# isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2019 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2019, 32 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/783e9e47-fdca-4193-8626-cd5bb2fcd64e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2019 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/783e9e47-fdca-4193-8626-cd5bb2fcd64e)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2019 · isixhosa. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                             IBANGA 12

                         SEPTEMBA 2019

             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
                OLONGEZELELWEYO P2

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 iiyure

                        Olu viwo lunamaphepha angama-32.

### Page 2

2             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2019)

IMIYALELO NENGCACISO

1.     Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.

2.     MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho kwiphepha
       elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo kulo
       nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna ukuyiphendula.

3.     Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

       ICANDELO A:         Inoveli               (35)
       ICANDELO B:         Idrama                (35)
       ICANDELO C:         Amabali amafutshane   (35)
       ICANDELO D:         Imibongo              (35)

4.     Landela imiyalelo ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngononophelo.

5.     Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo ngamNYE ukhethwa NAKUWAPHI
       amacandelo amaBINI.

       ICANDELO A: INOVELI
       Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
       ICANDELO B: IDRAMA
       Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
       ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
       Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
       ICANDELO D: IMIBONGO
       Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.

6.     Uluhlu lokukhangela lakukunceda.

7.     Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
       esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

8.     Qala iCANDELO ngaliNYE kwiphepha ELITSHA.

9.     Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 kwiCANDELO
       ngaliNYE.

10.    Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   3

IPHEPHA LESIQULATHO

Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

ICANDELO A: INOVELI

Phendula nawuphi umbuzo omNYE okwinoveli oyifundileyo.

         INANI LOMBUZO                   AMANQAKU                 IPHEPHA
1. Kusa Kusihlwa                            35                       5

2. Umqol’uphandle                             35                       9

3. UMonwabisi                                 35                       13

ICANDELO B: IDRAMA

Phendula nawuphi umbuzo omNYE okwidrama oyifundileyo.

4. Ndiyekeni                                  35                       17

5. Inzala yamaRhamba                          35                       21

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.

6.1 ‘Ndakuyicela ivuthiwe’                    18                       25

6.2 ‘Kanti andizenzanga’                      17                       27

ICANDELO D: ISIHOBE

Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.

7.1 ‘Konakele phi na mzontsundu?’             17                       29

7.2 ‘Umnqayi’                                 18                       31

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

4             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2          (EC/SEPTEMBA 2019)

ITSHEKLISTI

QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini.
         Phawula (√) amaCandelo owakhethileyo.

           ICANDELO                     IINOMBOLO    INANI LEMIBUZO     PHAWULA
                                         ZEMIBUZO    EPHENDULWAYO          (√)
A:    INOVELI                                               1

      (Kusa Kusihlwa)                      1–3
      (Umqol’uphandle)
      (UMonwabisi)
                                           OKANYE
B:    IDRAMA                                                1
                                           4–5
      (Ndiyekeni)
      (Inzala YamaRhamba)
                                           OKANYE
C:    AMABALI                                               1
      AMAFUTSHANE
                                         6.1 + 6.2
      (‘Ndakuyicela ivuthiwe’)
      (‘Kanti andizenzanga’)
                                           OKANYE
D:    ISIHOBE                                               1

      (Konakele phi na                   7.1 + 7.2
      mz’ontsundu)
      (Umnqayi)

QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                           Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      5

 ICANDELO A: INOVELI

 Kweli Candelo kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
  Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
  Umqol’uphandle nguMAP Ngani
  UMonwabisi nguZA Japhta

 Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.

 UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 ISICATSHULWA A

 1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Waba soloko ukho lo msantsa mbi kangaka wada walenza ishishini lagexa.
       Ababukeli abanjengooNozililo babehleka kuvele nelomhlathi begcoloda besithi,
       “ufana umntu abe esiza nesipani sabantu ngathi kukho into ebhetele
       abazakuyenza. Umntu makanikele kuthi torho size kumbonisa, ayeke
       ukusimonela singabemi bale ndawo.”

       Enye into awayedla ngokungavisisani ngayo nomnakwabo yinto yokuba yena
       Nomakhwezi wayephikele ukuthabatha izinto ezityiwayo apha evenkileni
       azisebenzise engadibananga noThamsanqa, kuba kaloku iincwadi le nto yayiza
       kuzona xa kufuneka zisongiwe ukuphela kweenyanga ezintandathu okanye
       unyaka. Kwakhona wayenesimbo sokusoloko wathumela iipasele zempahla
       nezimuncumuncu kunina emva ezithatha evenkileni engadibenanga nomanejali.
       Kwakusithi kwakubakho ukungangqinelani kwezinto kuqale kwayena
       ukumbombozela uNomakhwezi ngelithi:

       “Ewe kaloku abantu bazithandisa elokishini ngempahla yevenkile yam kuze kuthi
       kwakubalwa imali iwe nganeno. Ndandiyithethile ke le nto kuLungile. Uza
       kuyaleka ezi nkani zakhe. Into engekhe ihle yona kukuza kuphathwa ngomnye
       umntu emzini wam. Andiyiboni into yokuba ndibe ndixelelwa ukuba mandithi ndithi
       emzini wam. Nguwuphi umfazi okhe alawulwe ngezinto zomzi wakhe? Tyhini,
       hayi bethu thethani enye into ndinive.”

       “Asitsho Sisi ukuba akungeyenzi into oyithandayo ngezinto zakho koko sithi bhala
       ezincwadini uxele ukuba uthathe ezi nezi ukwenzela ukuba iincwadi ezi
       zingqinelane.”

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

6             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2019)

      1.1.1     Xela idolophu awayevela kuyo uThamsanqa?                                  (1)

      1.1.2     Khetha impendulo ibeNYE kwezi zilandelayo. Intsingiselo eziswa
                ligama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa yeyokuba
                kukho:

                A     ukungacengani
                B     ukungahloniphani
                C     ukungancedisani
                D     ukungevani                                                          (1)

      1.1.3     Ngqina ukungachaneki kokusetyenziswa kwegama, ‘isipani’
                ngooNozililo xa bethetha ngabancedisi abakule venkile.                    (2)

      1.1.4     (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama ‘ukumbombozela’
                      elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                               (1)

                (b)   Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike ku(a)          (2)

      1.1.5     Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.

                Akakho umntu owayenebango kule venkile kaNtsibande.                       (2)

      1.1.6     Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngobudlelwane bukaNomakhwezi
                noThamsanqa?                                                              (2)

      1.1.7     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba umona lolona phawu
                lulikhulisileyo eli bali.                                                 (2)

      1.1.8     Wayesebenza msebenzi mni uLungile?                                        (1)

      1.1.9     Xela udidi lomlinganiswa alulo uMpumelelo. Xhasa impendulo yakho
                ngomzekelo owucaphule ebalini.                                             (3)
                                                                                          [17]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     7

 1.2   ISICATSHULWA B

       Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

       Uphuphe ngathi uvuswa kukukhala kwesikhova athe akukroba wafika sihleli
       ngcu phezu kwale ndlu yabo. Uthe akusigxotha, sasuka sandanda apha
       enkundleni sagqibela ngokuthi ngcu phezu kwemoto yakhe. Uthe akusileqa
       apha sabuya saya kungena evenkileni. Uphume nesikhuni somlilo
       wasigibisela ngaso yasuka yantumekeka ngumlilo yonke ivenkile. Khangela ke
       ukuziphosa kuyo ezama ukusindisa impahla encediswa ngabantu.

       Ithe yakungena inkosikazi suka lwavaleka ucango olu lukhulu batshixeleka
       ngaphakathi. Batsha. Uthe etoshatosha ezama ukuvula suka waphaphama
       kanti sekusile kwaye kusemini. Eli phupha ulixelele uYolisa, noThamsanqa
       ufike wamxelela ukufika kwakhe ukusuka emzini wakhe. Umntu ongakhange
       axelelwe yimazi le kuba kaloku ibisesisifu.

       Le ngxabano yabo yeveki ephelileyo yavakala ebantwini ngokubanzi kuba
       kaloku umphembi wayo wakha wazihambahambisa ukuza kuva ukuba izele
       nkomo ni na. Uthe akuhletyelwa yitshomikazi yakhe le, wayisasaza ngakumbi
       elokishini. Le nto yenze ukuba uninzi lwabantu lonqene ukuza kule venkile
       ngenxa yokoyikiswa kwanguNozililo lo ngelithi uMaDlamini uporhela wonke
       ubani, ingakumbi izihlobo zikaLungile noThamsanqa.
       Ngale mini yangoMgqibelo bekuza kuyiwa eStanger kwisizalwane sabo.
       Injongo yolu hambo yayikukuya kubonisana nesi sizalwane ngombandela
       wokudibanisa amaJwarha ngokubanzi ukuze kuqulunqwe inyewe yokwenziwa
       kwetheko lokutyhila ilitye likayise kaLungile ndawonye nelikayisemkhulu.

       1.2.1     Xela esona sizathu esasibangele ukuba uNomakhwezi angaxelelwa
                 nto ngephupha likaLungile.                                              (2)

       1.2.2     Bonisa ukuba umbhali uwudale njani umoya wonxunguphalo kwesi
                 sicatshulwa singentla.                                                  (2)

       1.2.3     (a)   Loluphi olu phawu lukaNozililo luvezwa yinkcaza ekrwelelwe
                       umgca ngaphantsi?                                                 (1)

                 (b)   Lube luncedo njani kuNozililo olu phawu uluxele
                       kuMBUZO 1.2.3 (a)?                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 8

8              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     (EC/SEPTEMBA 2019)

       1.2.4   Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye
               nenkcaza ekuKHOLAM A.

                            KHOLAM A                            KHOLAM B
               (a)   Kwaziswa indawo, ixesha         (i)     uvuthondaba
                     nabalinganiswa bebali.

               (b)   Amacala amabini                 (ii)    ithambeka
                     ayasukuzana, izibilini
                     ziphezulu, kuf’ayayo.

               (c)   Izithole zempixano ziyakhula,   (iii)   Inqanaba lojiyo
                     iziganeko ziya zinyukela
                     ngokunyukela.

                                                     (iv)    ingabula-zigcawu                (3)

       1.2.5   Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
               sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                              (2)

       1.2.6   Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                    (2)

       1.2.7   Saba yintoni isiphelo sikaNtongana kweli bali?                                (2)

       1.2.8   Ludidi luni lwenoveli olu? Xhasa impendulo yakho.                            (2)
                                                                                           [18]

                                                             AMANQAKU EWONKE:                35

                                              OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   9

 UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani

 2.1   ISICATSHULWA C

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Igorha elivunyiweyo lomcuphi likhe labuthingaza, lingaqondi nokuba koba
       bubulumko na ukungena ngaphakathi. Uthe makakhe avule ucango,
       aphulaphule.
       Ingxolo eyayilapho! Yayiyingxokolo nje – ingamazwi adokodoko nenzwinini
       yamazwi atswinayo; iyintsini engathi iphuma kubantu abaphungulekileyo;
       ingumdudo wamasele ngokwenene, kuculwa iingoma ezingadibaniyo. Yavuka
       yema ngeenyawo intaka kumfo kaHlobo.
       Ngelinini, uzinikele umf’omkhulu. Uthe ukungena, wanga uyadutyulwa,
       ngelakhe esithi uqweba isibindi. Ugangwe esangena lifuqasi elibi levumba
       lotywala elimtsarhe kwanzima ukuhambela phambili.

       Kwakucacile ukuba ungene endlwini ehlanganise iingedle zodwa. Isisi
       seenqawa nemidiza sasisesidale iingqimba zamafu azulazula ngokungathi
       aswele indawo angazinza kuyo kuloo ndlu imoya ufume wada wanomnyama
       ngenxa yokukhanya okuluzizi kwesibane esasilwilwizela esazulwini, entungo.
       Uthe esajongene naleyo kwangenelela isiyezi esatsho zacim’izibane kuye,
       kwee lwili, akabona. Yazula intloko sisizunguzane. Ukhawuleze wabila,
       wafuthela phezulu kukuphelelwa ngumoya; wagxadazela. Ulinge ukuhambela
       phambili, engazimisele nakancinci ukuziyekela kuloo meko. Wayenalo
       nethemba lokuba wode emzuzwini aqhelane nayo. Kuthe kanti uyaziqhatha
       njalo.

       Elokuqala nelesibini inyathelo limlungele. Kwelesithathu nelesine, ugileke
       entweni ngenxa yoko kufathuzela kwakhe; yaphothana imilenze. Yeka ke
       ukuya kulima phantsi ngobuso, ebetheka ngendlela emasikizi kuloo
       mgangatho ulukhuni wamaplanga! Indlu ivungame yonke yintsini. Kanti
       bengaqondi nje abanye, uphumile yena uhili ezingcongolweni.

       2.1.1    Xela igama lale ndawo wayengena kuyo uHlobo.                           (1)

       2.1.2    Khetha impendulo ibeNYE kwezi zilandelayo. Intsingiselo eziswa
                yinkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa yeyokuba
                uHlobo:

                A     wayecaphuka.
                B     wayexakiwe.
                C     wayediniwe.
                D     wayesoyika.                                                      (1)

       2.1.3    Ngqina ukuba kuchanekile ukusetyenziswa kwebinzana, ‘ingumdudo
                wamasele’ xa kubhekiswa kule ndibano akuyo uHlobo.                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 10

10              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      (EC/SEPTEMBA 2019)

      2.1.4    (a)    Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa yinkcaza ebhalwe
                      ngqindilili kwisicatshulwa, ‘ifuqasi elibi levumba lotywala’.            (1)

               (b)    Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike
                      kuMBUZO 2.1.3(a)                                                         (2)

      2.1.5    Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.

               Umququzeleli wale ndibano akuyo uHlobo nguEddie Maga.                           (2)

      2.1.6    Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngesakhono sikaHlobo sokuphanda?                 (2)

      2.1.7    Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba ukunyoluka lolona phawu
               lulikhulisileyo eli bali                                                        (2)

      2.1.8    Wayesebenza msebenzi mni uDuma Hlelo?                                           (1)

      2.1.9    Xela udidi lomlinganiswa alulo uLinda Monti kweli bali. Xhasa
               impendulo yakho.                                                                (3)
                                                                                              [17]

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   11

 2.2 ISICATSHULWA D

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Wanga uphambene uHlobo kwakufikwa kwindawo ethetha ngetape recorder.
       Ukhangele umhla owawenziwe ngawo lo myolelo; wawenziwe kwisithuba
       seenyanga ezintlanu phambi kokuba afe.
       Watyondyotha ebulela kuMhle, wathi ephuma apho kuloo ofisi, yabe intloko yakhe
       seyizele ngooquhe noobhoqo. “Lo mshini uyinto ngobunto bayo. Kunjalo nje
       andisayi kuphumla ndingawufumananga. Ingxaki ke yile: uphi? “Kuthiwa
       uselugcinweni oluthembekileyo. Kuphi ke apho? Kofuneka ndithi ekuncameni
       kwam, ndibhenele kuLinda kuba kuthiwa nguye oya kuyazi loo ndawo.
       Okwangoku makhe ndifunise kule mizi igcinwe kuyo imali kaEddie, ngakumbi eAll
       Safe Bank apho kuthiwa kukho ubuvilikitshana bempahla.” NguHlobo ke lowo
       wayecinga njalo. Uthe akuphuma kwezo ngcinga, wayibetha yancinci imoto yakhe
       ukusinga eAll-Safe Bank.

       Uthe ebungezelelwa apho ligatyana lomfana oqhele ukwamkela imali kwinkoliso
       yabantu abafika bame phambi kwaloo tafile yebhanki, wabe yena uHlobo efuna
       iofisi yemanejala. Wonde ngayo akuyiboniswa.
       “Mna mhlekazi ndinguHlobo, umcu ...”
       Unqumle omnye esephakathi: “Ow hayi, ndiyakunakana ngoku. Yiza sibambe.”
       Babambana ngezandla sebehleka, bencokola ngezezulu namahla ndinyuka
       omhlaba. Kaloku uHlobo lo wayesaziwa ngokubanzi kuloo dolophu yaseMonti,
       ngakumbi ngesigigaba sikaEddie noLulama.
       “Ndingakunceda ngantoni ke Dick?”

       2.2.1         Xela esona sizathu esasibangele ukuba uHlobo andwendwele kulo mzi
                     akuwo ngokwesicatshulwa.                                                  (2)

       2.2.2         Bonisa ukuba umbhali uwudale njani umoya wonxunguphalo kwesi
                     sicatshulwa.                                                              (2)

       2.2.3         (a)   Luluphi olu phawu lukaHlobo luvezwa yinkcaza ekrwelelwe
                           umgca ngaphantsi?                                                   (1)

                     (b)   Khankanya imeko apho uHlobo athe wancedwa lolu phawu
                           uluxele kuMBUZO 2.2.3 (a).                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 12

12              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     (EC/SEPTEMBA 2019)

      2.2.4    Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye
               nenkcaza ekuKHOLAM A.

                            KHOLAM A                             KHOLAM B
               (a)   Kwaziswa indawo, ixesha         (i)     uvuthondaba
                     nabalinganiswa bebali.

               (b)   Amacala amabini                 (ii)    ithambeka
                     ayasukuzana, izibilini
                     ziphezulu, kuf’ayayo.

               (c)   Izithole zempixano ziyakhula,   (iii)   Inqanaba lojiyo
                     iziganeko ziya zinyukela
                     ngokunyukela.

                                                     (iv)    ingabula-zigcawu                (3)

      2.2.5    Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
               sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                              (2)

      2.2.6    Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                    (2)

      2.2.7    Saba yintoni isiphelo sikaThembisa Ntlokonkulu kweli bali?                    (2)

      2.2.8    Ludidi luni lwenoveli olu? Xhasa impendulo yakho.                              (2)
                                                                                             [18]

                                                             AMANQAKU EWONKE:                35

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      13

 UMBUZO 3: UMONWABISI: ZAMA A. JAPHTA

 ISICATSHULWA E

 3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Into yokusoloko echebe inkqayi yakhe yafuna ukumbalekisela ngabathengi,
       iintshaba zakhe ziyenza into enkulu loo nto. Babemtyhola ngokutsiba, besithi
       ukhe abonwe ebusuku ehamba phakathi kwaloo masimi akhe ayechume
       kunene, eze. Bafuna ukuqiniseka, babone nokuxhela kwakhe qho ngeempela-
       veki exhelela abo basebenzi kunye nabathengi kwakhe, besithi yinyoka yakhe
       leyo ifuna igazi lezo zilwanyana wayezixhela. Babesitsho futhi ukuba loo nyoka
       yakhe iya kuze imjikele imini ibe nye apho iya kufuna igazi lenzala yakhe. Kanti
       babemsukela nje kuba elona chiza lakhe yayikukuthanda exabise abo bantu
       babethenga apho kwakhe. Yayinguye yedwa kwezo venkile zezo lali
       owayethwala agoduse imithwalo yabathengi bakhe ngaphandle kwentlawulo.
       Ikwanguye kuphela owayethwala loo maxhego namaxhegokazi enkamnkam
       ngenqwelo yakhe ewazisa ekwamkeleni aphinde awagoduse. Yayikwanguye
       nothi awanike ngetyala mhla iphelileyo loo mali yenkamnkam ingekhoyo.

       Ngaphezulu kwezo zinto azenzela abo bantu amaxabiso akhe ayefikeleleka.
       Zonke ke ezo zibele zakhe zazibasithele abo babengamfuni ngenxa
       yokummonela. Kodwa ezo nzame zabo zokumenyelisa zaphanza, azakhe zitsho
       ukumtyhafisa uThandabantu. Endaweni yokudodobala, ishishini lakhe lasuka
       lakhula ngokukhula. Ngenxa yokuvunywa kwakhe yimfuyo wavula isilarha apho
       edolophini kuTsolo…

       3.1.1    Xela igama lendawo eyayikuyo le venkile kaThandabantu.                        (1)

       3.1.2    Khetha impendulo ibeNYE echanekileyo kwezi zilandelayo. Intsingiselo
                eziswa libinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa
                yeyokuba kwakusithiwa uThandabantu

                A     uyathandaza.
                B     uyathatheka.
                C     uyathambisa.
                D     uyathakatha.                                                            (1)

       3.1.3    Ngqina ukuba kuchanekile ukusetyenziswa kwegama, ‘iintshaba’ xa
                kuchazwa abathengi bakwaThandabantu.                                          (2)

       3.1.4    (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama ‘owayethwala’
                      elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                                   (1)

                (b)   Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike
                      kuMBUZO 3.1.4(a)                                                        (2)

       3.1.5    Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.
                Unyana kaThandabantu watyiwa yinyoka kayise wasweleka.                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

14              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2019)

      3.1.6    Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngesakhono sikaThandabantu sokuqhuba
               ishishini?                                                                (2)

      3.1.7    Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba ukunyamezela impatheko-mbi
               lolona phawu lulikhulisileyo eli bali.                                    (2)

      3.1.8    Wayesebenza msebenzi mni uSamkelo Zangone?                                (1)

      3.1.9    Xela udidi lomlinganiswa alulo uThandabantu. Xhasa impendulo yakho.      (3)
                                                                                       [17]

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 15

 3.2 ISICATSHULWA F

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Eyona nto yayibambe umdla kaMamTolo yayingabantwana bakhe, ikakhulu
       amantombazana la, hayi ke waye ewakokosile ejonge yonke into enxulumene
       nawo. Kaloku wayenenjongo eziphezulu kakhulu ngawo, ezimisele ukuba
       bakunqandwa ziinkwenkwezi njengoko amandla oko babenawo nomyeni
       wakhe. Inkolelo yakhe yayiyile yokuba kufuneka abantwana abaxabise
       ngokubenzela yonke into, ukuze bakubone ukuxabiseka kwabo bangenzi
       nantoni na.
       Kwakufuneka kwa-abahlobo babo ibe ngabantwana babantu abanenkqubela,
       ukuze nezinto abazenza bonke zibe zezakhayo. Apho elalini eNtshiqo
       akazange abone bantu bafanelwe kukubizwa njengabanenkqubela uMaMtolo.
       Abantwana bakhe babefanele kukuqhelana nabaloo manesi asebenza
       esibhedlele eNgcolosi, kunye nabomfundisi lo wayehlala emishini apho
       kwaseNgcolosi. Wazimisela uMamTolo ukuba abantwana bakhe baya
       kuzibonakalisa ukuba baphuma kwikhaya elinjani ngokuziphatha, ngesinxibo,
       ngesimilo nangentetho ephuma emlonyeni wabo. Ngexesha lobuntombi
       bakhe eBhayi wayekhe aphume phambili kukhuphiswano loonobuhle. Ezo
       mpembelelo nobuhle bakhe zazisabonakala kuye noxa wayesele emdala
       ngoku. Wawungafika ebehlisa ebanyusa aba bantwana bakhe ebafundisa
       ukuziphatha phakathi kwabantu.

       Indlela yokuhamba, eyokuthetha, eyokuhlala nditsho mna neyokukhwela
       nokwehla kwenenekazi emotweni, zizinto awayeye azibethelele kula
       mantombazana akhe. Wawungamva xa ahlasimlayo, wothuke ucinge ukuba
       kukho into embi kunene ayibonileyo, kanti hayi ukhalimela nje indlela
       engenamfaneleko anxibe ngayo omnye waba bantwana.

       3.2.1    (a)   Luluphi olu phawu lukaMamTolo luvezwa yinkcaza ekrwelelwe
                      umgca ngaphantsi kwisicatshulwa?                               (1)

                (b)   Khankanya imeko apho uMamTolo athe waphoxeka khona
                      ngenxa yolu phawu uluxele kuMBUZO 3.2.1 (a).                   (2)

       3.2.2    Xela esona sizathu esasibangela ukuba uMamTolo abakhethele
                abahlobo abantwana bakhe.                                            (2)

       3.2.3    Bonisa ukuba umbhali uwudale njani umoya wonxunguphalo kwesi
                sicatshulwa.                                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 16

16              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      (EC/SEPTEMBA 2019)

      3.2.4    Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye
               nenkcaza ekuKHOLAM A.

                          KHOLAM A                               KHOLAM B
               (a)    Kwaziswa indawo, ixesha      (i)      uvuthondaba
                      nabalinganiswa bebali.

               (b)    Amacala amabini              (ii)     ithambeka
                      ayasukuzana, izibilini
                      ziphezulu, kuf’ayayo.

               (c)    Izithole zempixano           (iii)    Inqanaba lojiyo
                      ziyakhula, iziganeko ziya
                      zinyukela ngokunyukela.

                                                   (iv)     ingabula-zigcawu                   (3)

      3.2.5    Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
               sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                                (2)

      3.2.6    Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                      (2)

      3.2.7    Saba yintoni isiphelo seentombi zikaRhadebe esikolweni?                         (2)

      3.2.8    Ludidi luni lwenoveli olu? Xhasa impendulo yakho.                                (2)
                                                                                               [18]

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:                35

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        17

 ICANDELO B: IDRAMA

 UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

 4.1 ISICATSHULWA G

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                     (Kusuku olulandelayo ngorhatya, kungena uNdila endlwini
                     kaFuneka Matiwane kwa-N.U.3. Ufike uFuneka eyedwa lingekho
                     iqabane lakhe uZanele Nxusani.)

       NDILA:        Funie girl! (Ebulisa)

       FUNEKA:       Hallow Dicksie. Uyazi ukuba kule mihla usuke wanqaba
                     wachasela okwethamsanqa. Inene ndibe uphindele esuthwini.

       NDILA:        Kanene ufane uthethe wena. Uyandihleka kuba ndiphelelwe
                     emsebenzini? Ngenye imini uya kuze uqonde ukuba ubomi
                     ngumxube wezothuso namayeyeye.

       FUNEKA:       Hayi wethu, musa ukulixhoma epalini iswili lakho. Asinto esiya
                     kulala sitye yona leyo. Into elungileyo kukufuna umqolomba
                     ungene kuwo ngexesha lezothuso uphume ngexesha leziqabu.

       NDILA:        Kungenzeka ukuba ndize kungena komnye.

       FUNEKA:       Ulumke hlez’uthi kanti lo sowubhudl’umoya.

       NDILA:        Noko andicingi ukuba ndingashiywa nanguwe enyanyeni.
                     Uncedo lufumaneka kwabasemzini kunabasekhaya.

       FUNEKA:       Ukuba ufuna imali utsho ebhatyini mtshana.

       NDILA:        Kuwe imali yinto yonke and like all gold diggers, you will fold up
                     your tent and desert a gold mine that has given you comfort and
                     position when its yield ceases to be of commercial value.

       FUNEKA:       Hayi wethu ndiyaqhula.

       NDILA:        Uyaqal’ukuthetha. Uyayazi into yokuba ndiphelelwe
                     emsebenzini kwaye ndicinga ukuba uyazazi nezizathu.

       NDILA:        Lilonke?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 18

18              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 (EC/SEPTEMBA 2019)

      4.1.1     Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwale ngxoxo.                        (1)

      4.1.2     Khetha impendulo ibeNYE kwezi zilandelayo. Intsingiselo eziswa
                libinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa yeyokuba
                uNdila:

                A     akasathethi
                B     akasaseli
                C     akasaphangeli
                D     akasabonakali                                                       (1)

      4.1.3     Ngqina ukuba kuchanekile ukusetyenziswa kwentetho ethi, ‘uncedo
                lufumaneka kwabasemzini kunabasekhaya’ xa uNdila efuna
                ukuncedwa nguFuneka.                                                      (2)

      4.1.4     (a)    Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama ‘ungene’
                       elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                              (1)

                (b)    Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike
                       kuMBUZO 4.1.4 (a)                                                  (2)

      4.1.5     Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.

                UNdila akazange abuye aphangele akuba emkile eNobutho.                    (2)

      4.1.6     Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngesakhono sikaFuneka sokuthanda
                imali?                                                                    (2)

      4.1.7     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba impindezelo lolona phawu
                lulikhulisileyo eli bali                                                  (2)

      4.1.8     Wayesebenza msebenzi mni uSammy Maziko?                                   (1)

      4.1.9     Xela udidi lomlinganiswa alulo uMawonga. Xhasa impendulo yakho.            (3)
                                                                                          [17]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     19

 ISICATSHULWA H

 4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                         (UMawonga uviwa ethetha yedwa: “Yintoni kanye? Suka
                         khwelel’endleleni, wafa nguMawonga – hehe-he! Kutheni
                         na? Uthini na? Hayibo! Andiyi apho.” (Angene)

                         Yintoni kufe bani? Nazalisa indlu?
                         (Cwaka)
                         O! Yini kodwa? Yintoni Mawonga mntwanam?
                         O! Nkosi ya-am (Elila)

       NOMASOKA:         Yintoni kodwa mama? Su-ukuzikhathaza ngam. Ndone
                         bani? Thandie khawutsho mfazi, ndone bani?

       RAY:              Akonanga mntu, tu, qha nje sivelana nawe.

       MAWONGA:          O! Le ntlanganiso ingam?

       RAY:              Ukuba yintlanganiso ngubani owasemzini apha Lawu?

       MAWONGA:          Kunjalo kungenjalo, niqhele ukuba lapha, ngeli xesha?
                         Nibizwe ngubani apha?

       RAY:              Mfondini! Akusekho kuncwela fosilarha ngoku, kuba nawe
                         usidlwengule. Khawumamele sithethe nawe. Umntu
                         akazange azibone konakala kwathini na, ubonwa ngabanye.

       MAWONGA:          Ndonakaliswe yintoni?

       NOMASOKA:         Hayi mntwanam, siphulaphule nokuba akuzi kwenza nto
                         ngaloo nto.

       RAY:              Mfo kabawo, usapho lwakho uluhlalise bunyembezana.
                         Ibiyinto enani na le uyithanda ngaphezu kosapho lwakho?
                         Akutshiwo ukuba sukutya ukutya okuthandayo, kodwa funda
                         ukuzilinda nokuzilinganisela. Waqala kakuhle, wagqibela
                         ngamabibi.

       MAWONGA:          Uyagalela mfo kabawo kodwa ke nomlambo ukusuka
                         kwawo elisweni uphala kuhle uphilisa ubuye elwagcibeni
                         utyekeza iingodo namabibi. Ndiyekeni mna, ndiye-keni.

       NOMASOKA:         Ukhe ayekwe na umntu kusonakala? Yintoni mntanam
                         Mawonga? Kwasa kwahlwa sithetha nawe? Uya kude uve
                         liphi?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 20

20              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     (EC/SEPTEMBA 2019)

     4.2.1     (a)   Luluphi olu phawu lukaMawonga luvezwa yinkcaza ekrwelelwe
                     umgca ngaphantsi kwisicatshulwa?                                         (1)

               (b)   Khankanya imeko apho uMawonga athe wangena
                     engxakini ngenxa yolu phawu uluxele kuMBUZO 4.2.1 (a)                    (2)

     4.2.2     Xela esona sizathu sale ndibano ikwisicatshulwa.                               (2)

     4.2.3     Bonisa ukuba umbhali uwudale njani umoya wonxunguphalo kwesi
               sicatshulwa.                                                                   (2)

     4.2.4     Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye
               nenkcaza ekuKHOLAM B.

                          KHOLAM A                              KHOLAM B
               (a)   Kwaziswa indawo, ixesha      (i)      uvuthondaba
                     nabalinganiswa bebali.

               (b)   Amacala amabini              (ii)     ithambeka
                     ayasukuzana, izibilini
                     ziphezulu, kuf’ayayo.

               (c)   Izithole zempixano           (iii)    inqanaba lojiyo
                     ziyakhula, iziganeko ziya
                     zinyukela ngokunyukela.

                                                  (iv) ingabula-zigcawu                        (3)

     4.2.5     Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
               sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                                (2)

     4.2.6     Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                      (2)

     4.2.7     Saba yintoni isiphelo sikaFuneka ebalini?                                       (2)

     4.2.8     Ludidi luni lomdlalo olu? Xhasa impendulo yakho.                                (2)
                                                                                              [18]

                                                              AMANQAKU EWONKE:                 35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     21

 UMBUZO 5: INZALAYAMARHAMBA – M. MLOKOTI

 5.1   ISICATSHULWA I

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                      (Namhlanje uThambolenyoka ubambe intlanganiso
                      nabafazana abahlanu abamsebenzelayo uNomhase,
                      uNoyongo, uKuku, uNozigoci noNozici.)
       NYOKA:         (Echophe esitulweni, ngaphaya kwetafile yakhe ye-ofisi.)
                      Bhotani manenekazi!
       BONKE:         (Bethe zukuva ezisofeni ezigudle udonga)-Molo Mlungu.
       NYOKA:         Ndiyathemba nonke niphilile. Akunjalo?
       BONKE:         Hayi siphilile Mlungu.
       NYOKA:         Jongani zinzwakazi, kufuneka kusetyenzwe mpela ngoku.
                      Singena kuDisemba kaloku. Siyavana?
       BONKE:         Siyakuva Mlungu.
       NYOKA:         NguDisemba ngoku, ayabuya amajoyini, umsebenzi kufuneka
                      ubonakale. Andizokubakho yonke le veki, ndizakuba
                      seMthatha. Niyandiva?
       BONKE:         Ewe siyakuva Mlungu.
       NYOKA:         Kuyasetyenzwa phaya, laa manenekazi awahlelanga phezu
                      kwezinqe zawo phaya, ayanyakaza. Niyandiva?
                      (Aphakame esitulweni akhwexe ibhulukhwe ajikele aze
                      kuchopha phezu kwetafile ejonge kubo. Ethetha
                      nangezandlana.)

       BONKE:         Siyakuva Mlungu.
       NYOKA:         Kulungile ke, nani kweli cala sebenzani, mandithi ndibuya kule
                      veki izayo kube kucaca, andifuni kuva enye into ukubuya
                      kwam. Into esiyenzayo sakha ubutyebi apha. Ubutyebi
                      bakhiwa ngeendlela ngeendlela. Eyethu yile.

       BONKE:         (Bendwanyile, buxakwa) - Siyakuva Mlungu

       NYOKA:         Ewe kunjalo. Sakha ubutyebi ngoku. Ubutyebi bakhiwa
                      ngeendlela ngeendlela. Ukuba ungabuza nokuba kukubani na
                      osisityebi, nowaziyo ukuba ubutyebi bakhiwa njani na
                      uyakukuxelela, ukuba iindlela zokwakha ubutyebi azifani
                      njengoko nazo izityebi zinjalo. Eyethu yile.

       NOYONGO: (Eqavile, ephakamise ishiya elinye lasekunene) Ewe kona
                kunjalo Mlungu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 22

22              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2019)

      NYOKA:          Ewe kunjalo kakade. Kaloku aba bantwana bahleli bezakuba
                      namadoda kakade. Ukuba asibaniki apha bahleli beza
                      kuwafumana phaya phandle kakade. Yintoni umahluko?

      NOYONGO:        Hayi awukho Mlungu.

      NYOKA:          Awukho kakade. Umahluko nje mnye: Apha abaneli nje
                      kukufumana amadoda kuphela, koko siyabahlawula, yaye
                      sakha nobutyebi. (Ephethuka ejonga ekhohlo). Wena
                      Noyonyo, kuqhubeka ntoni? Ubundithembisile, uphi laa
                      mntwana?

      5.1.1    Xela indawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwale ngxoxo.                         (1)

      5.1.2    Khetha impendulo ibeNYE echanekileyo kwezi zilandelayo. Kule
               ntlanganiso uNyoka ufuna ukuba abasebenzi bakhe:

               A      balobe imali
               B      balobe ubutyebi
               C      balobe amadoda
               D      balobe amantombazana                                                (1)

      5.1.3    (a)    Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa libinzana, ‘bethe zukuva’
                      elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                               (1)

               (b)    Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike
                      kuMBUZO 5.1.3 (a)                                                   (2)

      5.1.4    Ngqina ukuchaneka kokusetyenziswa kwegama elithi, ‘zinzwakazi’ xa
               uNyoka efuna ukuncedwa ngaba bafazana.                                     (2)

      5.1.5    Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.

               UKuku wanikezela ngobungqina obabumbambisa uNyoka.                         (2)

      5.1.6    Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngesakhono sikaNoyongo sokunyolukela
               imali kulo mdlalo?                                                         (2)

      5.1.7    Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba ukuxhatshazwa
               kwamabhinqa lolona phawu lulikhulisileyo eli bali.                         (2)

      5.1.8    Wayesebenza msebenzi mni uGxalaba kweli bali?                              (1)

      5.1.9    Xela udidi lomlinganiswa alulo uThambolenyoka. Xhasa impendulo
               yakho.                                                                     (3)
                                                                                         [17]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 23

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       23

 5.2    ISICATSHULWA J

        Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                        (Kuthe kusenjalo kwangena uThambolenyoka ehamba
                        namadoda amabini abangawaziyo, wamela qelele wathetha
                        nawo into abangayivayo. Emva koko wegqitha waya kungena
                        nawo kwigumbi elingasemva.)

        NYOKA:          Jongani madoda, lo mntwana nguye lowa ungqongwe zeziya
                        zitunxa zithathu zabafazi.

        MKHEFA:         Simbonile Skhulu.

        SDOKHWE:        Yha siyambona Skhulu.

        NYOKA:          Maze kuthi kanti kunjalo.

        MKHEFA:         Hayi kunjalo Skhulu.

        NYOKA:          Jongani madoda, ndinithembile, ningandiphoxi. Ndifuna
                        ukwazi yonke into ngalo mntwana: inqwelo-mafutha ahamba
                        ngayo, igama lakhe, nalapho ahlala khona. Niyandiva?

        SDOKHWE:        Kuyavakala Skhulu, kulula konke. Yonke loo nto Skhulu uza
                        kuyifumana kwanamhlanje.

        NYOKA:          Kulungile ke. Mkhefa, biza eziya zitunxa zithathu zabafazi
                        zize apha.

        MKHEFA:         (Aphume abuye nabo) Naba Skhulu.

        NYOKA:          Khanitsho, nenza ntoni nina phaya?

        NOYONGO:        Hayi Mlungu besisa ...

        NYOKA:          Hlalani phantsi! Hlalani phantsi maan. Nibe nithe bhungxe
                        nje. Hlalani phantsi! Uthi benisathini?

        NOYONGO:        Besisangcambazisa laa mntwana Mlungu.

        NYOKA:          Mnxim! Yinto ebeniyithunywe ngubani leyo? Hhe! ...
                        beniyithunywe ngubani loo nto?

        Bobathathu:     (Bejika bejongana bemangele) Nguwe Mlungu.

        NYOKA:          Bendinithume loo nto mna? Bendikhe ndathi kuni yiyani
                        kungcambazisa laa mntwana?

        Bobathathu:     (Besajongene bexakiwe)

        NYOKA:          Ubhululu wenu ufile, uhlatywe ngencula ngumntu
                        eningamaziyo, nina nilibele kukundixelela ukuba
                        niyangcambazisa. Khona, niyangcambazisa,
                        niyangcambazisa, ningcambazisa ntoni?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 24

24              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     (EC/SEPTEMBA 2019)

      5.2.1    (a)   Luluphi olu phawu lukaNyoka luvezwa yintetho yakhe ebhalwe
                     ngqindilili kwisicatshulwa?                                              (1)

               (b)   Khankanya imeko apho uNyoka athe wangena engxakini ngenxa
                     yolu phawu uluxele kuMBUZO 5.2.1 (a).                                    (2)

      5.2.2    Xela esona sizathu sale ndibano ikwisicatshulwa.                               (2)

      5.2.3    Bonisa ukuba umbhali uwudale njani umoya wonxunguphalo kweli
               bali.                                                                          (2)

      5.2.4    Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye nenkcaza
               ekuKHOLAM A.

                         KHOLAM A                               KHOLAM B
               (a)     Kwaziswa indawo, ixesha     (i)     uvuthondaba
                       nabalinganiswa bebali.

               (b)     Amacala amabini             (ii)    ithambeka
                       ayasukuzana, izibilini
                       ziphezulu, kuf’ayayo.

               (c)     Izithole zempixano          (iii)   inqanaba lojiyo
                       ziyakhula, iziganeko ziya
                       zinyukela ngokunyukela.

                                                   (iv) ingabula-zigcawu                      (3)

      5.2.5    Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
               sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                               (2)

      5.2.6    Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                     (2)

      5.2.7    Saba yintoni isiphelo sikaThambolenyoka ebalini?                               (2)

      5.2.8    Ludidi luni lomdlalo olu? Xhasa impendulo yakho.                                (2)
                                                                                              [18]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:               35

                                                OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 25

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  25

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.

 UMBUZO 6

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo ezithatyathwe kumabali amaBINI uze uphendule
 imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye.

 6.1 NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL NGEWU

       ISICATSHULWA K

       Into emophuleyo uMaVumisa kuxanduva lokukhulisa abantwana ababini ibe
       kukubonwa kukaNokwanda lisoka. Mhla uNokwanda wahlebela unina ukuba
       kukho tsha-ntliziyo lithile elimbone ukuba angangumfazi, wavuya uMaVumisa
       wabulela kuNokwanda esithi ukwanda kwaliwa ngumthakathi. Amadoda
       akwaNdlambe azamile ukuyikhaba ngawo omane into yokwenda komntwana
       esemncinci engekahlanganisi neminyaka elishumi elinesihlanu, koko
       kwabonakala kumadoda akwaNdlambe ukuba apha kuMaVumisa
       noNokwanda asenga nje iimazi ezikhabayo. Umfazi nentombi yakhe batyhale
       ngesifuba bengafuni nokuva. Into yokwenda kwale ntombi imncede kakhulu
       uQolwana kuba ibiyimhemhe yakhe ukondla nokufundisa aba bantwana
       nakuba ebengahlawulwa kuyaphi eThekwini.

       Akuhambanga xesha lide uNokwanda elishiyile ikhaya lakhe, uQolwana
       wazifunela umfazi. Intombi le ibihlala nonina eThekwini. UQolwana ufikile
       kowabo ngeny’imini ehamba nomfazi wakhe. Wavuya unina akuqonda ukuba
       ukumka kukaNokwanda akuvulanga sikhewu. Umfazazana wenzelwe utsiki,
       abizwa namadoda akwaNdlambe ukuba aze kuzimasa itheko. Ukuba
       ibingekho inyama ingxolo ngeyithande ukuba qatha,koko angxolile la madoda
       ukuba abanjiswe into esinqeni engayazi nokuba ibiqale kanjani na. Amaqatha
       enyama enza ukuba amadoda akhe aqwalasele ephambi kwawo asele
       umhluzi, axole. Into ekhe yawaphazamisa kukufumanisa ukuba ezinye
       iinkomo zekhazi likaNokwanda zathengiswa ngeenjongo zokulobola
       umntwana waseThekwini.

                                        KUNYE

       6.1.1    Yintoni ekhokelele ekubeni uMaVumisa abakhulise eyedwa
                abantwana bakhe?                                                     (1)

       6.1.2    Khetha impendulo ibeNYE echanekileyo kwezi zilandelayo.
                Itshantliziyo ekuthethwa ngalo kweli bali:

                A    lalingamfuni unina wentombi
                B    lalikrokrelwa ngunina wentombi
                C    lalicatshukelwa ngunina wentombi
                D    lalithandwa ngunina wentombi                                    (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 26

26              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2019)

       6.1.3   (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa libinzana,
                     ‘ukuyikhaba ngawo omane’ elibhalwe ngqindilili
                     kwisicatshulwa.                                                      (1)

               (b)   Xela okuphuhliswa ngulo mfanekiso-ngqondweni uwunike
                     kuMBUZO 6.1.3 (a).                                                   (2)

       6.1.4   Ngqina ukuchaneka kokusetyenziswa kwenkcaza ethi, ‘wazifunela
               umfazi,’ xa kubhekiselele kwinkqubo yokuthathwa komfazi
               kaQolwana kweli bali.                                                      (2)

       6.1.5   Cacisa ukuba kutheni ulwazi olulandelayo lungeyonyani.
               UMavumisa nomolokazana wakhe babethandana kakhulu.                         (2)

       6.1.6   Sityhila ntoni esi sicatshulwa ngenkolelo yamadoda akwaNdlambe?            (2)

       6.1.7   Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba iinkani lolona phawu
               lulikhulisileyo eli bali.                                                  (2)

       6.1.8   Yathiywa igama elithini le ntombi yaseThekwini ngamaNdlambe?               (1)

       6.1.9   Xela udidi lomlinganiswa alulo uQolwana kweli bali. Xhasa impendulo
               yakho.                                                                     (3)
                                                                                         [17]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 27

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  27

6.2    KANTI ANDIZENZANGA – LL NGEWU

       ISICATSHULWA L

       Le nkewu yasuka yangenwa ngumkhwa othande ukuwothusa umzi
       waseSikhobeni ngokubanzi. Lo mfo uqale ngokugqobhoza iindlebe zakhe.
       Isimbo samadoda agqobhozileyo besingothusi kuyaphi kumadoda angayanga
       sikolweni kuba kaloku ebekho nje kanobom amadoda anxiba amacici kule lali,
       ngokungakumbi amadoda asebenza emgodini. UMntuyedwa yena akanxibanga
       nje amacici aqhelekileyo emadodeni, koko lawo ayokozelayo anxitywa ngabantu
       basetyhini. Kuthe kusajongwe leyo, woluka iinwele zakhe lo mfo waqaba
       nemilebe yomlomo wakhe bomvu.

       Olu nyawo lwenze ukuba kukhe kubizwe imbizo komkhulu ngenjongo
       yokukhalimela le meko. Ubizelwe komkhulu uMntuyedwa, wayalwa ngamadoda
       elali ukuba ahlukane nezimbo zobufazi. Ubuzwe imibuzo ethande ukumothusa
       ebengayilindelanga noko kubantu abangabazali. UMfihlelo, enye yala madoda,
       ukhe wamcothozisa lo mfo embuza ngelithi, “Khawutsho ke mfo wam, ukuba
       ubunendlela yokuzikhethela phakathi kobudoda nobufazi ubungakhetha yiphi
       kwezi zinto zimbini?” “Mna, bawo, bendingazikhethela ukuba ngumntu
       wasetyhini”. Uphendule ngolu hlobo umfo kaXhalabile kubonakala ukuba yonke
       le nto uyibethisa ngomya. Amadoda ajonge phantsi adumzela kubonakala ukuba
       uyavungama umzi. Imbizo imkhulule uMntuyedwa ukuba makagoduke alindele
       isigqibo samadoda. Ukhe wathalalisa efuna ukuqonda ukuba ngaba uphendule
       ngendlela engafanelekanga na, koko amadoda athe anelisekile gqitha luhlobo
       aphendule ngalo.

       6.2.1    (a)   Luluphi olu phawu lukaMntuyedwa luvezwa yinkcaza yamacici
                      akhe ‘ayokozelayo’ ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa?               (1)

                (b)   Khankanya imeko apho uMntuyedwa athe wangena engxakini
                      ngenxa yolu phawu uluxele kuMBUZO 6.2.1(a).                          (2)

       6.2.2    Xela esona sizathu sokubizelwa kukaMntuyedwa embizweni
                ngokwakwisicatshulwa.                                                      (2)

       6.2.3    Bonisa ukuba umbhali uwudala njani umoya wonxunguphalo kwesi
                sicatshulwa.                                                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 28

28              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       (EC/SEPTEMBA 2019)

     6.2.4    Matanisa inqanaba lesakhiwo sebali elikuKHOLAM B kunye nenkcaza
              ekuKHOLAM A.

                           KHOLAM A                                   KHOLAM B
              (a)   Kwaziswa indawo, ixesha             (i)     uvuthondaba
                    nabalinganiswa bebali.

              (b)   Amacala amabini                     (ii)    ithambeka
                    ayasukuzana, izibilini ziphezulu,
                    kuf’ayayo.

              (c)   Izithole zempixano ziyakhula,       (iii)   inqanaba lojiyo
                    iziganeko ziya zinyukela
                    ngokunyukela.

                                                        (iv) ingabula-zigcawu                      (3)

     6.2.5    Khankanya ulwazi olusixelela ukuba isimo sentlalo esivela kwesi
              sicatshulwa sesamaxesha okhanyo.                                                     (2)

     6.2.6    Nika zibeMBINI iindidi zokuzotywa kwabalinganiswa ebalini.                           (2)

     6.2.7    Saba yintoni isiphelo sikaMntuyedwa kweli bali?                                      (2)

     6.2.8    Ludidi luni lwebali olu? Xhasa impendulo yakho.                                      (2)
                                                                                                  [18]

                                                                AMANQAKU ECANDELO C:               35

                                                OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 29

(EC/SEPTEMBA 2019)       ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   29

ICANDELO D: IMIBONGO

Phendula imibuzo esetwe kwimibongo YOMIBINI.

UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – Sibongile Maputi nabanye

7.1    Funda lesi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule imibuzo
       elandelayo.

                           KONAKELE PHI NA MZ’ONTSUNDU?
       1     Kazi yimbudumbudu ni na le iqhubekayo kweli loMzantsi?
       2     Nkanyamba ni na le itshayela ilizwe lethu?
       3     Kunamhlanje nje uMzantsi Afrika uyalila;
       4     Besiba ngokuzalwa koMzantsi Afrika omtsha
       5     Izinto ziza kutshintsha zibe ntsha.
       6     Kuthe kanti asibhungisanga, uMtyholi uthi, ng’ong’o.
       7     Kuphalala igazi mihla le, zizijwili nje;
       8     Ubuntu kule mihla bumke nezandawana;
       9    Mihla le ziindaba ezixhomis’amehlo
       10   Koomabonakude noonomathotholo.
       11   Kazi liphi na ikamva leli loMzantsi?
       12   Ilizwe liyahlininika ziziganeko zentswela-bulungisa;
       13   Imibutho yezopolitiko ijongene ngezikhondo zamehlo;
       14   Inene ingqubana okweenkunzi zeegusha epalamente.
       15   Kazi luzimele phi na uxolo olwalutyalwe nguMadiba?
       16   Ukuphangwa kodederhu lweevenkile luthath’unyawo;
       17   Abathengi bangena izibilini ziphezulu ezivenkileni;
       18   Wofika bechwechwa okweekati zichwechwela iimpuku.
       19   Sii! Hayi malindini ndiyakuqalekisa;
       20   Sekunjenjenje kungenxa yakho kuba sikuvuzel’izinkcwe.
       21   Izithethe namasiko namhla ayakrexezwa,
       22   Kudluliswa umntwana kunina,
       23   Akusenziwa ngantlonipho.
       24   Isiko lolwaluko alisenasidima;
       25   Ziphi na iingcibi namakhankatha ahlonele izinyanya?
       26   Endaweni yovuyo lokuphuma kwamakhwenkwe zizililo.
       27   Tywalandini nawe ndiyakuqalekisa,
       28   Kuba nawe udlal’indim’enkulu kule mbudumbudu.
       29   Tikindini ulugqibil’ulutsha lwanamhlanje-
       30   Alunxili yeha! Luyayayatheka.
       31   Wena mthengisi weziyobisi, wenzakala ukhab’iimviko nje!
       32   Iintombi zeli lizwe zikhuphisana ngokukhulelwa;
       33   Iikliniki zithe mome ziintsana noonina;
       34   Mihla le wofika zithe qhutsu izisu, zingenaxhala;
       35   Woo! Kazi uthini na urhulumente weli lizwe?
       36   Inene abazali bezi ntombi beme nematha;
       37   Kaloku ezi ntombi zithiwe jize ngamalungelo;
       38   Wakuthetha, unyathel’inyoka emsileni.
       39   Iinkonde neenkondekazi mazisitheliswe kusakhanya,
       40   Zingawaboni la manyala namanyundululu aqhubekayo.
       41   Hayi! Mandiyeke hleze kuthi kanti ndizicandela umgalagala!

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/4ed02c84-0664-45df-bd4e-28e1bdabf8f9) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2019-memo/ac9551f4-0c82-4193-a47d-70a2e4332dd9) — isiXhosa FAL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2019-memo/ee26f268-8394-4df4-9c83-4c4bfca1a063) — isiXhosa FAL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — isiXhosa FAL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2019/7015d609-f209-4a57-88c2-af120116c696) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-nov-2019/537983a8-5873-4fe7-bddc-62e74e024cfa) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2024/bffdc7ae-e26d-41ce-85b3-45556351b8c5) — Memo · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
