa.                               (2)

         6.2.3       Xela udidi lozobo azotywe ngalo uThembelani kwesi sicatshulwa.              (1)

         6.2.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Kweli bali
                     uNtandoyakhe ungumlinganiswa …

                     A    oyintloko.
                     B    ongumchasi.
                     C    onguvalithuba.
                     D    olitshijolo.                                                           (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    23                   DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         6.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli; Intetho ethi, 'Mna,
                     bawo,   bendingazikhethela   ukuba    ngumntu      wasetyhini',
                     ingumzekelo (wolwimi oluqweqwedisayo/wolwimi olucengayo).                 (1)

         6.2.6       Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okwigama elinomgca ngaphantsi
                     kwisivakalisi esingezantsi.

                      '… uzame ngandlela            zonke    ukuchasela    angaqheliseli
                     nokuqhelisela oku.'                                                       (2)

         6.2.7       Bhala iziganeko ezingezantsi ngokulandelelana kwazo ebalini.

                     (a) Imbizo yakomkhulu.

                     (b) Ukufika kukaMntuyedwa eMnyameni.

                     (c) Ukufika kukaNtandoyakhe kwaMaDosini.

                     (d) UMaDosini undwendwela kwamfundisi.                                    (4)

         6.2.8       Tyhila isimo sentlalo esikwesi sicatshulwa.                               (2)

         6.2.9       Phawula ngokufaneleka kwesihloko seli bali.                               (2)

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:               35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    24                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

ICANDELO D: ISIHOBE

Phendula imibuzo esetwe kwimibongo YOMIBINI.

UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – Sibongile Maputi nabanye

7.1      Funda esisicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule imibuzo
         elandelayo.

         MFAZINDINI WASE-AFRIKA – KN Manciya
         1       Yizani bantu ningqine nank' umhlola.
         2       Namhla kumhla ndalam' isimanga.
         3       Silo sini na esi sity' utyani ngerhengqe?
         4       Yintoni na le inje mzi wakowethu aph' ekhaya?
         5       Usisilo na nokokuba ungumntu na?
         6       Thetha kaloku, usabele xa ungumntu. Yeha!
         7       Lixhishini utyani urheme bumthe swii.
         8       Usisidla –tyani na de uthi swii mazindini?
         9       Mazindini emabele abhonxel' ukwanyisa
         10      Umthinjana nomlisela wakowethu uqhayisa ngani na?
         11      Untsintsitheka naloo nyanda yeenkuni wobasela usapho na?
         12      Loo mgqomo wamanzi uwungcekelele unzima unjalo na?
         13      Uqengqana nembokotho elityeni wophekela usapho na?
         14      Loo ti intubululu yenziwe kwanguwe ngalo mzuzwana na?
         15      Isenguwe na mazindini yakowethu okhalelwa lusana?
         16      Laa mbadu ngasebuhlanti iyoliswe yingalo yakho na?
         17      Kuloo maqhwa aqhaqhazelisa imihlathi,
         18      Ndithe mandla umfazi waseAfrika edovud' udaka,
         19      Ath' exovaxova ab' enyovanyova ngezo zandla.
         20      La mazwembezwembe ulungiselela iimini zikaXakeka emtyantini.
         21      Ndimalam' entsintsitheka neziqonga zeepali ezidal' incilikithi;
         22      Exhibitheka nje, ubawozala ukhala ngebhekilana yomthayi.
         23      Yaya phi na imfobe kwesi sizwe sethu mdakasholondini?
         24      Mazi zase-Afrika zona kade zayibamb' itshisa, sithi ngxe!

         7.1.1       Nika injongo yokusetyenziswa kwegama u 'Yizani' kumqolo
                     woku-1.                                                                 (1)

         7.1.2       Chaza umhlola obonwa yimbongi ngokwesitanza soku-1.                     (2)

         7.1.3       Iqaqambisa ntoni imbongi ngomqolo we-9?                                 (2)

         7.1.4       Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Umlisela
                     nomthinjana' ngokwakumqolo we-10 …
                     A    ngabafazi namadoda.
                     B    ngabafana neentombi.
                     C    ziinkunzi neemazi.
                     D    ziinkonde neenkondekazi.                                           (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2    25                DBE/Novemba 2017
                                                    NSC

         7.1.5       Xela imisebenzi ibemiBINI eyenziwa        ngumfazi   wase-Afrika
                     ngokwembongi kwisitanza sesi-2.                                         (2)

         7.1.6       Chaza ukuba imbongi imbona njengomntu             onjani   umfazi
                     waseAfrika ngokwakwisitanza sesi-2.                                     (2)

         7.1.7       Chonga umqolo obonisa ukuba lo mfazi uhamba kwindawo
                     ezinengqele.                                                            (1)

         7.1.8       Tolika okuthethwa ngumqolo wama-21.                                     (2)

         7.1.9       Mfanekiso ngqondweni mni oziswa ligama 'Exhibitheka' kumqolo
                     wama-22?                                                                (1)

         7.1.10      Zifana ngantoni izitanza ezibini     zokuqala   zesi sicatshulwa
                     sombongo ngokwesakhiwo?                                                 (2)

         7.1.11      Nika umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo.                           (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2017/c385c5ff-9cf9-44cc-94b3-ae62c158445d) — isiXhosa FAL · QP · 2017 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2017/8e3c8e2e-990c-47cc-9308-716adb22432e) — isiXhosa FAL · QP · 2017 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2021/8c252ee9-bd73-4f01-9972-d9b51142d9b4) — isiXhosa FAL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2016/8826b7b5-f1d1-44f5-9232-5769c31cabb5) — isiXhosa FAL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2015](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2015/3c5fad44-1343-4739-a412-d657dd4bc516) — isiXhosa FAL · QP · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2014/bb8b162d-51b9-439b-a044-2ab97f5369c5) — isiXhosa FAL · QP · 2014 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
