# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Supplementary Exams 2018 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the Supplementary Exams 2018, 7 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2018-memo/9a1ae9e4-e6d1-4f1f-86c6-aaa4b3d37fb4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Supplementary Exams 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2018-memo/9a1ae9e4-e6d1-4f1f-86c6-aaa4b3d37fb4)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Supplementary Exams · 2018 · isixhosa. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                    IBANGA 12

                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                             IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                            FEBRUWARI/MATSHI 2018

                                   IMEMORANDAM

AMANQAKU: 70

                         Le memorandam inamaphepha ali-7.

Akuvumelekanga ukufotokopa e memorandam                     Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           2                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                     NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISICATSHULWA
UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA
Umakisho lwesicatshulwa lumi ngolu hlobo:-
  Ngenxa yokuba kugxininiswa ekufundeni ngokuqondayo, akufanelekanga ukuba                   
   upelo olugwenxa neemposiso zolwimi kwiimpendulo zinyityelwe amanqaku
   ngaphandle kokuba ezo ziphene zitshintsha intsingiselo yempendulo
   elindelekileyo. (Nangona kunjalo, kunyanzelekile ukuba iimposiso ezikhoyo
   ziqatshelwe ngokukrwelelwa).
  Kubaviwa abasebenzise amagama athatyathwe kolunye ulwimi ngobunjalo bawo,
   olungesiso isiXhosa, musa ukuwathathela ingqalelo lawo magama anjalo,
   kananjalo banganyityilelwa manqaku xa ngaba iimpendulo ezinikiweyo
   zinembadla. Nangona kunjalo, oku akuchaphazeli iimeko apho kusetyenziswe
   amagama akwisicatshulwa olunye ulwimi abhalwe ngobunjalo bawo.
  Akunikwa       manqaku      ngeempendulo      ezingu-EWE/HAYI,  NDIYAVUMA/
   ANDIVUMELANI kuphela. Anikwa kuphela xa umviwa eyizakuzele
   ngokuvokothekileyo impendulo yakhe.
  Akunikwa manqaku ngeempendulo ezingu-YINYANISO/BUBUXOKI, okanye
   YINYANI/LULUVO kuphela. Anikwa kuphela xa umviwa eyizakuzele
   ngokuvokothekileyo impendulo yakhe.
  Kwimibuzo apho kulindeleke iimpendulo eziligama elinye aze umviwa anike
   isivakalisi esipheleleyo, kumakishwa ngokuchanekileyo impendulo elindelekileyo
   eligama elinye xa ngaba ikrwelelwe/igqanyisiwe.
  Kulindeleke      iimpendulo    ezimbini/ezintathu,   umviwa  udwelise   uluhlu
   lweempendulo ezininzi, makisha kuphela ezimbini/ezintathu zokuqala.
  Iilwimi zengingqi neziyelelani zesiXhosa zamkelekile.
  Kwimibuzo ekulindeleke ukuba umviwa akhethe impendulo echanekileyo,
   unobumba        ohambelana      nempendulo      echanekileyo  KUNYE/OKANYE
   nempendulo echanekileyo ebhalwe ngokupheleleyo, iyamkeleka.
1.1      Zifana ngokuba zombini kufuneka zithiywe igama elifanelekileyo.√                    (1)
1.2      Ibhalelwa abantu ukuba bayifunde√/umntu makabone igama eluqweqweni
         ngaphandle anqwenele ukuva okuthethwa ngaphakathi.
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                 (1)
1.3      Ewe ndiyangqinelana kuba iyalahlekisa into yokuthiya umntwana igama
         elingangqinelaniyo naye.√√
                                          OKANYE
         Andingqinelani kuba igama yinto nje yokusabela.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                (2)
1.4      Inoveli okanye umdlalo kuba lula ukuzithiya amagama kuba unakho ukuthi
         wakukhohlwa ligama omawuyithiye ngalo, usuke ukhangele elona gama
         kuthethwa ngalo kakhulu encwadini okanye loo mntu ibali lakho lisekelezele
         kuye ngokwalapha encwadini√√ ukanti kumavo okanye imihobe ubunzima
         busekubeni akuthethi nganto ibe nye, uqhawula apha naphaya, uthetha
         ngezinto ezahluka-hlukeneyo.√√                                                      (2)
1.5      Isizathu kukuba ngoonozala abajongene nobunzima bokuthiya abantwana.√√              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                    Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           3                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                     NSC – Imemorandam

1.6      Akukho lula ukuthiya igama kuba abantu/abazali bakunzinyelwa ngamagama
         amabathiye ngawo abantwana babo basebenzisa la akhoyo.√                            (1)
1.7      A. Ukucinga ungabi nasisombululo√/A.√/ukucinga ungabi nasisombululo.√              (1)
1.8      Ngowokuthiya abantwana ngamagama bengayazi intsingiselo yawo√√/
         ngowokuthiya abantwana ngamagama bengawazi ukuba athetha ukuthini.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)
1.9      Kukuba ezi ntlobo zabantu zithiya abantwana amagama angatshongo khona
         uninzi lwawo.√√                                                                    (2)
1.10     Isimilo sivezwa kukuba athiye abantwana bakhe amagama aneziqu ezigudle
         inkohlakalo√√/isimilo sivezwa kukuba athiye abantwana bakhe amagama
         esosa izinto ezithile apha kubamelwane.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)
1.11     Ukubeka inqawa√√/ukunabela uqaqaqa.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (2)
1.12     Umntwana mthiye igama elinentsingiselo efanelekileyo kuba liyamlandela
         umntu igama lakhe√√/musa ukumthiya umntwana igama elinentsingiselo
         engafanelekanga hleze limlandele umntwana elo gama.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (2)
1.13     Bubuso obukhululekileyo√/luncumo√/ngamazinyo aphandle√/kukuhleka.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (1)
1.14     Igama lephepha-ndaba 'Is'olezwe'√/amanqaku abhalwe ngokwekholam√/
         linamanqaku ephepha-ndaba.√
         (Nasiphi na isibini.)                                                              (2)
1.15     Igama lephepha-ndaba 'I'solezwe' lithetha ukuba lijonga yonke into eqhubeka
         elizweni jikelele ube nomsebenzi wephepha-ndaba ikukwazisa/ukonwabisa/
         ukufundisa ngokuqhubekayo nalapho lungaboniyo khona.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (2)
1.16     Kuboniswe ngokukhutshwa kwenqaku elimalunga nolwaluko√/kubhalwe
         inqaku elingolwaluko√/kukho inqaku elingolwaluko.√                                 (1)
1.17     Ewe ziphuhlisa kuba uthi wakujonga igama lephephandaba 'Is'olezwe'
         kukhawuleze kuvuseleleke iingcingane zokuqhubeka elizweni√√ ukanti
         kumhlathi wokuqala kwisicatshulwa A umbhali ugxininisa ukuba umntu
         makabone nje igama lencwadi eluqweqweni ngaphandle ukuze abe
         nomnqweno wokuva okuthethwa ngaphakathi.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (4)
                                                         AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                   Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           4                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                     NSC – Imemorandam

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAWAKHO AMAZWI

Ukumakisha isishwankathelo:

Ukumakisha isishwankathelo kusekwe ekugqaleni iingongoma ezingundoqo.

Isishwankathelo masimakishwe ngolu hlobo:

   Ulwabiwo-manqaku
    o   Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (inqaku ngengongoma nganye)
    o   Amanqaku ama-3 olwimi.
    o   Amanqaku ewonke: 10

   Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo:
    o   1–3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1 lolwimi.
    o   4–5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2 olwimi.
    o   6–7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3 olwimi.

   Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo naxa
    becaphule.
    o   6–7 iingongoma ezicatshulweyo: akunikezelwa manqaku olwimi.
    o   1–5 iingongoma ezicatshulweyo: nikezela inqaku libe li-1 lolwimi.

QAPHELA:
   Ubalo-magama
    o   Abakorekishi    kulindeleke ukuba   baliqinisekise inani   lamagama
        asetyenzisiweyo.
    o   Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
        lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
        ngokungachanekanga. Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda ukuya
        kumagama ama-5 ngaphezulu kwaqingqiweyo ungawahoyi alandelayo.

                                      UMHLATHI

Kule mihla abasemagunyeni baxakekile kwiindawo zonke zase-Afrika esemaZantsi.
Ngabantu abaninzi abehla benyuka bekhangela iindawo zokuxelenga kwiindawo zonke
eMzantsi Afrika. Abantu abakhethi bancamela nakoluphi na uhlobo lomsebenzi
oluvelayo ngenxa yokunqaba kwamathuba okuphangela. Abaqeshi baqesha bonke
abantu nokuba ngabaluphi na uhlanga. Abantu abaninzi bazalise emigaqweni
bethengisa imihla yonke. Abantu abaninzi kule mihla abanazindlu, bahlala
emikhukhwini apho bangazikhathaziyo ngokuhlawula nesenti yerente. Kule mihla
kwiindawo zonke kuzalise imizi yokuqeqeshela abantu kwimisebenzi ethile kuquka
neyezandla.
                                                                  [70 amagama]                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             5                     DBE/Februwari–Matshi 2018
                                       NSC – Imemorandam

Naziphi na iingongoma ezisi-7 kwezi zilandelayo ziyimpendulo yombuzo.

                  UCAPHULO                                     IINGONGOMA
 1.   'Namhlanje iziphatha-mandla zimi           1.   Kule mihla abasemagunyeni
      nematha kulo lonke eli le-Afrika                baxakekile kwiindawo zonke zase-
      esemaZantsi.'                                   Afrika esemaZantsi.
 2.   'Zizigidi ngezigidi zabantu abafuna        2.   Ngabantu abaninzi abehla benyuka
      imisebenzi kulo lonke eli loMzantsi             bekhangela iindawo zokuxelenga
      Afrika.'                                        kwiindawo zonke eMzantsi Afrika.
 3.   'Abantu baye bazincamele                   3.   Abantu abakhethi bancamela
      nakweyiphi na imisebenzi ngenxa                 nakoluphi na uhlobo lomsebenzi
      yokunqongophala kwayo.'                         oluvelayo ngenxa yokunqaba
                                                      kwamathuba okuphangela.
 4.   'Loo misebenzi ke ayikhethanga bala        4.   Abaqeshi baqesha bonke abantu
      lamntu ngakubaqeshi.'                           nokuba ngabaluphi na uhlanga.
 5.   'Kukho abantu esibabona yonke le           5.   Abantu abaninzi bazalise emigaqweni
      mihla bezalise izitalato bexakekile             bethengisa imihla yonke.
      bethengisa.'
 6    'Uninzi lwabantu namhlanje                 6. Abantu abaninzi kule mihla
      alunazindlu, luhlala ematyotyombeni           abanazindlu, bahlala emikhukhwini
      apho irente ingesosinyanzeliso                apho bangazikhathaziyo
      ukuba ihlawulwe ngulowo uhlala                ngokuhlawula nesenti yerente.
      khona.'
 7.   'Namhlanje uya kufumanisa ukuba            7. Kule mihla kwiindawo zonke kuzalise
      kusezilokishini, ezidolophini, ezilalini      imizi yokuqeqeshela abantu
      nasemathafeni kwakhiwe imizi                  kwimisebenzi ethile kuquka
      yokuqeqeshela abantu imisebenzi               neyezandla.
      ethile neyeyobugcisa.'

                                                             AMANQAKU ECANDELO B:                 10

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                         Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           6                DBE/Februwari–Matshi 2018
                                     NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

Ukumakisha iCandelo C

     Upelo
      o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo nokuba upelo
         aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla intsingiselo efunwayo
         yegama.
      o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga luya
         kohlwayelwa xa ngaba isiphene eso sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
      o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi ngokuchanekileyo.
     Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi kwaye
      lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo/njengoko umbuzo uyalela.
     Kwimibuzo ekulindeleke ukuba umviwa akhethe impendulo echanekileyo,
      unobumba      ohambelana       nempendulo     echanekileyo   KUNYE/OKANYE
      nempendulo echanekileyo ebhalwe ngokupheleleyo, iyamkeleka.

UMBUZO 3: UKUHLALUTYA IINTENGISO

3.1      YiYunivesithi yakwaZulu-Natal√/yiUKZN.√                                           (1)

3.2      Uzama ukutsala umdla wabafundi.√                                                  (1)

3.3      Asiyonyani    kuba      eli     ziko    linceda   abafundi,     izifundiswa       (2)
         nabasebenzi.√√/alincedi bafuni kupela.√√

3.4      'Singophopho ekwakheni inkqubela phambil'√/yindawo apho inkuthazo
         ichuma khona'√/…' sinceda abafundi bethu, izifundiswa nabasebenzi bethu
         banyukele kumgangatho ophezulu'√/'sifuna ukuvelisa abaqali bezinto
         ezintsha      bokwenene'√/'sikhuthaza  ubunganga'√/'sikho    ukukhonza
         nokukhuthaza.'√
         (Nasiphi na isibini.)                                                             (2)

3.5      Kuveza ukunikezela ngenkonzo ekumgangatho ophezulu, imbeko
         nentlonipho√√/kuveza ukuba le nkonzo ivuleleka kuwonke wonke ayikhethe
         bala yiyo le nto nesandla sinxityiswe iglavu singavezi bala.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                              (2)

3.6      Siphuhlisa ubuntshatsheli√√/siphuhlisa ubugqwangangqwili.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                              (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam                                  Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           7                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                     NSC – Imemorandam

UMBUZO 4: UKUQONDA EMINYE IMIBA YEMIDIYA
4.1      Kukho umntu olele ebhedini kwigumbi lokulala√/amazwi athethwa ngumntu
         osecaleni kwebhedi√/kukho isibane esisecaleni kwebhedi√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (1)
4.2      Ngamachaphaza amathathu.√                                                          (1)
4.3      A. Ukulala ubuthongo obunzulu√/ A√/Ukulala ubuthongo obunzulu.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (1)
4.4      Yimvakalelo yosizi√/yimvakelelo yovelwano√/yimvakalelo yoloyiko.√                  (1)
4.5      Injongo kukuba akafuni kumothusa ebuthongweni bakhe√√/injongo kukuba
         akafuni kumphazamisa ebuthongweni bakhe√√/injongo kukumvusa
         ngokumcenga√√/ukumvusa ngokungamdlakathelisi.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)
4.6      Umntu okwibhokisi yesi-4 obhalwe-A uvule umlomo kakhulu.√√                         (2)

4.7      Ewe ndiyavelana naye kuba uvuswe ekobude ubuthongo.√√
                                         OKANYE
         Andivelani naye kuba umele ukuba sele evukile njengoko izikolo zivuliwe√√/
         andivelani naye kuba umele ukwazi xa zivulwa izikolo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                (2)
                                                                                            [10]
UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO
5.1      Kukho into enzima.√                                                                (1)
5.2      Sikhokela isibizo√/sandulela isibizo√/sime phambi kwesibizo.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (1)
5.3      Ukwenza      into   ngokugqithisileyo√/ukunwenwa       kwento√/kukuqhubela
         phambili.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (2)
5.4      Sisiphawuli.√                                                                      (1)
5.5      Idodotyaliswe√/ibulawe. √
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                               (1)
5.6      Isenzi √ nesibizo. √                                                               (2)

5.7                        IGATYA                                  UDIDI
         5.7.1        Unzima u-enkosi kumntu.        A Igatya eliyintloko √
         5.7.2        … okhululwe egxakini embi      B Igatya elibalulayo.√                 (2)
                                                                                            [10]
                                                         AMANQAKU ECANDELO C:               30
                                                            AMANQAKU EWONKE:                70

Akuvumelekanga ukufotokopa le memorandam

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-feb-march-2018/566add75-9ef2-4bd5-af98-54eea59f5046) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2018/741a3eb3-d73f-4669-b0bd-936c33e1ec34) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2017/f024a28b-34a2-48b8-bd9a-74acb05b4733) — isiXhosa HL · QP · 2017 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2016/c233f628-281c-432a-ae78-c49cdbc2cb6d) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
