# isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2018, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2018-final-memo-1/2d099bb6-e7c8-46d9-99a4-a919f3db6e1a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2018-final-memo-1/2d099bb6-e7c8-46d9-99a4-a919f3db6e1a)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC November Exams · 2018 · isixhosa. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                  IBANGA 12

        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)

                                IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2018

                            ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU: 70

                   Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-16.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     2            DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

1.       Umfundi akavumelekanga ukuphendula ngaphezu kombuzo omnye kwijenra
         enye.

2.       Ukuba umfundi unike iimpendulo ezimbini apho le yokuqala ingamkelekanga,
         ize le yesibini ibe yeyamkelekileyo, makisha le yokuqala ungayihoyi le
         yesibini nokuba yiyo ayiphendule kakuhle.

3.       Ukuba imibuzo inonjolwe ngendlela engeyiyo, makisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemo.

4.       Ukuba impazamo yopelo inika ntsingiselo yimbi kule ibilindelwe, musa
         ukunika inqaku kuloo mpendulo. Ukuba ayiyichaphazeli intsingiselo, nika
         inqaku ngokufanelekileyo.

5.       Ukuba umfundi akazisebenzisanga iimpawu zocaphulo apho ayalelwe ukuba
         acaphule, makangohlwaywa.

6.       Kwimibuzo evulelekileyo, akukho manqaku anikwa uEWE/HAYI okanye
         u-NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.       Isizathu/Ukuxhasa/Ukungqina
         yeyona nto mayinikwe ingqalelo.

7.       Akukho manqaku aya kwabelwa uYINYANI/ASIYONYANI okanye
         LULUVO/YINYANI. Isizathu/Ukuxhasa/Ukungqina yeyona nto mayinikwe
         ingqalelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     3             DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO A: INOVELI

UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

ISICATSHULWA A

1.1      1.1.1       Kungokuba unenkolelo yokuba ezi zinto ibingezozikaLungile
                     kungoko zimele ukubuyela kumninizo.√√                             (2)

         1.1.2       Kungokuba uLungile wayithenga kuMosia ngokusemthethweni
                     ivenkile.√√                                                       (2)

         1.1.3        (a)    Sisihlonipho.√                                            (1)

                      (b)    Yeyokuba abulawe uMpumelelo.√√                            (2)

         1.1.4       Awuzange uphumelele kuba uMpumelelo wafunda waphumelela
                     ebomini wada wazisebenzela njengogqirha ophume izandla.√√         (2)

         1.1.5       Ekuswelekeni   kukaLungile  noNomakwezi       abebabona
                     njengemiqobo ekufumaneni ivenkile athi ililungelo lakhe
                     noNtongana.√√                                                     (2)

         1.1.6        (a)    (ii) √/(ii) UNtongana√/UNtongana.√
                      (b)    (iv) √/(iv) UMpumelelo√/UMpumelelo.√
                      (c)    (i) √/(i) UNomakhwezi√/UNomakhwezi.√                      (3)

         1.1.7       Ngokuthi    uMpumelelo      atsibe    ngaphaya    kwemiqobo
                     engamayelenqe      ibimnika     ubomi    obunamahla-ndinyuka
                     aphumelele√√/wenza ukuba kubekho isizathu sokuba uNozililo
                     aqulunqe amayelenqe ngamayelenqe efuna uMpumelelo
                     angaphumeleli√√/uqaqambise icala elibi likaNozililo kwatsho
                     kwanda imiqobo athe wayiqabela uMpumelelo.√√                      (2)

         1.1.8       UMpumelelo uphele ephambana ngexesha asesikolweni.√√              (2)

                                              KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     4                 DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISICATSHULWA B

1.2      1.2.1       NguThamsanqa.√                                                         (1)

         1.2.2       Kungokuba kwenziwe amatheko empumelelo yakhe√/ivenkile
                     yakhe iqhubela phambili phantsi kweliso likaThamsanqa√/uNozililo
                     ulahlwe   lityala nto    leyo    ibangele    ukuba  ibeyeyakhe
                     ngokungathandabuzekiyo ivenkile kuphele uxambuliswano.√

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                               (2)

         1.2.3       Bendiya     kumwisela    isigwebo   seminyaka     ethothoza
                     entolongweni√√/bendiya   kumgwebela   ukusebenzela   isizwe
                     ngokuthi ahambe efundisa abantu ngobungozi bokuzifaka
                     kwizenzo zobugewu kuba ukhuthaze izenzo zobugewu xa ade
                     abathengele ababulali.√√
                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (2)

         1.2.4       Yinkohlakalo√/bubumenemene√/ubugewu√/ukunyolukela             izinto
                     ezingezozakho.√
                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                               (2)

         1.2.5       Yeyokuba igqwetha laxoxa laxhapha amagwebu lixoxela into
                     engekhoyo.√√                                                           (2)

         1.2.6       Babunganyanisekanga kuba uNozililo wayemenzela amayelenqe
                     uNomakhwezi,      emchithela umzi   wakhe√√/wayezisondeza
                     ngenjongo yokumenzakalisa kuba wayegxeleshe ukufumana
                     ivenkile yakwaNtsibande. √√                                            (2)

         1.2.7       (a)   Ukuba       nevenkile     kwabakwaNtsibande      bengabantu
                           abaNtsundu. √/Kukubakho kweencwadi zemvumelwano xa
                           kuthengiselwana ivenkile√/ubukho bamagqwetha okumela
                           abantu            ezinkundleni√/amatyala        achotshelwa
                           ziijaji√/ukwenziwa kwemidaniso.√/ukugcwala kwevenkile
                           ngexesha                leKrisimesi√/amagqwetha√/iintolongo√/
                           iimantyi√/ijaji.√                                                (1)
                           [Nayiphi enye kwezi.]

                     (b)   Ngokuthi kubekho amagqwetha awasebenzisileyo ukuba
                           amele ubuxoki bakhe kwiinkundla zamatyala de aliphumelele
                           ityala nangona ebefanele ukuba uyabanjwa.√√                      (2)

         1.2.8       Isihloko sale noveli esithi Kusa Kusihlwa sithetha ukuba iimeko
                     zobomi ziyaguquguquka kubamnyama kuphinde kukhanye√,
                     nakuMpumelelo bekukhe kwamnyama akuswelekelwa ngabazali
                     bakhe kodwa kwabuye kwakhanya akuphumelela emfundweni
                     nakwezoshishino.√√
                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (3)
                                                                                            [35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     5                  DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 2: UMQOL' UPHANDLE – PM Ngani

ISICATSHULWA C

2.1      2.1.1       Kungokuba     ubuphakuphaku       bakhe    bungenza    uHlobo
                     angalufumani lula ulwazi alufunayo √√/kuba uthetha apa athethe             (2)
                     phaya. √√

         2.1.2       Kungokuba le nkosikazi yayizenzisa igquka umkhondo wetyala
                     lokufa kukaEddie     kuba    ayinguye  umakazi  kaEddie√√/
                     nguThembisa ophile qete koko uyazenzisa kuba egquka
                     umkhondo wetyala lokufa kukaEddie.√√                                       (2)

         2.1.3        (a)    Sisifaniso.√                                                       (1)

                      (b)    Yokufana kwakhe nomntu okwimeko embi yokuhlupheka.√√               (2)

         2.1.4       Alizange liphumelele kuba           kwafumaneka   ukuba     ungomnye
                     wababulali bakaEddie.√√                                                    (2)

         2.1.5       Ekufikeni kwalo nkosikazi kwisikhululo samapolisa√√/kuphando
                     lwesihelegu sokufa kukaEddie Maga noLulama Zuma kwingozi
                     yemoto.√√                                                                  (2)

         2.1.6       (a)     (ii)√/(ii) UMaMkhey√/UMaMkhey.√
                     (b)     (iv) √/(iv) UDuma√/UDuma.√
                     (c)     (i) √/(i) ULinda√/ULinda.√                                         (3)

         2.1.7       Ngokuthi    uThembisa  obezenza    umntu  ophungulekileyo
                     ekugqibeleni avele ukuba uphilile ekwangomnye wababulali
                     bakaEddie.√√                                                               (2)

         2.1.8       Emva kweenyanga ezintathu waphela ebhubha uEddie.√√                        (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     6                      DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISICATSHULWA D

2.2      2.2.1       NguThemba Mdoda.√/Themba√/Mdoda                                            (1)

         2.2.2       Sesokunika ulonwabo ebantwini.√
                     Sesokwenza indawo apho abantu banokuhlaziya iingqondo zabo
                     ngexesha labo lokuphumla.√                                                 (2)

         2.2.3       Bendiya    kuwawisela    isigwebo    seminyaka     ethothoza
                     entolongweni√√/bendiya kuwagwebela ukusebenzela isizwe
                     ngokuthi ahambe efundisa abantu ngobungozi bokuzifaka
                     kwizenzo    zobugewu   kuba    atshabalisa  isizwe   ngenxa
                     yokunyolukela imali.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

         2.2.4       Ubuthandazwe√/ukunyaniseka√/ukubanomqolo√/ubukhalipha√/
                     ubukrelekrele.√

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                                   (2)

         2.2.5       Yokutyhudisa kwabantu bafumane utywala ngendlela engekho
                     mthethweni.√√                                                              (2)

         2.2.6       Babunganyanisekanga         kuba     ngala    malungu   aye   amjikela
                     ambulala.√√                                                                (2)

         2.2.7       (a)   Sesokuvunyelwa kwabantu abaNtsundu ukuzithengela
                           utywala√/esokuthengiswa       kwentsangu√/sesobukho
                           bombutho wokonwabisa abantu.√
                           [Nasiphi kwezi.]                                                     (1)

                     (b)   Simenze wavelela kwabanye ngobuthandazwe nokumela
                           kwakhe inyaniso ngokuthi ale ukuthengiswa kwentsangu
                           eMoonglow Night Club.√√                                              (2)

         2.2.8       Isihloko sale noveli sithi Umqol' Uphandle sithetha ukuba
                     ungacinga ukuba akubonwa xa usenza izenzo ezibi emfihlakalweni
                     kanti uyabonwa√ namalungu aseMoonglow athi elenza iyelenqe
                     lokubulala uEddie wabe sele ebalungiselele ukuba babhaqwe.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]
                                                                                                (3)
                                                                                                [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     7                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA Japhta

ISICATSHULWA E

3.1      3.1.1       Kungokuba waswelekelwa ngunina owayehlala kwaThandabantu
                     kwangalaa mini wayezalwa ngayo.√√                                        (2)

         3.1.2       Kungokuba yeyona ndawo                awayeyibona   imfanele    kuba
                     wayembona njengesicaka.√√                                                (2)

         3.1.3       (a)   Sisibaxo√/lubabazo√/lugqithiso.√                                   (1)

                     (b)   Wayemngxolisa               ngendlela         engathandekiyo/
                           engamkelekanga.√√                                                  (2)

         3.1.4       Zange aphumelele kuba baba ngamanxila√√/bashiya isiskolo
                     nekhaya. √√                                                              (2)

         3.1.5       Ekubeni ivenkile kaThandabantu iqeshiselwe umlungu.√√                    (2)

         3.1.6       (a)     (ii)√/(ii) USamkelo Zangone√/USamkelo Zangone√
                     (b)     (iv) √/(iv) UMamTolo√/UMamTolo√
                     (c)     (i)√/ (i) UThandabantu √/UThandabantu√                           (3)

         3.1.7       Ngokuthi uMonwabisi obenyamezele impatheko-mbi kaMamTolo
                     omelele   ade   anikwe   uxanduva   lokujonga  amashishini
                     kaThandabantu awaphathe ngempumelelo.√√                                  (2)

         3.1.8       Ekugqibeleni ibenguMonwabisi ovusa amashishini kaThandabantu
                     sele ewile√√/amava awafumeneyo ngokusoloko esevenkileni enze
                     ukuba kubelula kuye ukuvusa nokuphatha amashishini
                     kaThandabantu√√                                                          (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     8                 DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISICATSHULWA F

3.2      3.2.1       NguGcinumzi.√                                                          (1)

         3.2.2       Sesokuba akwazi ukuyiqwalasela ngokwakhe yonke imicimbi
                     yeshishini   lakhe     ukuze     angaphindi   alahlekelwe√/
                     sesokuzikhwebula eluntwini ngenxa yengqumbo yokuswelekelwa
                     ngunyana wakhe.√                                                       (2)

         3.2.3       Ngokuthi ndijonge umntu onomdla nonolwazi kwezoshishino kuba
                     amashishini kaThandabantu ayetshona efuna umntu onezimpawu
                     ukuze avuke.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (2)

         3.2.4       Imfesane√/ubuntu√/ububele√/ukubanenkqubela-phambili√/
                     ukukhuthala√/ukunyaniseka√/ulwazi. √

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                               (2)

         3.2.5       Isakhiwo sevenkile sasikwimeko engentlanga de ibe ngathi
                     ayisasetyenziswa.√√                                                    (2)

         3.2.6       Yayinganyanisekanga kuba wathi akufikelwa ziingxaki bancedisa
                     ekumtshabalaliseni ngokuthi bambele impahla yevenkile.√√               (2)

         3.2.7        (a)   Sesobukho babantu abaNtsundu abanjengoThandabantu
                            abanevenkile.√/kuthethwa ngobukho bamabala okudlalela           (1)
                            ibhola. √

                      (b)   Ngokuthi simveze njengomntu onobuntu ngokuba athi
                            nangona engumntu onezinto zakhe afikeleleke ebantwini,          (2)
                            akwazi ukubanceda.√√

         3.2.8       Isihloko sale noveli sithi UMonwabisi gama elo lithetha umntu ozisa
                     ulonwabo ebomini babanye abantu√, noMonwabisi uzise ulonwabo
                     emzini kaThandabantu ngokumvusela amashishini nokuqokelela
                     usapho wakhe.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (3)
                                                                                            [35]

                                                               AMANQAKU ECANDELO A:         35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     9               DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO B: IDRAMA

UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

ISICATSHULWA G

4.1      4.1.1       Kungokuba uyamthoboza ufuna asamkele isicelo sakhe
                     asizeleyo.√√/ufuna ukumsebenzisa kwiyelenqe lokuziphidezela
                     kuLoni. √√                                                          (2)

         4.1.2       Kungokuba ifenitshala kwaFuneka yathengwa ngemali kaNdila.√√        (2)

         4.1.3       (a)   Sisibaxo.√/ lubabazo√/lugqithiso. √                           (1)

                     (b)   Kukumbhangisa ngokumenza aphulukane nezinto anazo.√√          (2)

         4.1.4       Yaphumelela kuba uFuneka walenza icebo lokufaka uMawonga
                     kumgibe wotywala ngokumdibanisa noZanele athandane naye.√√          (2)

         4.1.5       Isukela ekubeni uNdila egxothwe emsebenzini.√√                      (2)

         4.1.6       (a)   (ii) √/(ii) UZanele√/UZanele.√
                     (b)   (iv) √/(iv) UMaziko√/UMaziko.√
                     (c)   (i) √/(i) UJerry √/UJerry.√                                   (3)

         4.1.7       Ngokuthi uNdila asebenzise uthando lwakhe noFuneka
                     ukufezekisa injongo yakhe yokuziphindezela kuMawonga.√√             (2)

         4.1.8       UMawonga waphela elinxila eliphelelwa ngumsebenzi, elingenayo
                     nemali ityiwe nguZanele noFuneka.√√                                 (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     10                     DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISICATSHULWA H

4.2      4.2.1       NguZanele.√                                                                (1)

         4.2.2       Sesokuba uNdila uthe nqa uLoni sele engene waphelela etywaleni
                     ekubeni wayengabufuni.√
                     Sesokuba uLoni akhumbule ukuba la ngamazwi ayethethwe nguye
                     ewabhekisa kuNdila embona njengomntu ongenakukwazi
                     ukuzikhupha etywaleni.√                                                    (2)

         4.2.3       Bendiya kumwisela isigwebo seminyaka ethothoza entolo-
                     ngweni√√/bendiya kumgwebela ukusebenzela isizwe ngokuthi
                     ahambe efundisa abantu ngobungozi bokuzifaka etywaleni kuba
                     elicebile iyelenqe eliphele limkhokelela ekufeni uLoni.√√
                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (2)

         4.2.4       Ukhohlakele√        ungumphixanisi√/ungcolile.√/ungumphembi
                     wamayelenqe√/yinyoka√/uthanda izikhundla
                                                                                                (2)
                     [Nasiphi isibini kwezi.]

         4.2.5       Yeyomntu ongenakukwazi ukuzinceda ngokwakhe kwingxaki
                     akuyo.√√/yokuba uMawonga akanakubasakwazi ukubuyeka                        (2)
                     utywala.

         4.2.6       Lwalunganyanisekanga    kuba             uthe   uLoni    akuphelelwa
                     ngumsebenzi wamlahla.√√                                                    (2)

         4.2.7        (a)   Sesokuba abanye babantu abalapha bafundile√/konwatywa
                            ngotywala besilungu√/abantu bathandana ngokuphandle
                            betshatile.√                                                        (1)

                      (b)   Simvumele ukuba enze ukungcola bokudibanisa uLoni
                            noZanele ngeenjongo zokuncedisa uNdila kwimpindezelo
                            yakhe kuLoni.√√                                                     (2)

         4.2.8       Yeyokuba isihloko sale noveli sithi Ndiyekeni mazwi lawo athethwa
                     ngumntu ongazimiselanga kubuya ngamva osele ezincamile√,
                     noMawonga usebenzisa la magama xa acetyiswa ngunina
                     nomnakwabo ukuba abuyise unyawo ekunxileni nakwimpilo
                     yokuzitshabalalisa de wagqibela ngokuzibulala.√√
                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                           (3)
                                                                                                [35]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:             35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     11                    DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokothi

ISICATSHULWA I

5.1      5.1.1       Uzokulanda ikhomishini yakhe yokuzisa uDina
                     kuNyoka.√√/ufunaukuva nokuba uNyoka waneliskekile na
                     nguDina√√                                                                 (2)

         5.1.2       Kungokuba uThambolenyoka wayemqhatha uNoyongo kuba
                     nguThambolenyoka     owayezuza   kakhulu   ngalo   mkhuba
                     bawenzayo√√/kungokuba uThambolenyoka waqala wamqhatha
                     noNoyongo ngolu hlobo noDina aqhathwe ngalo ukumfaka
                     kumgibe wokuthengisa ngomzimba nokuxhatshazwa ngesondo.√√                 (2)

         5.1.3        (a)   Sisibaxo√/lubabazo/lugqithiso√                                     (1)

                      (b)   Kukuba uyintombi engekonakaliswa.√√                                (2)

         5.1.4       Yaphumelela kuba uThambolenyoka wabanjwa.√√                               (2)

         5.1.5       Isukela ekubeni uDina ude                wahlala   kwaThambolenyoka
                     ngeenzame zikaNoyongo.√√                                                  (2)

         5.1.6        (a)   (ii)√/(ii) UDina√/UDina√
                      (b)   (iv)√/(iv)UNoyongo√/uNoyongo√
                      (c)   (i)√/(i) UGxalaba √/uGxalaba√                                      (3)

         5.1.7       Ngokuthi ooNoyongo abebexhatshazwa nguThambolenyoka
                     ebathengisisa imizimba bengabantwana, bakukhula baqhubeke
                     bemncedisa ekwenzeni obo bubi kwabanye abantwana
                     ngeenjongo zokuba nabo bazuze imali.√√                                    (2)

         5.1.8       UThambolenyoka uthe akuba egqibile ukumxhaphaza wazimisela
                     ukuba     akhuho    nto    aya   kuphinda   ayenze    naye
                     ekhusisni√√uThambolenyoka waphela emgxtha akufumaisa ukuba
                                                                                               (2)
                     ukhulelwe nangona inguye obemxhaphaza ngokwesondo.√√
                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     12                 DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ISICATSHULWA J

5.2      5.2.1       NguDina.√                                                              (1)

         5.2.2       Sesokuthomalalisa uNyoka ukuze amkele icebiso lakhe.√
                     Sesokuba uNyoka athathele ingqalelo izisongelo zikaKuku ambona
                     eyingozi kubo.√                                                        (2)

         5.2.3       Bendiya kumwisela isigwebo seminyaka ethothoza entolo-
                     ngweni√√/bendiya kumgwebela ukusebenzela isizwe ngokuthi
                     ahambe elumkisa abantwana ngobungozi bokuhendwa ngabantu
                     abadala bebaloba ngemali kuba utshabalalise ikamva labantwana
                     ngenxa yokunyolukela imali.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (2)

         5.2.4       Ukunyolukela imali√/ukungcola√/ukungabi nanyani√

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                               (2)

         5.2.5       Eyomntu okhupha iintetho ezigrogrisayo ezibhekisa komnye.√√            (2)

         5.2.6       Yayinganyanisekanga      kuba    uNoyongo       waxhatshazwa
                     nguThambolenyoka akugqiba wamlahla nto nje into ebadibanisayo
                     kukuxhaphaza        abantwana      ngeenjongo        zokuzuza
                     imali.√√/uNoyongo uye wamjikela uNyoka wanika ubungqina
                     enkundleni obuncedise ukuba afumananiseke enetyala. √√                 (2)

         5.2.7        (a)   Sesokuba uNyoka ungumntu omnyama oqeshe abanye
                            abantu    kwishishini   lakhe√/Siva ukuba    kukwakho
                            neesetyhurithi ezigade ucwangco kwishishini lakhe√/
                            kuthethwa     ngamapolisa.√/ubukho  behotele√/ukubizwa          (1)
                            kukaThambolenyoka ‘mlungu’ kuba engumqeshi wabo. √

                      (b)   Ngokuthi sidandalazise ukungcola nokunyolukela kwakhe
                            imali okuvela xa aloba amantombazana awaxhaphaze
                            ngokwesondo, awathengisise imizimba kuba efuna                  (2)
                            ubutyebi.√√

         5.2.8       Yeyokuba isihloko sale noveli sithi Inzala YamaRhamba ntetho
                     leyo ichaza abantu abanobungozi obubangelwe ngabanye
                     abantu√, noThambolenyoka igama lakhe liyazalana nesihloko kuba
                     ubunyoka bakhe buvela kubungozi anabo abufaka nakubasebenzi
                     bakhe abenzisa imikhuba yakhe.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (3)
                                                                                            [35]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:         35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     13                DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL Ngewu & EZ Guqa

6.1      ISICATSHULWA K: 'UMNTU AKALAHLWA' – LL Ngewu

         6.1.1       Kungokuba wayecinga ngokuba ziza kwenda afumane iinkomo.√√            (2)

         6.1.2       Kungokuba      uMathidala      wayeligqolo    elalingazimiselanga
                     kuthengisa zinkomo awayekwenza kukubambisa ngenkomo
                     aboleke imali aze athi loo mali iya kuhlawulwa ngumntwana lowo
                     akuphangela kubuye inkomo yakhe.√√                                    (2)

         6.1.3        (a)   Sisibaxo√/lubabazo√/lugqithiso√                                (1)

                      (b)   Ukumbuza imibuzo emininzi umntu ngeenjongo zokufuna
                            inyani.√√                                                      (2)

         6.1.4       Awuzange uphumelele kuba zange zende zasuka zakhulelwa.√√             (2)

         6.1.5       Ekugxothweni kwazo nguyise bakuba bekhulelwe.√√                       (2)

         6.1.6        (a)    (ii)√/(ii) UMathidala√/UMathidala√
                      (b)    (iv)√/(iv)UTyhobeka√/uTyhobeka√
                      (c)    (i)√/(i) UNomtha√/uNomtha√                                    (3)

         6.1.7       Ngokuthi iintombi zikaMathidala zithi zakube zigxothiwe nguyise
                     kokwazo, zingaze ziphinde zibenobudlelwane obuhle naye sele
                     zigodukile.√√                                                         (2)

         6.1.8       UMathidala waphela ezigxotha iintombi zakhe zakukhulelwa kuba
                     ephelelwe lithemba lokuba zingenda.√√                                 (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     14                 DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

6.2      ISICATSHULWA L: 'IZIBHOVUBHOVU ZASEBHAYI'

         6.2.1       NguMaqhazolo.√                                                         (1)

         6.2.2       Sesokuba izikrelemnqa zazifika zizithathele loo nto ziyifunayo
                     engekho wona.√
                     Sesokuba ayengazimiselanga kulwa nezikrelemnqa.√                       (2)

         6.2.3       Bendiya kukhathazeka kakhulu xa sele senzakele kuba
                     njengomzali andinqweneli ukuba sibhubhe koko ndinqwenela
                     siguquke kwiindlela zaso ezimbi.√√bendiya kuvuya kuba
                     akabhuhanga uya kutsho afunde isifundo sokuhlonipha izinto
                     zabantu√√                                                              (2)

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]

         6.2.4       Ubugewu√/inkohlakalo√/ukungathembeki√/ubutshivela√

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                               (2)

         6.2.5       Yeyokuzama ukumbonisa umntu ukuba ahlukane nokwenza
                     okuthile.√√                                                            (2)

         6.2.6       Babenganyanisekanga kuba sathi sakufunyanwa sabethwa
                     senzakala ngamadoda aseDikeni abahlobo baso babaleka
                     basishiya apho basindisa iziqu zabo√√                                  (2)

         6.2.7        (a)   Sesobukho besibhedlele.√                                        (1)

                      (b)   Ngokuthi sifumane uncedo esibhedlele singasweleki
                            njengokuba sasenzakele ze emva koko siguquke side
                            sinqwenele nokuguqula nezinye izikrelemnqa.√√                   (2)

         6.2.8       Isihloko sebali sithi 'Izibhovubhovu zaseBhayi' nkcazo leyo
                     ebhekisa kubantu abenza izenzo zobundlobongela nokungabi
                     nalusini√, naba balinganiswa bazizibhovubhovu bebengena
                     ngenkani emizini yamadoda aseDikeni ngeenjongo zokwenza
                     ubukrelemnqa.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                       (3)
                                                               AMANQAKU ECANDELO C:         35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     15                 DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO D: ISIHOBE

UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye

7.1      'LALA NJALO KE MADIB'OMKHULU' – T Yawa

         7.1.1       Uwil' umth'omkhulu.√                                                    (1)

         7.1.2        (a)   Sisifaniso.√                                                     (1)

                      (b)   Iindaba zokubhubha kukaMadiba zothusa abantu bonke
                            ehlabathini.√√                                                   (2)

         7.1.3       '… liphupha kusini na.√                                                 (1)

         7.1.4       Waziswa ngeminxeba√ namaphephandaba.√                                   (2)

         7.1.5        (a)   (iii) Busondin' obuvath' uncum' oluncamis' umxhelo√/(iii) √/
                            Busondin' obuvath' uncum' oluncamis' umxhelo.√

                      (b)   (i)/Kazi sosela phi na laphukele nje iphiko lamanzi√/(i) √/
                            Kazi sosela phi na laphukele nje iphiko lamanzi?√                (2)

         7.1.6       Kuvezwa ukuba kulila neentsana ngokubhubha kwakhe.√√                    (2)

         7.1.7       Ngoweliso√/ngowokubona.√                                                (1)

                     Isithomo eside somntu oveleleyo ogxanyayo xa ehamba.√√                  (2)

         7.1.8       Ngowokuba ibiqala ukubakho inkokeli enjengaye kwaye ayinakuze
                     ibekho nanini na enokuba njengaye.√√                                    (2)

         7.1.9       Yeyokuba kubalulekile ukuthi xa ungumntu ubenemisebenzi emihle
                     eyakha isizwe oya kukhunjulwa ngayo neyakufundisa nabanye
                     abantu.√√

                     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2     16                DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Isikhokelo Sokumakisha

7.2      'INTAMBANANE' – Z Mtumane

         7.2.1       Uyayincoma.√                                                          (1)

         7.2.2       Yimvano-siqalo.√                                                      (1)

         7.2.3       Ngowendlela ebhabha ngayo le ntaka isenza izimbo ezinomtsalane
                     ebantwini.                                                            (2)

         7.2.4       Kukudala    uyondelelwano√/ubungoma√/kukwenza          umbongo
                     uvakale kamnandi. √                                                   (1)

         7.2.5       Kukuma ndawonye esibhakabhakeni.√√                                    (2)

         7.2.6       Yeyento engaqhelekanga eyothusayo.√√                                  (2)
         7.2.7       Ukuba inomtsalane obangela ukuba abantu bayivuyele.√√                 (2)
         7.2.8       Kungokuba ayoyikwa ngobubi benkangeleko koko bububi besenzo
                     sayo sokutya amantshontsho.√√                                         (2)

         7.2.9       Kwisitanza sokugqibela imbongi ikhathazekile kuba isebenzisa
                     isigama esibonisa ububi bezenzo zentambanane anjengala
                     'ukwambi, ziyadandatheka'√√ kanti kwizitanza ezine zokuqala
                     ichulumancile kuba incoma le ntaka kubuchule bayo isebenzisa
                     amagama anjengala, 'Ntinga', 'tyityimba', 'amadliselo', 'baqhwab'
                     izandla'.√√                                                           (4)
                                                         AMANQAKU ECANDELO D:              35
                                                              AMANQAKU EWONKE:             70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2018-final-memo/48f74493-b0fa-4efd-aedf-bcd23b6b2ab4) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2018-final-memo/7fb93378-5379-4c7c-b7f3-5a9a66a3a942) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-nov-2018-final-memo/bc395c4a-4efc-47c9-9da7-a47158b71a21) — isiXhosa FAL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2019-memo/ee26f268-8394-4df4-9c83-4c4bfca1a063) — isiXhosa FAL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2014-memo/b81977ee-154e-4420-a4ae-adb6ea66e76d) — isiXhosa FAL · Memo · 2014 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2018/487ed04e-37a3-436d-90bf-54defdd477a8) — isiXhosa FAL · QP · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/54927a9f-ec95-473f-a9dc-becbb9619bec) — QP · 2025
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2025-watermark/820f399b-f2ed-4bc3-a389-09432525b94d) — QP · 2025
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025/dfb326a5-1cbe-4d68-8bd1-8c94a47abcf6) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025/754b97da-d7f6-450e-b2ad-9cf877caabc0) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2024 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept-2024-watermark/5be12696-7890-422a-afee-2e392c7345d2) — QP · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
