# isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the September Preparatory Exams 2021, 28 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2021 · isixhosa. Memorandum, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                          NATIONAL
                     SENIOR CERTIFICATE

                             IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2021

        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
            ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   80

                 Le memorandam inamaphepha angama-28.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2021)

 EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

 • Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
 • Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
   ukukorekisha kumaziko okukorekisha.
 • Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

 IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

 1.   Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo
      esekuqaleni kuphela. (Umviwa akuvumelekanga ukuba aphendule umbuzo
      osisincoko nombuzo omfutshane kudidi olunye kwijenri enye.)

 2.   Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo efundisiweyo),
      korekisha kuphela emibini yokuqala.

 3.   Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
      esisincoko kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
      kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithathu imibuzo
      (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha
      kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba
      uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

 4.   Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
      ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

 5.   Xa iimpendulo zinonjolwe ngokuchanekileyo, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe
      ngayo kwimemorandam.

 6.   Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo
      ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.

 7.   Imibuzo esisincoko
      Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
      lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa
      impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
      ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. Sebenzisa irubriki
      yokuhlola ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.

 8.   Imibuzo emifutshane
      Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula.

 9.   Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
      ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo.

 10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO.
     Makisha impendulo exhasayo.

 11   Iimpendulo zemibuzo emifutshane mazihlolisiswe ngokupheleleyo kwayanywe
      kwiingxoxo eziqhubeke ngexesha lobekomgangathweni lwesikhokelo
      sokukorekisha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 3

 ICANDELO A: ISIHOBE

 IMIHOBE YESIXHOSA – B. NGOMBANE

 UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 A! NGANGOMHLABA! – S.E.K. MQHAYI

 Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Ama-6 ngawomxholo aze ama-4 abe
 ngawolwimi kunye nesimbo.

 Sebenzisa irubrikhi esisihlomelo A.

 • Sebenzisa ezi ngongoma zilandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
 • Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo
   umbongo.
 • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-28 ukuhlola lo mbuzo.
 Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
 • Ukusetyenziswa kwesikhahlelo ‘A! Ngangomhlaba ‘ kwisihloko, kubonisa ukuba lo
   mhobe sisibongo. Oku kusetyenziswa kwesikhahlelo kusetyenziswe ngenjongo
   yokunika imbeko njengoko lo ubongwayo eyikumkani yamaXhosa jikelele.
 • Imbongi isebenzise uwalakahla lwamagama azizixwexwe nangaqhelekanga
   ukuphuhlisa ukuba imbongi yomthonyama izakhela amagama ukuhluba
   imisebenzi negalelo lalowo ubongwayo kwintlalo yoluntu’Mangqangq’ iManisipaliti’
   endaweni yokuthi kwakuphithizela ngendlela engaqhelekanga kwisixeko
   saseMonti.
 • Ukuphindaphindwa kwegama elisisandi/elidala umfanekiso wesandi yegama ’
   Ngambu-ngambu-ngambu’. Ngoku kuphindaphindwa imbongi igxininisa isandi
   nesingqi sentambula njengesandi esikhapha ingoma, ikwaphuhlisa nolonwabo
   lwabantu baseMonti ngale mini enkulu yale kumkani.
 • Ukusetyenziswa kwemvano siphelo ngenjongo yokudala isingqisho lolunye
   uphawu lwesibongo.
 • Ukuxhaphaka kokusetyenziswa kobaxo ’Lanyikima lonk’ elakwaGompo
   oluphuhlisa indlela imvakalelo neyabenza baphuma ngobuninzi babo lolunye
   uphawu lwesibongo.
 • Ukutyeba kwesibongo zizafobe nokuzakhela izifanadumo ‘Bho-ho-ho’ okucacisa
   ukukhala kwenkomo nokuvuma kwecamagu nabantu ngetheko elo lenziwayo
   ikwalolunye uphawu lwesibongo.
 • Ukusetyenziswa kwempinda yesikhahlelo ‘A! Ngangomhlaba’xa kuvalwa isitanza
   sokuqala kumqolo we-13 nowe-14 nokugxininisa ukunika imbeko kwikumkani
   kuluphawu lwesibongo.
 • Ukusetyenziswa kwesigama esintsonkothileyo nesizisa umfanekiso ngqondweni
   wokujoja      esisetyenziswe       ngenjongo       yokuvuselela     imvakalelo
   zabaphulaphuli’kwanuk’      irhuluwa    nentsimbi’    kubhekiswa     kwindlela
   ekwakugityiselwana nayo ngeentetho ngexesha lentlanganiso yokugqibela awathi
   waphumelela kuyo uNgangomhlaba.
 • Imbongi ikwasebenzise isigama esintsonkothileyo kumqolo we-17 ‘kwatshixiz’ umti
   komnye’ nelizisa umfanekiso ngqondweni wendlebe kubhekiswe kubunzima
   bedabi awayekulo uNgangomhlaba.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

    • Umqolo we-18 ukwangqina ukuba sisibongo esi kuba kusetyenziswe isigama
      esintsonkothileyo ‘kwaqhawuk’ imbeleko nemibeleso’, imbeleko yinto yokubeleka
      usana eyayisenziwa ngofele kwaye yayomelele ngendlela emangalisayo
      kwakungekho lula ukuba iqhawuke, imibeleso ibe yimitya eyomeleleyo
      ekwakufudulwa kufulelwa ngayo izindlu nayo yayomelele kakhulu kungekho lula
      ukuba iqhawuke. Imbongi isebenzise esi sigama ukuphuhlisa ubunzima bedabi
      ngokude kuqhawuke izinto eziqhawuka nzima ngokubhekiselele ekulweni
      kwabazalanayo kude kuphele ubuhlobo.
    • Ukusetyenziswa kophawu lomelo (‘) ukudiza isantya sokuphala kwembongi xa
      ibonga ,ukugxalathelana kwezimvo kunye nokusetyenziwa kophawu lokhuzo (!)
      olutyhila indlela eziphalaza ngayo izimvo zayo ide ibengathi iyakhuza kanti
      ikwabethelela oko ibonga ngako kwesi sibongo zezinye iimawu zesibongo.
    • Ukusetyenziswa kombuzo-buciko kumqolo we-20 nowe-21 ‘Bebedityaniselwa
      ntonin’ abangaka?’, Kuphuhlisa ukumangaliseka bubuninzi babantu kweli theko,
      ‘kusaphuk’ imikhonto nje siphina?’ ukubethelela ingcamango yokuba bekwenzeke
      impazamo.
    • Ukusetyenziswa kwesigama ‘inkwenkwezi ifumanekile’, okubonisa ukuncoma
      okungafihlisiyo isenzo sobuthanda-zwe sikwalolunye uphawu lwesihobe
    • Ukusetyenziswa      kwesihlonipho    kumqolo      we-27  ‘wagcinen’    amadun’
      akowethu’,esibhekise kumathole ohlanga elibethelela ukuba iinkosi mazithotyelwe
      kuba ziintloko zohlanga lolunye uphawu lwesibongo.
    • Ukungacwangciswa kwemiqolo luphawu lwesibongo njengoko imbongi
      yomthonyama ingacwangcisi, isuka idanduluke ibonge yakuchukumiseka.
    • Ukwaziwa kuka S.E.K. Mqhayi obongayo kwesi sibongo njengembongi
      yomthonyama kuqinisekisa ukuba ngenene esi sisibongo.
    • Ukuphethwa kwesibongo ngo ‘Ncincilili’ lolunye uphawu lwesibongo nanjengoko
      isibongo sibanendlela esiphethwa ngayo kuxhomekeke kulowo ubongayo.

 UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INYIBIBA – J.J.R. JOLOBE

 2.1 Intsingiselo ngcalo yokuzifihla kukuzenza ngokwakho ukuba ungabonwa
     ngenjongo, kuchasene nokuqaqamba ngokuba ukuqaqamba kukubonakala
     nangona ifihlakele ungaziqaqambisanga. √ Luchasaniso oluzisa intsingiselo
     yokuba ubuhle batyhuluba bayenza yabonwa nangona yayizama
     ukungabonwa. √                                                                           (2)

 2.2 “Izityalo ezithile, zaye zimi zijikele”. √                                               (1)

 2.3 Isimntwiso sifanisa izinto ezingengobantu nabantu ngokuzenza ngathi zenze
     izinto ezenziwa ngabantu. √ Isimntwiso ke ngoko sidala umfanekiso ntelekelelo
     wenyibiba eqhayisa ngobuhle ngokufanayo nokwenziwa ngumntu xa ithi
     iphakamise intloko. √/ le miqolo idala umfanekiso ntelekelelo wentyatyambo
     ezenzo, zifana nezomntu ozenza avelele kwabanye, abonakale kuwo wonke
     umntu ngentloko emibala egqamileyo. √

        (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                        5

2.4    Ndiyangqina kuba imbongi ithi yathokoza intliziyo yayo. √ kwabakhona
       ukufudumala engenakukuchaza mhla ibona loo nzwakazi. √

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                 (2)

2.5    Isifanadumo. √                                                                       (1)

2.6    Lo mbongo ufundisa ukuba inyibiba iyintyatyambo egqwesayo ngobuhle √√/
       ubuhle bayo buphuma izithuba abulinganiswa nobezinye iintyatyambo
       nokuba ikhula kwiindawo ezifihlakeleyo √√/ Inyibiba yintyatyambo ebuhle
       bunganyamezelekiyo obakhelayo ngaphakathi kulowo uhlangene nayo √√/
       inyibiba lumelo lobuhle beentyatyambo beenzwakazi ngenxa yokuba
       iyinkulelane yeemeko ezinzima √√/ iqaqamba sele ikhule phantsi kweemeko
       ezikhangeleka zingenakuyila ziphumo zihle. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – S.E.K. MQHAYI

3.1    Izandi oo ‘rh noo ‘x’ banika intsingiselo yokuba ungumama owenza izinto
       ezicekisekayo kwabanye abantu. √√                                                    (2)

3.2    “Igqibil’ intomb’ asemzini. √/ “Igqibil’ intomb’ aseLusuthu. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

3.3    Lo mbuzo buciko udala ifuthe lokuba imbongi inexhala malunga nokuba
       ngubani oya kudlala indima kaCharlotte njengoko engasekho. √√/ Lo mbuzo
       buciko uvuselela izazela kubantu basetyhini malunga nokuba baqhubeke
       noko kuhle abekwenza uCharlotte ngexesha esaphila. √√

       (Nayiphi kwezi)                                                                      (2)

3.4    Ndiyangqina kuba imbongi ngokwayo ithi ‘Menzeleni iiltye ze siqhayisele
       ngalo amavilakazi’. √/Ithi ‘Az’ angaz’ alityalwe kowabo’ √/ ‘Az’ angaz’ alityalw’
       emhlabeni’ √/ ‘Az’ a ngaz’ alityalw’ eAfrika’. √

       (Nasiphi isibini kwezi.)                                                             (2)

3.5    Luphindaphindo oluthe ngqo. √                                                        (1)

3.6    Yeyokuba uMfikazi uCharlotte Maxeke ubenemisebenzi emihle esizweni √√/
       Yeyokuba imisebenzi kaCharlotte ifanelwe kukudunyiswa kwaye ifanele
       ukuba nabalandeli. √√/ yeyokuba ubenexabiso eliphezulu kwisizwe
       uCharlote ngemisebenzi yakhe yakukhathalela abantu abahlelelekileyo √√//
       Yeyokuba uCharlotte ubelulutho emhlabeni nangokusungula iimanyano
       zoomama nasezinkonzweni. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2021)

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UNOZAKUZAKU – Z.S. QANGULE

4.1   Abakhulu ngabantu abadala, abanci ngabantwana. √Luzisa intsingiselo
      yokuba wonke umntu uyancaza kunozakuzaku. √                                    (2)

4.2   “Intomb’ iyazimela unin’ ambathe”.√                                            (1)

4.3   Le mibuzo inefuthe lokuqaqambisa ixabiso likanozakuzaku lokuba konke
      kubuzwa kuye √√/ okanye kuninzi okungumgomo kanozakuzaku kumsebenzi
      wakhe wokuzakuza. √√/ Le mibuzo ikule miqolo ibonisa indlela egxalathelana
      ngayo imibuzo equlethe iimfuno zabantu bakulontombi kunozakuzaku. √√
      Iqaqambisa ubuninzi bezinto eziye zifunwe kunozakuzaku ngabantu
      bakulontombi. √√/ iqaqambisa ukuxakekiswa kukanozakuzaku. √√

      (Nayiphi na kwezi.)                                                            (2)

4.4   Ndiyangqina kuba imbongi ithi yinkabi yamalang’ ekad’ inetha”. √/ kuba
      imbongi ithi kuthenjwe yena ngasemv’ ujongiwe ngaphambili. √                   (2)

4.5   Sisifanadumo √                                                                 (1)

4.6   Usifundisa ngokuxabiseka kukanozakuzaku ngumntu ofanele ukuphathwa
      kakuhle ngenxa yobunzima bomsebenzi awenzayo. √√                              (2)
                                                                                   [10]

ISIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (UKUBA USIPHENDULE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UMNGA – S.E.K. MQHAYI

5.1   NguDisemba √                                                                   (1)

5.2   Iingcambu √ Ameva √ kunye namagqabi. √                                         (3)

5.3   Igxininisa umbulelo ongazenzisiyo kuMdali ngokudala umnga oluncedo
      eluntwini √√                                                                   (2)

5.4   Yimvano siqalo √ nempinda. √                                                   (2)

5.5   Imbongi yonwabile. √ kuba incoma ubuhle boMnga idandalazisa nendlela
      owawuluncedo ngayo eluntwini ngexesha lamandulo. √                            (2)
                                                                                   [10]

                                                   AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  7

 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

 INOVELI

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INKAWU IDLIW’ ILILA – S Kula

 • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
 • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo.
 • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma ziandelayo.
• Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfezeko
  ayikhange imthibaze kwiphupha lakhe lokulusiphula neengcambu
  ulwaphulomthetho olugquba kule noveli. Uzamile kunzima wade wafika
  encochoyini yentaba, wazisa ababulali, izaphulimthetho nezizathu
  zolwaphulomthetho ngaphambili ejamelene nale miqobo.
• UMapheza uthatha ityala lokugwintwa kukasomashishini owaziwayo ogama
  linguMsindisi Yangaphi kuMfuneko Mnenga.
• UMfuneko ulilalele eli lityala kuba efuna ukugquka umkhondo njengoko
  wayekhe wenza njalo kwelomyeni kaNompumelelo, uChizama.
• Luqala nje uphando uMfuneko uba ngumqobo ubonakalisa ukusebenzisana
  noThantaswa osisaphulimthetho ngokuthi amtsalele umnxeba amxelele ukuba
  amapolisa asendleleni.
• UMfuneko uyayiqonda akuzi kuba lula ukuba azi ngamanyathelo athathwa
  nguMfezeko uthenga uNqoza ukuba ancedisane noMfezeko ukuze amazise
  onke amanyathelo abawathathayo yena noMfezeko ngolu phando.
• UMfuneko noThantaswa bagqiba kwelokuba makafe uMfezeko kuba kakade
  inkawu idliw’ ilila.
• Isipolisa sixoxa ngeli tyala, uMfuneko usithela amanzi ngelithi ixhaphakile into
  yokuba umfazi abekwe ityala xa kusweleke indoda yakhe, ude athi ababulalali
  ngabantu abangathunywanga mntu zizikrelemnqa nje de agqibele ngokuthi
  uMsindisi ubulewe ngabantu ebebefuna imoto yakhe.
• UMapheza uthi indlela edlakazwe ngayo imoto kaMsindisi ibonisa ukuba
  ababulali bebengafuni zinto zakhe koko bebefuna yena.
• UMfuneko woyikisa uMapheza ngelithi kufanele achule ukunyathela ngenxa
  yohlobo lwetyala aliphandayo, uMapheza uyafunga uthi “umqolo uphandle
  kwezo zikrelemnqa kwaye ukuba zisahamba phakathi kwabantu azilibonanga
  eliwinayo, uMfuneko uyabona ukuba uMfezeko akazimiselanga kubuya mva
  kuphando lwakhe.
• UMfuneko uxoka ngoMfezeko kwamanye amapolisa uthi nguye owantama
  uSajini Zalala ngokuba imipu kwaye akakulungelanga ukusebenza
  esikhululweni.
• Ungcolisa uMapheza kuNqoza uthi nguye owantama uSajini Zalala
  owagxothwayo kuba etyholwa ngokuba imipu, mipu leyo eyayibiwe nguye
  uMfuneko, ude amthiye athi lirhamba elirhubuluzayo ekufanele ahambele kude
  naye amanye amapolisa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2021)

•   UNqoza ubonakalisa ukuvumelana noMfuneko kule mbono yokuba ngumqobo
    kolu phando ude athi akayi kufumana mixhaka ngenxa yakhe.
•   UMfuneko ufumana ikroba lokumsebenzisa ngakumbi uNqoza ngokuthi maze
    adlulise konke okufunyenwe nguMfezeko eluphandweni kuye, lilonke abe
    nguKhala wakhe.
•   Xa uMapheza enezinto azikrokrelayo, wenza nantoni na uNqoza enokwenza
    ukuba angaqhubeleki uMapheza.
•   UNqoza uyigalela amanzi into yokungahambelani kwentetho kunye nexesha
    afowune ngalo uThantaswa elingahambelani nexesha lokwenzeka
    kwesiganeko.
•   UMapheza ingqondo yakhe ayisuki ekubeni umfazi kaMsindisi unayo into
    ayaziyo ngokufa komyeni wakhe.
•   UNqoza ukayekanga ukumana esazisa uMfuneko ngeziphumo zophando.
•   UThantaswa ude abuze ukuba kanti lo Mapheza ufa nini. UMfuneko ucinga
    ngexhwele lakhe uNyangelethu ukuba lingamncedisa ukususa uMapheza
    endleleni yabo, lo xa yena uThantaswa eyibona izolibazisa leyo yena emfuna
    ngembumbulu emehlweni.
•   UMfuneko uya exhweleni unikwa umgubo, usebenzisa uNqoza ukuba
    awugalele esiselweni sikaMfezeko kwi after-tears, aphathwe sisisu segazi
    uMfezeko esiyokumgalela esibhedlele.
•   UMfuneko umana ukufowunela uZintle esibhedlele ebuza ngoMfezeko.
•   Akuva ukuba uchacha kuhle esibhedlele uMfezeko, uyelenqa ukumba
    esibhedlele amse kuNyangelethu ngenjongo yokuba amtshise nguvutha
    libhange nelo icebo.
•   Esesibhedlele njalo uMfezeko ooSixaki bangena endlwini kaMfezeko
    bayagoqulula bafuna nantoni na enokuphazamisa kolu phando bawe phantsi.
•   Bayamba esibhedlele ngobusuku bamsa exhweleni, baviwe ngumkhwetha
    kaSiphongo ogama linguNontsikelelo bethetha ngokumtshisa. Neli libhanga
    ngokuthi uNontsikelelo amlumkise uMapheza ngokuza kwenzeka abaleke
    asinde uMapheza. Ngelishwa kutsha unyana kaNyangelethu othe ngokunxila
    wangena kuloo mkhukhu ubulungiselelwe ukutshisa uMapheza.
•   UMfuneko uhambisa iindaba ezingeyonyani zokusweleka uMapheza
    esipoliseni, amapolisa ayafika kwaMapheza axelelwa ukuba uMapheza
    uyaphila atyhilwe uMfuneko.
•   Ubuyela emsebenzini uMapheza, uMfuneko noNqoza bayanqunyanyiswa
    emsebenzini.
•   UMapheza uyaliphanda ityala likaMsindisi ngaphandle kweziphazamiso
    abafumane      ababulali   ngokuxelelwa   nguBhanqo      noMbuzeli   emva
    kokubathembisa nangamabhaso ancumisayo.
•   Bayagwetywa ababulali bakaMsindisi emva kokuloqa yonke into.
•   UNqoza noZalala bayabona ukuba uMapheza khange enze bubi koko
    nguMfuneko.

 Ukuphumelela kukaMapheza kwimiqobo emininzi nezabatha azibekelweyo
 kububungqina bokuba ngokwenene impumelelo isentabeni.

 (Nayiphi na impendulo echanekileyo)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                9

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INKAWU IDLIW’ ILILA – S. KULA

 7.1    NguBhanqo oze nolwazi oluncede uMapheza ukuze kubanjwe izikrelemnqa.
        √ Uye wathetha ngokuphandle ngexesha enxilile kwaMbuzeli ukuba yena
        uyabazi ababulali bakaMsindisi wazisa nokuba usela nabo yonke imihla
        apho kwaMbuzeli. √ Nguye ontame ababulali bakaMsindisi kuMapheza. √

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                         (1)

 7.2    Ziluqhubele phambili ngokuba zange abenako ukubika akubonayo ngoko
        nangoko kwaze oko kwanika ithuba izikrelemnqa ukuba ziphumeze
        umsebenzi wazo wokubulala. √√/ukoyika imibuzo yamapolisa nako kwenze
        ukuba anganikisi ngolwazi kwangoko lwahambela ngokuthi kuthengiswe
        nemipu kungekho ulandelayo de kwafika ingalo yomthetho ngophando
        lukaMapheza. √√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                         (2)

 7.3    Zange abambelele.    kuba    ekupheleni kwebali uthe      ephantsi
        kweempembelelo zotywala watsho ukuba amapolisa azizidenge akawazi
        umsebenzi wawo yena uyabazi ababulali bakaMsindisi wababona
        ngawakhe amehlo. √√                                                         (2)

 7.4    Wazi iingcinga zikaMfuneko noBhanqo. √/Ubona izinto ezibonwa
        nguBhanqo. √/Uva izinto eziviwa ngeendlebe ngabanye abantu kwindawo
        angekhoyo kuyo. √/Usoloko ekwindawo enomlinganiswa ngamnye nokuba
        uzifihlile loo mlinganiswa naku esixelela okuqhubeka kula ndawo azimele
        kuyo uBhanqo. √

        (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                 (2)

 7.5    Udlala indima yokuba lixhoba lolwaphulomthetho. √ kuba ulwaphulomthetho
        lwenziwe kuye ukuze lube luyaphandwa √/ kukugwintwa kwakhe okwenze
        kubanjwe izaphulimthetho nokwenze ukuba ziphandwe izaphulimthetho. √/
        kuba bekufuneka kubekho umntu olwenziwe kuye ukuze lube
        lulwaphulomthetho. √

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2021)

 7.6    Ubonakalise ukuthanda imali eza lula uMfuneko ngokuthi kucace ukuba
        angakhuthuza noMsindisi ongasekhoyo √/ Uyithande imali kangangokuba
        athengise izixhobo zasesipoliseni ngeenjongo zokufumana imali esithi
        wongeza umrholo wakhe √/ Uxolele ukuba zibe nkone izandla zakhe
        ngexesha efuna ukubulala uMapheza kuba ephanda ityala lokugwintwa
        kukaMsindisi. √/ Uzibandakanya noThantaswa kwizenzo zobugewu eziquka
        ukubulala uMsindisi emva kokuba ebethengise ngetyala lokufa
        kukaChizama. √/ ubekho kumayelenqe amaninzi ejonge imali kaMsindisi
        ukuquka ukutshintsha iincwadi zelifa likaMsindisi noMdlambila ukuze
        bayifumane imali kaMsindisi. √/Ngexesha ebuyelana noThantaswa obesele
        ehlukene naye kuba ejonge imali yelifa likaMsindisi. √

        (Nasiphi na isithathu esichanekileyo siya kwamkeleka.)                       (3)

 7.7    Zizifake engxakini kuba izinto ezazithathayo ze zazithengisela abantu
        zazibizela amanzi ngomsele. √√                                               (2)

 7.8    Kukufuna ukuba abantu bakholelwe ukuba uMfezeko nguye othengisa
        ngabantu ekubeni konke kusenziwa kwanguye. √                                 (1)

 7.9    Bebekunye kumayelenqe okuphazamisa uMapheza kuphando lokugwintwa
        kukaMsindisi Yangaphi.√/Bakunye kwiyelenqe lokudlisa uMfezeko
        ngetyhefu. √/ Bakunye kwiyelenqe lokuba uMapheza ngobusuku esibhedlele
        bamse kwaSiphongo. √

        (Nasiphi na isibini esichanekileyo.)                                         (2)

 7.10   Sisiganeko sokutsha konyana kaSiphongo. √√                                   (2)

 7.11   Ulilandele ngokuba ubesoloko efuneka kumayelenqe amaninzi akule noveli
        umzekelo xa kugqukwa umkhondo wetyala njengoko wenzayo kwityala
        lokugwintwa kukaChizama nokugwintwa kukaMsindisi. √√                         (2)

 7.12   Sesokuba bebelindele ukuba bangcwabe uMfezeko suka uMfezeko
        wangcwaba bona nanjengoko basweleka esaphila. √√                             (2)

 7.13   Bubenesiphelo esibi kuba baphela benqunyanyiswa emsebenzini. √√             (2)
                                                                                   [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 11

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•   Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uThole ayikhange
    imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika
    encochoyini yentaba.
•   Kwasekuqaleni kule ncwadi sidibana noThole sele ephumelele enguchwenene
    womfundisi osel'efunde de wayityekeza. Ukuze uThole abe ufikelele kweli
    nqanaba akulo lempumelelo ibe yimigudu namahla-ndinyuka ngenxa yemiqobo
    nemingeni athe wahlangana nayo.
•   Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokuyeka
    isikolo kuba abazali bakhe bengakwazi ukumelana neemfuno zesikolo
    ezinjengeemali ezihlawulwayo neyunifom waphala elizweni engenasizinzo.
•   Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo
    abaphila ubomi obungenanjongo zakuphumelela ebomini babo.
•   Uzibona sele eseBhayi uThole ngenxa yeempembelelo zaba bahlobo bakhe phofu
    engazazi nokuba uye njani. Isizathu soku kukuba aba bahlobo bakhe
    bamkhwelise emotweni ebheka eBhayi baze bamntyintya ngotywala nto leyo
    wayengazange wayenza ebomini bakhe.
•   Kwelo laseBhayi uThole uzama ukuzenzela ubomi ngokuthi azifunele umsebenzi.
    Kwakhona kwalapho eBhayi uthi athandane nentombi egama linguNomsa
    adibene nayo edolophini. Uzibona sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa
    ngumgulukudu onguJoe neqela lakhe. Lo Joe wayethandana noNomsa.
•   Uthabatha isigqibo sokuba agoduke nanjengoko wayehambe ekhaya
    engaxelanga ngenxa yaba bahlobo bakhe bangamatshijolo. Endleleni egodukayo
    uphinde adibane noThemba noSonwabo, kwakhona bamkhukulisa baya kumlahla
    kumahlathi aseKnysna engazi kuba babesithi bayagoduka babheka eGcuwa.
•   Kuloo mahlathi abahlobo bakhe bathi baqwengwa ziingonyama kwasala iintloko
    zodwa, uThole yena usinda ngezikaSibi apho. Nalapho eKnysna uzakhela ubomi
    ngokuthi azenze igqirha. Uphetha sele ephila ubomi obungcono eKnysna kuba
    wabanemali nemfuyo.
•   Iimeko ngeemeko zamenza wafikelela kwisigqibo sokuba agoduke ngeenjongo
    zokuphindela esikolweni kuba wayesazi ukuba imfundo sisitshixo sokuvula
    kumahla-ndinyuka obu bomi. Ngoku sele egodukile akukho mntu unathemba
    lokuba angaze afunde kuba ubonakala emdala engenayo nemali eyaneleyo
    yokuya kula maziko emfundo ephakamileyo athe waya kuwo.
•   Uyise owamkhulisayo uFikizolo yena wayesele eyincamile into enxulumene naye
    nesikolo sele efuna ukumzekela umfazi. Oku kungqinwa ngamazwi akhe athi, 'uya
    kuthemba xa efumana incwadi evela kuThole esesikolweni eDikeni'.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2021)

•    UThole uzotywe wakrelekrele kakhulu akubuyela esikolweni kuba wabalasela
     kwizinto ngezinto. Umzekelo, wafika esikolweni wagqwesa ezifundweni zakhe,
     emidlalweni, kwiingxoxo-mpikiswano nasekushumayeleni ivangeli de wanikwa
     igunya lokukhwaz'umsind'ozayo ngeentsuku ezithile enikwa ngumfundisi
     uShepherd wade wenziwa usihlalo weS.C.A.
•    Ngesizathu sokuzibalula kwakhe kwiingxoxo-mpikiswano wachongwa ukuba
     abe ngumfundi oya kumela isikolo sakhe kwiYunivesithi yaseKapa. Wagqwesa
     apho waze wonyulwa ukuba aye kumela uMzantsi Afrika kwingqungquthela
     eyayiseNgilane, waphiwa nesipho-mali sokuba aqhubele phambili nezifundo
     zakhe ngabafundi baseUCT.
•    Wafika wagqwesa nalapho eNgilane waphetha sele ebuya ezilahlele kakhulu
     kwezakwaLizwi. Kulapho wathi wafumana inkxaso-mali yokuqhubela phambili
     nokufunda ezakwaLizwi. UMangaliso wafunda kwaNokholeji de waphumelela
     isidanga seB.A kwezakwaLizwi. Ukufumana kwakhe isipho-mali kwenza ukuba
     akwazi ukuqhubela phambili nezifundo zakhe phesheya kweelwandle.
     Waphumelela emagqabini de waba naso nesidanga seMaster of Divinity kunye
     nesePHD, zozibini ezifumana eOxford University eNgilane.
•    Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole angaphetha sele engumfundisi
     ophethe esoyisa neengxaki zaseGeorge Goch ndawo leyo yayidume
     ngokweyelisela abefundisi kwiziyolo notywala. Ukutshata nokuthandana
     kwakhe noThozama kube negalelo kwimpumelelo yakhe. Kwimpumelelo yakhe
     eGeorge     Goch     udibana     noyise    ubaw'uMkwayi     engalindelanga
     nawayengasenathemba lokuba uya kuze aphinde ambone.

Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni kuba
naku uMangaliso ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe bekungekho
lula ukuyisusa.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)

 UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA

 9.1    Bamxhaphaze wade wathatha isifungo sokusebenzela inkosi wade wacinga
        ngekhaya wenza namalinge okugoduka. √                                         (1)

 9.2    Kuncedisene ngokuthi kumtsho enze isibhambathiso esimenze wasebenza
        nzima wade wazifezekisa. √√                                                   (2)

 9.3    Wabambelela. kuba liphele ibali sele engumfundisi esebenzela uThixo. √√/
        Zange abambelele okokoko kuba wakhe waphokela endleleni kodwa
        wabuyela emva kwamaphupha amabi. √√                                           (2)

 9.4    Ukwazi iingcinga zikaThole ngexesha enoJoe neqela lakhe. √/Ubona izinto
        ezibonwa nguThole. √/ Usoloko ekwindawo enomlinganiswa ngamnye
        nokuba uThole uvalelwe kodwa uyasixelela okuqhubeka kulaa ndawo
        akuyo. √

        (Nasiphi na isibini kwezi)                                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                               13

9.5     Abangobachasi ngamatshijolo nje ahamba indlela yawo √ kuba
        bakusweleka akukho nanye umqobo ophinde wavala endleleni kaThole. √        (2)

9.6     Ngexesha eseNgilani. √ Ngexesha eseGeorge Goch. √ nangexesha sele
        evule ibandla ngakowabo eZazulwana. √                                      (3)

9.7     Kukugaxeleka kwiingonyama kwihlathi laseKnysna ngexesha ehamba
        noThemba noSonwabo. √√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                       (2)

9.8     La mazwi azalwa kukuba bebecingela ukuba uThole wafa ngexesha
        iingonyama ezaziqwenga abahlobo bakhe awayehamba nabo uThemba
        noSonwabo. √                                                               (1)

9.9     Ukumhokamhokana nokulilelana kukaThole noFikizolo. √ Iinyembezi zovuyo
        ezaziphalala kuNofundile noNokhaya. √                                      (2)

9.10    UFikizolo ngenxa yebanga eli besele ekulo uThole besele embonela
        ukuthatha umfazi. √√                                                       (2)

9.11    Ulilandele kuba kube nguMangaliso ukubuyisa kwakhe uyise ekudala
        watshipha.√√ /Ulilandele ngokuthi avuse ibandla laseGeorge Goch
        elaliselincanyiwe√√/Ngokuba kube ngumangaliso ukusinda kwakhe
        kwingonyama       selede  wazisa  kuyo.√√/   iintshumayelo   zakhe
        bezingummangaliso kuwonkewonke.√√ ngokuthi ephuma kwisizalo seqaba
        aphele sele engumfundisi.

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                        (2)

9.12    Sesokuba abantu bebecinga ukuba kukho umntu oswelekileyo kanti
        bavuyela ukuba komntwana wabo. √√                                          (2)

9.13    Sibe sihle kuba liphela ibali uThole etshate noThozama oyintombi
        kaMaSuthu. √√                                                              (2)
                                                                                  [25]

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
  njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
  bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2021)

 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfazwe
     ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade
     wafika encochoyini yentaba. Owona mqobo endleleni yakhe nguRhulumente
     wengcinezelo osandla sakhe yayingamapolisa, amajoni kunye neempimpi.
•    Uyafunda ade abe ngutitshala wezembali khondo elo ebengafuni lona kodwa
     ngenxa yemeko yezopolitiko wanyanzeleka. Oku kumnike ithuba lokuvuleka
     kwezopolitiko. Ulwazi analo luyamtshisa, uphokozela wonke akufutshane naye,
     eklasini urhabulisa abafundi, kwigumbi lootitshala urhabulisa oogxa bakhe
     ukanti nasekuhlaleni akabayekanga abahlali.
•    UMfazwe uzibona ebanjwa kuba kusithiwa unyola umbuso esweni
     ngeemfundiso zakhe de wavalelwa. Emva kokungcungcuthekiswa ngeendlela
     ezahlukeneyo uyacelwa ngamapolisa ukuba abe ngungcothoza, akavumi.
     Ukhonjwa kubunewunewu obuphilwa ngooFriday, Ndlela noNtsipho
     njengendlela anokuphila ngayo ukuba angasamkela esi sicelo. Wazixelela
     ukuba angekhe athengise ngegazi labantu bakokwabo.
•    Uyakhululwa ekuvalelweni ufika litshe liluthuthu ikhaya lakhe. Ufika amapolisa
     sel' etyale umoya wokuba uyimpimpi. UGaba noCwe xa edibana nabo
     bamganga ngolu lwimi aphela emqaleni kuye ngesi sityholo afika esibekwa
     ekuhlaleni. Kwiindibano zoluntu akamkeleki.
•    Emva kokuthetha noCwe uya kwintlanganiso eseholweni apho wasinda
     ngezikaSibi bemthuka bembetha abantu ngokufunzwa nguFriday enye
     yeempimpi zikaRhulumente.
•    Xa etyekezwa ngabantu ngolu hlobo ubalekela emangcwabeni nawo phofu
     angawathembanga ukuba akangevuki amjikele. Intliziyo yakhe ibuhlungu kuba
     ebukulwa ngabantu ahlala nabo bambi benjengezihlobo kuye. Iyamkhathaza
     le nto, ngakumbi xa ecinga ukuya kokwabo.
•    Akaphelelanga apho ekumgxothiseni uFriday uye wahlala kwizithende
     zikaMfazwe enamahlakani akhe. Sibona kwaGaba elala kwimoto endala.
     Bayafika uFriday neqela lakhe sebejolise imikhono yekati, ngethamsanqa wabe
     sele ephumile kuloo moto, ekhethe ukubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe,
     engqondweni efuna eyona nto uFriday amzungulela yona.
•    Kwincoko yakhe noGaba uve ukuba amapolisa abulele abantwana besikolo.
     Wazimisela ukuba ngenene uyaya emingcwabeni yabo nangona abantu
     bakuQaka bemjonga ngeliso lobumpimpi. Siyiva loo nto utat'omncinci kaMachule
     xa ethetha ukuba kungenxa yale mpimpi ukuze babe bakwazile ukungcwaba
     ooMachule.
•    Emva komngcwabo simbona uMfazwe ecetyiswa nguSiphiwo omde noSiphiwo
     omfutshane ukuba abaleke xa kucaca ukuba ufunwa ngamehlo abomvu.
     Ubalekela kwaMfundisi uHlathi ngelokuzisindisa. Apho kwakhona uyajikelezwa
     nguFriday namahlakani akhe, akukho ukonwaba kuye. Endleleni ezincamayo
     esiya kujongana ngqo noFriday uphazanyiswa yincwina ephuma emotweni
     eyiCressida. Uthe efuna ukunceda wabona umngcipheko anokuba uzifaka kuwo
     wakhetha ukuphindela kwaMfundisi uHlathi.
•    Uyabhaca ngokunyanzelwa nguMfundisi uHlathi ngokubona ukuba izihlangu
     zakhe ezinqongo ligazi zingamfaka engxakini ngokungathi nguye obulele abo
     bantu. Enye into kuyanyanzeleka ukuba uFriday neli tyholo asithele ngalo
     bangayekwa nje ukuze abantu bakhululeke kwingcinezelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  15

•   Endleleni eya elubhacweni zininzi izinto eziyimiqobo kwindlela yakhe.
    Amapolisa akayenga ukumkhangela ade abe uyatsiba kuloliwe ngobusuku
    akhethe ukuhamba ngeenyawo. Uyalunyukiswa ngumzingeli ngelithi le ndawo
    ahamba kuyo ngummandla kafayayo kunjalo nje abasindi abantu kuyo. Ngenxa
    yoncedo alufumane kumzingeli uMfazwe ukwazile ukumelana namapolisa
    ayemthelekisa noogxa babo kuloo ndlela iya kujoyina iNtsimb'ebomvu.
•   Ngobukrelekrele bengqondo yakhe uMfazwe ukwazile ukubonisa amaqabane
    ukuba akayiyo impimpi. Uyanyulwa abe kwiqela lokumela uMzantsi Afrika
    kwisithebe sengxoxo eRhawutini. Ubuya apho uFriday sele eneqela lakhe
    lopolitiko kodwa uFriday kuyafunyaniswa ukuba unenxaxheba ayidlalileyo
    ekubulaweni kwabantu. UMfazwe ngoku seyinguye ochophele elo tyala
    likaFriday njengejaji. Kube yimpumelelo ukukhulula isizwe sabaNtsundu
    kwingcinezelo yamaBhulu. Satsho sabuya isidima somntu oMnyama.
•   Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngokwenene impumelelo isentabeni
    kuba naku uMfazwe ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe
    bekungekho lula ukuyisusa.

 (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  [25]

 UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE

 11.1     Utyholwa ngokubulala abantu abaye batsha neveni ebeqabele kuyo naye
          uMfazwe koko yena uye wakwazi ukuphuma abaleke wabe uyasinda ngolo
          hlobo. √                                                                         (1)

 11.2     Zilikhulise ngokuba zimenze walandelwa ngabamtyholayo waze wancedwa
          ziingcebiso zokuba awele imida nayo eyayingeyondlwaniyanetha wabuya
          elubhacweni sele engumantyi ochophele ityala labo babemphethe
          kakubi. √√                                                                       (2)

 11.3     Wabambelela√ kuba zange abenguye koko wasuka wabhaca eshiya abo
          babemtyhola wayolwela amalungelo abahlali. √                                     (2)

 11.4     Indlela acacisa ngayo xa ebalisa into kuyabonakalisa ukuba uthetha ngento
          eyayisenzeka kuye. √ Ukusebenzisa uphawu lomntu wokuqala xa ebalisa
          kubonisa ukuba lomntu unolwazi olunzulu ngebali. √ Ukwazi
          engaxelelwanga mntu ukuba u ‘Nguwe’ lisekela lakhe eli wayesiya kusebeza
          kulo. √

          [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                              (2)

 11.5     Ngabachasi. √ kuba ebengafuni mntu uza kukhulula abantu abamnyama
          phantsi kwengcinezelo kanti yena uMfazwe wayesebenzela ukukhulula
          abantu abamnyama. √ Ngawo ebeseloko esima phambi kweenjongo
          zikaMfazwe zokukhulula abantu abamnyama. √                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2021)

 11.6      Uye wakwazi ukususa imiqobo ebisendleleni yakhe wakwazi ukufikelela
           kwiinjongo zakhe zobomi. √ Uye wakwazi ukuphumelela kwizityholo
           ebetyabekwa ngazo ngexesha ekuQaka. √ Uye wakwazi ukumelana
           nemiqobo adibene nayo ngexesha esendleleni eya elubhacweni. √ Uye
           wakwazi ukumelana nemiqobo adibene nayo sele efikile eseMthontsi. √

           [Nasiphi na isithathu esichanekileyo]                                        (3)

 11.7      Wayeyinikwe nguMzolisi ngexesha emthumela eMgazi. √√                         (2)

 11.8      Kukuba wayengafuni ukubizwa nguSiphiwo            ngecombrade   ngelithi
           abazontanga mdala yena kunaye. √                                             (1)

 11.9      Kwasesikolweni ngexesha esengumfumfu uSiphiwo wayehleli eyibona into
           yokuba akayiyo impimpi uMfazwe loo nto uyibonise ngokumsindisa
           ngexesha wayeza kubulawa ngabafana ababini ababethunyelwe
           nguFriday ngemini yesingcwabo sikaMachule. √ Ukubasemzabalazweni
           bobabini. √ Imisebenzi eliphele ibali beyenza. √

           [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                          (2)

 11.10     Sisiganeko sokuhlasela komkhosi waseMzafrika eMthontsi. √√                   (2)

 11.11     Ulilandele ngokuba uye wakwazi ukulwa wawatsiba onke amayelenqe
           ebewenzelwa nguFriday de waphumelela ekugqibeleni. √√                        (2)

 11.12     Sesokuba uMfazwe obefudula ebonwa              njengempimpi kuQaka
           etshutshiswa kodwa ngoku lahlambeka             elo bala ungomnye
           wabazabalazela inkululeko. √√                                                (2)

 11.13     UMfazwe ubefudula engumfundisi ntsapho efundisa abantwana
           ngamalungelo abo √ ukanti yena uSiphiwo liphela ibali sele engumfundisi
           wakwaLizwi. √                                                                (2)
                                                                                       [25]

 UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA

 Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
 kuphela.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina.
 bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
 Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 17

 •      Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

        INTSOMI

 Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uGxuluwa ngexesha
 edibana naBathwa khange imthibaze ukuba anikezele ngobomi bakhe kodwa uye
 wenza amazwembezwembe okuzisindisa kwiintshaba zakhe.
 •      UGxuluwe ube ngumzingeli odumileyo wakwaRharhabe kwaye elutshaba
        lwento yonke esisilwanyana sasendle.
 •      Ubengumfo ongxolisiweyo ngenkangeleko ngenxa yeemeko aphila phantsi
        kwazo njeengoko ebengenalo ikhaya ehlala endle.
 •      UGxuluwe ngalo mhla wayezingela inyathi ehamba namadodana amabini,
        uMavivi kaXhongo noKhweza into ka kaGxugxa.
 •      Bafika xa libantu bahle bayibetha inyathi kwisixhotyana esibuwana esiphezu
        komlambo.
 •      Kuthe gqi abaThwa, babuzile ukuba ungumntu waphi, usebenzise iqhinga
        lokuzisindisa waphendula ngelithi ungumntu waKwaNdlambe njengoko
        aBathwa namaRharhabe bebeyinyoka nesele kungekho osindisa omnye xa
        bethene nqwakaqha, kodwa ubeye asinde yena umNdlambe.
 •      Baye babukela abaThwa ngelixesha amaRharhabe exhela le nyathi
        ayibambisileyo, ze abathwa bancaza indarha.
 •      UGxuluwe uye wacinga icebo ngokukhawuleza ze waphendula ngelithi
        bayishiye ekhaya kwaye uya kuthuma omnye wabo ukuba aye kuyiphuthuma,
        kodwa wamqobozela iliso ukuba ukuba aze angabi sabuya.
 •      AbaThwa baye abamkholwa uGxuluwe bacela ukuba ababoleke izikhali
        zakhe waza wabaphosela umkhonto kodwa bakhongoza becela ukuba
        anikezele ngazo zonke izikhali kubo.
 •      Ukungankanizi ngexesha befuna izikhali zakhe kuye kwamnceda kuba kuthe
        emva kwexesha wabuya waziboleka ngelithi ufuna ukunqemela izinja zakhe
        isikhumba.
 •      Baye bamnika izibini waza wakhala ngokubabuthuntu kwazo, waphinda
        wacela kwakhona ukuba bamboleke iintshuntshe zibembini baza benza njalo.
 •      Usebenzise elo thuba wazilola izikhali amane ukuzivavanya ubukhali
        esikhumbeni esika aphosele izinja, uqhubeke de zayintshengeca ngobukhali.
 •      Kuvakele intwana yomThwa isithi makabulawe uGxuluwe kuba ikhona into
        acinga ukuyenza ngezi zikhali azilolayo, kodwa abanye babo bathe
        makulindwe kuqale kufike indarha njengoko bekungekho nto ebebeyithanda
        ukugqitha yona.
 •      Bebemana ukuhlekisa nangeliso likaGxuluwe elityhaphakileyo kwaye
        bemkrokrela ukuba ungumRharhabe.
 •      Ide yaphumisela enye intwana yomThwa ngelithi makathethe inyani yokuba
        bangabahambi bobabini apho kodwa wema kwelokuba ungumNdlambe yena.
 •      Ibuzile enye ngokudikwa okukhulu ukuba iphi kanti le ndarha, waphendula
        ngelithi inokuba useDidima umntu oyiphuthumileyo.
 •      Uye waqhubeka umbuzo usabuza le nto inye, wasoloko ebexelela
        ngeendawo acingela ukuba sele ekuzo lowo bamlindileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2          (EC/SEPTEMBA 2021)

 •      AbaThwa baye batya ityhodam lobubende benyathi esona sidlo basithanda
        kunene baye bayalela abafana ababini ukuba balinde kuba bona bayalala
        ngenxa yokozela.
 •      Baye bozela nabo abafana wasebenzisa elo thuba uGxuluwe watyendela
        uwabo ngoshiyi esithi mabahlasele, uye wothuka ngelo xesha Kanye omnyw
        wabalindi kodwa ngenxa yobuthongo iye yaphinda yalala.
 •      Akabanga saphumisela uGxuluwe kuwabo ukuba bahlasele, baqale bathatha
        iintshuntshe zabo bahlaba ezi ntwana zilindisiweyo zafa ze baqhubeka
        babulala nabo besele belele ngenxa yokuyotywa bububende.
 •      Akakwazanga ukuzibamba uGxuluwa nowabo benza ingxolo ezivuma
        ubuRharhabe bakhe.

 ISIBONGO
 •    Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo amaRharhabe
      ngexesha ngexesha engquzulana namaLawu kunye nabaThwa khange
      ibathibaze ukuba banikezele koko banyamezela de bazosela iintshaba
      zabo.
 •    Mandulo kweza uRharhabe nabalandeli bakhe bafika babeka ubilo kwintaba
      kaNdoda, babevela kwaPhalo phesheya koMlambo.
 •    Babengaboni ngasonye noGcaleka nangona bababephuma kuPhalo
      bobabini.
 •    URharhabe ugqibe kwelokuba ibe likhaya labo iNtaba kaNdoda kuba
      kwakusele kulithuba behamba behlala.
 •    Uthe mabakhe imizi, balime kule mimandla irhangqe le Ntaba kaNdoda,
      latsho ithole lomthonyama likhomba iziphaluka eziphahla iNtaba kaNdoda.
 •    Kulapho yaqala khona impalalogazi, amaLawu ayengafuni nokuva
      ngukuhlala kukaRharhabe kule ntaba.
 •    Yaqala imfazwe phakathi kwamalawu noRharhabe, laphalala igazi, bafa
      abantu okwezinambuzane.
 •    Kungekudala lwadilika udonga kwicala lamalawu, baqalisa bangenelela
      abaThwa, zanqoza kwakhona kuhlaselwa umXhosa.
 •    Zanqoza kwacaca icala, babaleka abaThwa bayifulathela loo ntaba.
 •    Zahamba iintsuku izidumbu zilele kuloo ntaba, zabola abasindileyo bona
      babephefumla nzima.
 •    Baberhaxwa livumba lezo zidumbu zabafi, amathambo ahlala ixesha elide
      engangcwatywa ngenxa yokuba maxhaphetshu.
 •    AmaLawu ambalwa ayesinde ngokulambisa, waye wadala uxolo
      uRharhabe, kwaxolelwana.
 •    Wananisa ngeenkomo kwinzwakazi eyayilawula ukuze azuze umhlaba.
 •    Wabe ngolo hlobo uRharhabe uyayizuza le ntaba phantsi kweenzima
      zokusweleka kwabantu ngenxa yokuyithanda.

 Oku kuphumelela kukaRharhabe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni
 kuba naku ephumelele nangona bekungekho lula.

 (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                           19

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – M.M. SWANA

13.1    Idlale indima yokuba zimoyike ezinye izilwanyana. √√                                         (2)

13.2    Siwukhulise ngokuba bezizohlala zimdelile ezinye izilwanyana uFudwazana
        ngenxa yembonakalo yakhe. √√/ Siwukhulise ngoku zitsho zayazi ezinye
        izilwanyana ukuba uFudwazana usebenzisa ingqondo ngaphezu
        kwamandla. √√/ Iwukhulise ngokuba kungoFudwazana ukuba ezinye
        izilwanyana ziyazi into yokuba amandla engqondo ayawedlula amandla
        ezigalo. √√

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                                          (2)

13.3    Yingcinga yokuba uMvundla sesona silwanyana sithenjwe kakhulu zezinye
        izilwanyana. √√                                                                              (2)

13.4    Isivezela ukuba uFudwazana ungumlinganiswa othatha ixesha noqala acinge
        phambi kokuba enze into. √/Isivezela ukuba abantu baqala bajonge kakhulu
        indlela okhangeleka ngayo bakugwebe. √                                                       (2)

13.5    Umbalisi wazi iingcinga zezilwanyana novakalelo lwazo. √
        Uthetha egameni lesilwanyana √ ngasinye, ubalisa ebona nezinto
        eziqhubeka kwiindawo ezahlukeneyo. √

        [Nasiphi isibini kwezi]                                                                      (2)

13.6    Kukudlulisa ukuba yena ubuye noloyiso kuba ukwazile ukumoyisa uMaginy’
        inyathi isilwanyana esoyikwayo. √√                                                           (2)

13.7    Yintsingiselo yokuba ungabokuqala ngokudela umntu kuba ubona indlela
        akhangeleka ngayo. √ Iindlela ebezimsizela ngayo ezinye izilwanyana
        uFudwazana ngexesha esiya kukhangela utshaba ibonisa ukuba bezimdelile
        ezinye izilwanyana. √√/ Ukutshintshana kwezilwanyana ukuya kukhangela
        utshaba de uFudwazana ashiyeke yedwa ibonisa ukuba bezingamjongelanga
        ntweni yena. √√

        [Nayiphi na kwezi]                                                                           (3)

13.8    Isikhahlelo u-A! Zilimbola. √ Isiphelo u-Ncincilili. √Izitanza azilingani
        ngokwemiqolo. √ Amagama antsonkothileyo. √ Ukusetyenziswa
        kwezafobe. √

        [Naziphi na ezimbini kwezi]                                                                  (2)

13.9    Sisikweko. √                                                                                 (1)

13.10   Imbongi iyagxininisa ngenjongo yokubonisa intlonipho. √ Ukugcina
        unxibelelwano phakathi kwesihloko nomxholo wesibongo. √

        [Nayiphi na kwezi]                                                                           (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2021)

13.11   Zibonga/zincoma/zikhalime iinkosi √/ Ngabantu ababalulekileyo. √

        [Nayiphi na kwezi]                                                                 (1)

13.12   Uyinkosi √                                                                         (1)

13.13   Lo mqolo uthetha ukuba uZilimbola unesakhono sokusombulula iingxaki
        ezibonakala zinobunzima nobuntununtunu. √                                          (1)

13.14   Yimfanozandi √                                                                     (1)

13.15   Ityhila ukuba le nkosi inesakhono sokududa ide ibahlalise phantsi abanye
        abantu ngemihla yemidudo. √√                                                       (2)
                                                                                          [25]

                                                    AMANQAKU ECANDELO B:                    25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                21

ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
  kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
  bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Impixano lungquzulwano lwezimvo phakathi kwamacala amabini. Indidi mbini kukho
eyangaphandle neyangaphakathi. Eyangaphandle yenzeka kumaqela amabini angaboni
ngasonye ngomba othile. Eyangaphakathi yenzeka kumntu ngaphakathi
kubethabethana izimvo kuye ngomba othile.
• Kule drama kubonakala impixano yangaphandle edalwa kukungaboni ngasonye
   phakathi kwabazali nabantwana okanye izizukulwana ezibini abazali nabantwana
   babo.
• Umba osetafileni kukubonelwa komfana intombi amakayizeke. Abazali bamelwe
   nguZwilakhe noMaGaba bengahambisani nonyana wabo uGugulethu.
• Kanti kwelinye icala uThobeka Mcothama nabazali bakhe nabo babambene ngazo
   kwangalo mba mnye kuba bafuna intombi yabo yendele kuGugulethu
   ngesivumelwano sabazali ngeli xesha uGugulethu eme entla efuna ukuzithathela
   uNomaMpondomise kaLangeni.
• Kunjalo,nekhaya lakwaLangeni limonqelwe kuba intombi yalo ayiziva ngoGugulethu
   ichitha isivumelwano ebesele sivuthiwe, ikhupha inkomo. Ulutsha luthi luthando
   phambili. Abazali bathi sisithethe nesiko phambili. Ngunomji.
• UZwilakhe ume ngelithi yena wabonelwa nguyise umfazi ngoko kufuneka kwenzeke
   njengoko kwakwenziwe kuye.
• UGugulethu umile naye uthi uyise ebethe akazukumfunza kuba mdala makangazami
   ukumfunza ngokumzekela. Sisihlahla sebali lale drama ke esi.
• Esizikithini sale ngxaki kukho uMaGaba ongumama kaGugulethu obone umfaneleko
   wentombi kaMcothama uThobeka, efanele umzi wakhe. Uyamthanda kodwa
   akananyana ngokwakuye, akhunjuzwe nguNozipho ukuba nanku uGugulethu wakhe
   makabonele yena.
• UMaGaba akungabi nasibindi sakuyivakalisa ngokwakhe kuGugulethu le mbono,
   uyinikezela kuZwilakhe onguyise kuGugulethu, amgxagxamise ngelithi isidima sakhe
   sobudoda kwela khaya sixhomekeke ekudluliseni kwakhe lo mba kuGugulethu.
• Uyinxiba ngoko nangoko uZwilakhe yena ayimele sele enqandwa likhaya amaHlubi-
   ukutsho oko noGugulethu ngokwakhe nabahlobo bakhe, esithi umele isiko.
• Imvisiswano iphela ngokuthi amaHlubi wona ngokwawo ayitolika ngokuitolika le
   ndaba yokubonelwa ngokwezizukulwana.
• Xa uGugulethu esithi ebelinde kuyise malunga nokuzeka yena uthetha
   ngokwelungelo ulinde ukulinikwa nguYise kanti uyise uctolika ngokuba nguye oya
   kubona intombi kuba sele ephekwe kule mbiza kaMaGaba yokuthatha uThobeka.
   Iyasuka imbambano.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

•    Kwelinye icala amaHlubi abona ukuba unyana ebenokuzibonela intombi boba
     bamzekele. Liphuhle isiko ngaphandle kwembambano. Kanti imbiza kaMaGaba
     iyabila esiswini sikaZwilakhe ufuna uThobeka ngesiko.
•    IsiHlubi sahlulelene ngoku kukho esihamba noGugulethu nesihamba noyise.
•    Ukusuka kule ndawo kujuba ugodo kuba, uGugulethu uqalwa yingulo yengqondo
     kuba naye sele ethembisene noNomaMpondomise kanti noyise uthembisene
     noMaGaba.
•    UZwilakhe njengomntu wamandulo akakholelwa kwinto yokuthetha-thethana
     nomntwana emzala ulikhupha litsole elokuba kuza kwenziwa le nto ifunwa nguye
     akazukuzala umntwana aze azibone elawulwa kwanguye.
•    Uyathelela uMzamo ongumhlobo kaGugulethu oyiswe. Impilo iya imshiya umhlobo
     wakhe, imka nayo nengqondo.
•    UMthetho ubonisa ubungozi bokunyanzela umntu ngokumtshatisa nomntu
     angamfuniyo, eme uZwilakhe kwelithi makube waphule isiko uMthetho ngokubuza
     kumfana loo nto ancame.
•    Ukusadulelana kuya kusiya kuba lo mtshato wenze iyantlukwano phakathi
     kukaGugulethu noNomaMpondomise de wamangalelwa kwiinkundla zomthetho. Oku
     kungatshatwa kusuba umphefumlo kaNomaMpondomise ngenxa yokuba ebesele
     ekhuphe neenkomo zikaMcunukelwa kuba esamkela uGugulethu ongasatshayanga
     ngaloo nqawa watshata uThobeka ngabula yena.
•    Luya lunwenwa uthanda phakathi kukaGugulethu nekhaya lakhe ade abe ulishiya
     iminyaka angaze alubeke kuba engafuni kwayanyaniswa noThobeka.
•    Impendulo ayinikayo inye nakusiphi isigaba uGugulethu, ithi, “Buzani kubawo”
•    Ixhalabisa iijaji abefundisi le mpendulo de kuvele ukuba konke kudalwa ngumsantsa
     phakathi kwabazali nabantwana ngeembono malunga nomtshato.
•    Oko liqhuba ibali bezikho izilumkiso azinikwayo uZwilakhe ngesenzo sokutshatisa
     ngenkani, kanti noGugulethu uyalunyukiswa ngokuluma ongezantsi ngelithi iziphumo
     zingazibi. Zibe zibi ke nyhani.
•    Ubuzaza bale mpixano budula xa uGugulethu ebaxabela ngezembe uThobeka
     nabantwana bakhe bakuthunyelwa kuye nguZwilakhe okhalela ukuba akanakondlela
     enye indoda abantwana.
•    Mhla ngetyala uGugulethu ugwetywa intambo, kubhubha uMaGaba ngokuzityisa
     ityhefu. Iba yiloo ndyikityha yokufa ngenxa kaZwilakhe ongafuni kuva mntu.
•    Umantyi ochophele ityala akuwalandela amazwi kaGugulethu okuphendula ngokuthi
     “buzani kubawo” ufumanisa unozala wale ntetho atsho anike iziyalo kuZwilakhe
     nabazali bonke ababekho enkundleni ngobungozi bokunyanzela abantwana
     ngomtshato.
•    Ekugqibeleni ngelokuzisola/ukuzohlwaya, uZwilakhe ucela ukuba kuxhonywe yena
     endaweni kaGugulethu kuba ungunobangela woku kuhlileyo kodwa uMantyi
     angavumi, aze abe ushiyeka neso singqukru nanjengoko bonke abantu befile ngenxa
     yeenkani zakhe.
•    Ukwahluka kwamaxesha ezimbalini kwenze kwakho ukungaboni ngasonye
     kubantwana nabazali de kwakho le mbuqe yokufa kwabantu abangenasono
     ngesizekabani sokuzekela umntu engafuni okanye ukunganyamezelani kwabekhaya
     kwiimbono ngeembono abanazo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [XHOSA HL GR12 P2 QP SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-gr12-p2-qp-sept-2021/fcc72bad-5f85-461c-8dd4-f61fa3ad473b) — isiXhosa HL · QP · 2021
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2021/5befd4cc-e35d-4680-a4ee-6a24871242da) — isiXhosa HL · Memo · 2021
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
