# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2022 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2022, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2022 · isixhosa. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                           2022

                                                              AMANQAKU: 70

                                                              IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-12.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                 2                      DBE/2022
                                                SC/NSC

IPHEPHA LEMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Isicatshulwa                              (30)
         ICANDELO B:        Ushwankathelo                             (10)
         ICANDELO C:        Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi   (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.       Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:        Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:        Imizuzu engama-30
         ICANDELO C:        Imizuzu engama-40

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             3                            DBE/2022
                                            SC/NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

ISICATSHULWA A

                     SISAFUNA NTONI NAMHLANJE KWIINCWADI?

1    Kungaba kanti kuninzi ukubethabethana kweengqondo okujoliswe ekubeni
     kusafuneka na ukufunda iincwadi xa itekhnoloji inabe okwengca phandl'apha,
     kodwa inyani yona ayitshintshi malunga nexabiso lokufunda iincwadi.
     Ihlabathi lonke limangele ukuba xa sekukho oononkcithaxesha abayimidiya
     okanye ubuxhakaxhaka bokwabelana ngezimvo, oomabonakude, oomiboniso- 5
     bhanyabhanya, oo'e-books'-abaziincwadi ezifumaneka ngobuxhakaxhaka be-
     intanethi, sisafuna ntoni ezincwadini ezingamaqwakuqwaku okanye
     ezingamaphepha. Wenna! Musa ukulahl'imbo yakho ngophoyiyana!

2    Asizoncwadi n'esiwele ngazo ukuya kulonwabo esasingenalo? Abuzanga
     neencwadi      nangeencwadi      na      ubuxhakaxhaka    esidludla  nabo? 10
     Besingakhwelanga kwiqegu eliyincwadi na ukuphuma kwilizwe lobukhoboka?
     Ndikhumbula umfutho owawufudumeze iincoko zolutsha, amaqhawe namagqala
     eli ngentsukaphi nentsingaphi ye-Afrika. Usabakhumbula oo'Ubulumko bezinja?
     Yayingoobani abalinganiswa abaphambili? Koo'Animal Farm' yayingoobani?
     Babesenzani koobani? Kaloku ezinye zampheka umntu wakwazi ukulibona 15
     liseza iqhinga elikwafundiswe yincwadi. Amaqhakraqhakra nanamhlanje
     aphekwe ziincwadi. Wawuya kuzibamba njani ungahleki ufunda uNojayithi
     Wam? Yiva ndikutyele. Abafana abazama ukuzenza bahle kwiintombi
     zasesikolweni babengalenzi ixesha ukuba zange bakhe bamve uShakespeare.
     Phofu ke, intokazi eqale ngokwenda ingazange iye esikolweni ibivakala 20
     ngokubuzisa kumyeni wayo, 'Whowu Tata, lo Shakespeare nanifunda naye na?'
     Andikho lapho.

3    Ziyancwina iingcali ngefuthe elibi lobuxhakaxhaka bokwabelana ngezimvo
     kumkhwa wokufunda incwadi. Zikhala ngokuba ubuxhakaxhaka bokwabelana
     ngezimvo buwutyumzile umkhwa wokufunda iincwadi. UCicero indlu 25
     engenancwadi uyifanisa nomzimba ongasenamphefumlo. Ndiyamngqinela.
     Kwizigxeko azibekayo ngokuthathelana phezulu koluntu nobuxhakaxhaka
     bokwabelana ngezimvo uthi kuyiyona nkcithaxesha ukusebenzisa la maqonga,
     awanamfundiso, uzula nje kuwo ufunisa ngonobenani kuba utya ixesha
     ngokothula, udlulisela kwabanye. Kushiyeka kutyiswa iinzipho ukufundwa 30
     kweencwadi ngulo vutha. Hayi ke ukudika kwezishunqulelo zaphaya
     ezinjengoo'sbwl'. Asinako na ukujika izinto, obu buxhakaxhaka bokwabelana
     ngezimvo sibusebenzisele ukukhuthazela abantu ekufundeni? UMnumzana
     uMatanzima Mweli seleqalile usoloko etsholoza kuTwitter ekhuthaza
     ngokufunda iincwadi. Makangasweli mlandeli.                               35

4    Ngokufunda incwadi ufumana ubunzulu, kukhule ubuntu obutsha emntwini
     obengasajongelwanga ntweni. Ubusazi na ukuba uPhilani Dladla obhale incwadi

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                      4                                    DBE/2022
                                                     SC/NSC

      ethi, 'The Pavement Bookworm', wayeqale ngokufundela abantu iincwadi,
      ebenzela irivyu, ehlala esitalatweni kwirobhothi, bemjulela ubusentana athenge
      iziyobisi? Sithetha nje wawoyisa umkhuba weziyobisi, wabhala iincwadi 40
      ezisuse abanye esitalatweni. Akho namabanjwa abefunda iincwadi ezijele
      aphele seleziiprezidanti zamazwe. Bubandisa amazantsi ubukho bomntu
      onikezela ngobutyebi obunje.

5     Sesekati      ibekelwe      ubisi    nenyama      isintsompothi     sencwadi
      nomabonakude. Kodwa iziphumo zophando olwenziwe kwiYunivesithi                                  45
      yaseTohoku kubantwana abangama-276 abachitha ixesha elininzi bebukele
      umabonakude,       zisivula   ingqondo.    Zithi bayanzinyelwa     kukuthetha
      kwanokunxibelelana, kungakhethanga sini nabudala. Iziphumo zolunye
      lwakutshanje nazo zifumanise ukuba abantwana abaminyaka imalunga
      nesibini ukuya kwisithathu abachitha ixesha elide bebukele umabonakude                          50
      ubenzakalisa ngokutshintsha ukwakheka kwengqondo. Kwakhona kubenza
      bangakwazi ukufunda, ukuqiqa futhi bafede ekuthetheni kubenzima
      nokuhlalisana nabanye abantu. Iincwadi nomabonakude nangona zisengela
      thungeni linye kodwa ziyahluka. Incwadi yona, inolwa-aa mbambazelo
      ilwenzayo xa umzimba udutywe ziintolo zobomi kanti umabonakude umshiya                          55
      umntu eqwayitekile, ediniwe, asale engaqulethanga nto. Kaloku kwincwadi
      uyaziphakela ukanti kumabonakude uyaphakelwa. Ummangaliso osekufundeni
      incwadi ngowokuba singalikhulu labantu abayifundileyo, kodwa zahluke
      iingqikelelo zethu. Alinakulityalwa igalelo labazali kwingxaki yokungafundwa
      kweencwadi, bengaqondi. Okwaa kubuya bediniwe emisebenzini batefise                             60
      abantwana ngomabonakude, bephumla, kungabakhoboza abantwana.

6     Ukuthelekisa iincwadi nemiboniso-bhanyabhanya kufana nqwa nokuthelekisa
      ama-apile nama-orenji kuba zonke ziziziqhamo nje zahlukile ngencasa.'
      Nangona uninzi lwemiboniso-bhanyabhanya lusekwe ezincwadini kodwa
      ayikwazi ukungena nzulu kwincwadi, iyaziqakatha iziqendu ezithile. Umfundi 65
      wencwadi uzibona engene zwabha ezihlangwini zomlinganiswa ophumela
      kwingxaki ethile kanti yoba sisisombululo nakobomfundi ubomi. Onombuzo
      othi, kukuphi okungcono ukubukela imiboniso-bhanyabhanya nokufunda?
      Impendulo ithi, zombini, kuba inye inendima eyidlalayo.

7     Ubulula bokusebenzisa ubuxhakaxhaka betekhnoloji xa kuthelekiswa 70
      nokufunda iincwadi kusenza sibe ngamanxele okucinga xa sikhetha phakathi
      kweencwadi eziphathwa ngesandla nezifumaneka ngobuxhakaxhaka be-
      intanethi. Kweze-intanethi, ngokucofa nje iqhosha, kwikhompyutha okanye
      kunomyayi, sowusothula nayiphi incwadi ofuna ukuyifunda kwezifumanekayo.
      Iidijithali ziyincamisamxhelo ngokukwazi ukuzithwala zibeninzi kunomyayi 75
      omnye kanti ke kulula kunjalo kodwa akufikeleli nabani kuzo. Bayalunyukiswa
      abasebenzisi bezi ncwadi ze-intanethi ngokuba umbane uyathanda ukucima,
      ne-intanethi inyamalale, ingafumaneki ie-book kanti incwadi yona uyifunda
      umbane ukho ungekho. Khawetyise uluvo oluthi, iincwadi ziyinqwelomoya,
      zinguloliwe, ziyindlela yeenqwelo, ziyindawo ekuyiwa kuyo, ziluhambo, kanti 80
      zikwalikhaya, uvuke mlesi!

          [Sicatshulwe kwi-City Press, 14 Februwari 2020, naku https://bestschools.org, saguqulelwa
                                                                         esiXhoseni, saze sahlelwa]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                       5                                    DBE/2022
                                                      SC/NSC

ISICATSHULWA B

                                                      [Ucatshulwe ku-Sowetanlive.co.za]

IMIBUZO: ISICATSHULWA A

Jonga kumhlathi woku-1

1.1      Xela okumangalise ihlabathi ngokwalo mhlathi.                                                     (1)

Jonga kumhlathi wesi-2

1.2      Inika luvo luni ngencwadi imibuzo buciko emininzi ekumhlathi wesi-2?                              (1)

1.3      'Kaloku ezinye zampheka umntu wakwazi ukulibona liseza iqhinga
         elikwafundiswe yincwadi.'

         Isiqwengana esibhalwe          ngqindilili    kumxholo      esikuwo     ngentla      sinika
         intsingiselo yokuba:

         A Angakuqhatha lula umntu
         B Awunakuqhatheka lula
         C Awunakulibona tu iqhinga
         D Ungasezwa ubuxoki ubona                                                                         (1)

Jonga kumhlathi wesi-3

1.4      Nika isichasi segama 'umkhwa'.                                                                    (1)

1.5      YINYANI/BUBUXOKI ukuba uCicero uthi makhe kuthiwe xha ngokufunda
         iincwadi? Xhasa impendulo yakho.                                                                  (2)

1.6      Ngqina uluvo olunomgca ngaphantsi ngokwesicatshulwa.                                              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                     Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   6                        DBE/2022
                                                  SC/NSC

1.7      Cacisa intsingiselo yesiqwengana esithi 'kusala kutyiswa iinzipho ukufunda'
         ngokomxholo wale tekisi.                                                          (2)

1.8      Chaza izimvo ezibethabethanayo ezikulo mhlathi.                                   (2)

1.9      Bhala isishunqulelo esidika umbhali.                                              (1)

1.10     Uliqale phi uMnumzana Mathanzima Mweli iphulo lokukhuthaza ngokufunda
         iincwadi?                                                                         (1)

Jonga kumhlathi wesi-4

1.11      Ngqina ngengongoma eNYE ekulo mhlathi ukuba ukufunda incwadi
          kuyabutshintsha ubomi bomntu.                                                    (1)

Jonga kumhlathi wesi-5

1.12      Nika intsingiselo yesivakalisi esibhalwe ngqindilili.                            (2)

1.13     Xela ingxaki ayidala kubantwana umabonakude ngokwalo mhlathi.                     (1)

1.14     Chaza ukuba umbhali ubonakele njani kulo mhlathi ukuba ukhuthaza
         ukufundwa kweencwadi ngaphezu kokubukela umabonakude.                             (2)

Jonga kumhlathi wesi-6

1.15     YINYANI/LULUVO okubhalwe bukekela kulo mhlathi? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                            (2)

Jonga kumhlathi wesi-7

1.16     Angafumana siphi isigxeko kumfundi umbhali wesicatshulwa ngokusebenzisa
         ibinzana, 'amanxele okucinga'?                                                    (2)

IMIBUZO: ISICATSHULWA B

1.17     Chaza iindlela ezimbini abachitha ngazo ixesha abantu abasemfanekisweni.          (2)

1.18     Nika umyalezo odluliswa ngumfanekiso.                                             (2)

IMIBUZO: ISICATSHULWA A noB

1.19     Xela ukuba nguwuphi umhlathi kwisicatshulwa A ongqinelana nomfanekiso
         okwisicatshulwa B.                                                                (1)

1.20     Ucinga ukuba ukuthelekisa iincwadi nobuxhakaxhaka betekhnoloji
         okukwizicatshulwa A nakuB kungaphumelela ukuguqulela iingqondo zabantu
         ekufundeni iincwadi? Xhasa impendulo yakho.                                       (2)

                                                             AMANQAKU ECANDELO A:          30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            7                            DBE/2022
                                           SC/NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA

ISICATSHULWA C        sithetha   ngokuzikhusela     kwiindudumo      nemibane.
Shwankathela unike izinto anokuzenza umntu ukuzikhusela kwiindudumo nemibane.

QAPHELA:

1.    Bhala UMHLATHI usebenzise amazwi akho kangangoko unako.
2.    Isishwankathelo sakho masiquke iingongoma ezisiXHENXE            singedluli
      kumagama angama-70.
3.    AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4.    Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

ISICATSHULWA C

                       UKUZIKHUSELA KWINDUDUMO NEMIBANE

Amajelo emozulu aseMzantsi Afrika nawaphesheya kweelwandle ayangqinelana
ngokuba ukudlalwa lizulu yinto exhaphakileyo ndawo zonke. AmaXhosa akhetha
nokuthethela phantsi ngayo kuba esoyika ukungathi ayadelela. Kulungile ukuba umntu
ngamnye azazi iindlela angakulumkela ngazo ukuhlangana nemozulu eneendudumo
nemibane. Ukumamela imozulu oku phambi kokuba uhambe kububulumko ukuze
ingakubhadi usendleleni okanye usesithubeni.

Kukho abantu abacinga ukuba izulu lidlala xa likufutshane ebantwini kuphela kanti
akunjalo. Liyadlala likude kunazo neendudumo kuba umbane wona uyakwazi
ukutshawuza zikude lee iindudumo. Kungumqathango ophambili ukuqinisekisa ukuba
umntu akakho phandle xa liduduma. Khangela indawo yokusithela ekhuselekileyo nokuba
ngumngxuma wakuva izulu lindila ungathalalisi.

Ziyabethabethana izimvo ngokhuseleko lwangaphakathi emotweni. Bakho abathi irabha
yamavili iyakhusela. Abanye bathi eli zinki libalekwayo ngabanye lilona liyingozi.
Kushiyana izikolo ekwakufundwa kuzo ukungqina oku. Kuvumelekile kwaye kungcono
ukuhlala emotweni kunokuba kwanti.

Kuyenzeka ukuba kungabikho ndawo yimbi yakuzimela okanye ungabikhosemotweni. Xa
ungenandawo zama ukuzifinyeza ubemncinci, uziquthe, ufake intloko phakathi
kwamadolo, amaqatha akho asondelelane. Ngokuzifinyeza uphungula ukurhawulwa
ngumbane, uthi nokuba ubekho uhle ngomqolo lo wakho ugobileyo ngethemba lokuba
akuyi konzakalelwa lilungu lomzimba elibalulekileyo.

Ukuhamba kwiindawo ezinamawa aphezulu, iintaba neenduli kungakufaka engozini xa
kududuma. Zikhusele ngokwehlela ngezantsi uhlale entlanjeni yona ikumhlaba ophantsi
kungenjalo uzifihle ezindongeni ukuze ungachaphazeleki zindudumo ezo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8                                 DBE/2022
                                           SC/NSC

Kungcono unethwe yimvula kunokuba udlalwe yinkosi. Musa ukungena phantsi komthi
okanye kwentente kuba kungakufaka engozini yokuphangwa lizulu.Qinisekisa ukuba
ukude nemithi emide ezimele yodwa. Zimela ngemithana emifutshane okanye ngelitye
elikhulu kunokusithela ngomthi omkhulu omde kwaye nawe zenze mfutshane ungabi mde
kunomthana lowo. Kanye koko kuzenza mfutshane ungaze ulale ngesisu izulu lizongoma
okanye kutshawuza imibane. Yingozi enkulu leyo.

Hambela qelele kwimisinga yamanzi namadama anamanzi. Iingcali zithi akuyonyani
ukuthi amanzi anamandla amakhulu okutsala umbane, inyani yeyokuba amanzi
awuhambisa lula nangokukhawuleza umbane xa uthe wafika kuwo.

                                            [Sicatshulwe ku-www.saws.gov.za saza sahlelwa]

                                                         AMANQAKU ECANDELO B:                10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                9                                 DBE/2022
                                               SC/NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIQAGO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI
UMBUZO 3: ISIBHENGEZONTENGISO
Funda esi sibhengezontengiso (ISICATSHULWA D) singezantsi uze uphendule
imibuzo esekwe kuso.
ISICATSHULWA D

                                                     [Sithathwe ku-www.shutterstock.com]

3.1      Nika zibe ziBINI izixhobo ekwenziwe ngazo umtsalane kule ntengiso.                      (2)
3.2      Khankanya (a) igama elisetyenziselwe ukubaxa (b) nobaxo olukwimifanekiso
         kule ntengiso.                                                                          (2)
3.3      Nika isizathu sokuba umthengisi asebenzise ulwimi olucengayo olungezantsi
         ukuthengisa iRedBull.
         'Khumbula isixhobo seentshatsheli sokuqubisana nexesha, ziwuthi qwaka,
         qwaka umsebenzi.'                                                                       (1)
3.4      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi.
         Umthengisi usebenzisa ukubayimfihlelo kweRedBull, xa edala umnqweno
         wokuba abathengi bayifune nakanjani ukuze ...
         A     banyanzeleke baye kwagqirha phambi kokuyisela.
         B     banqwenele ukusebenza ngaphandle kwentsokolo.
         C     basebenzise ingqondo phambi kokuba bathenge iRedBull.
         D     banqwenele ukunxiba iimpahla ezipitsayo,ezincinci.                                (1)
3.5      Cacisa ukuba isilogani, 'iredbull ikunik'iimpiko' sihambelana njani nomfanekiso
         okule ntengiso.                                                                         (2)
3.6      Ucinga ukuba umthengisi uphumelele ukumenza umthengi azibone ukuba
         akanakuphila ngaphandle kwale mveliso? Xhasa impendulo yakho.                           (2)
                                                                                                 [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             10                                   DBE/2022
                                             SC/NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni (ISICATSHULWA E) ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA E

                                              [Icatshulwe kwi-intanethi-www.thecomicstrips.com]

4.1      Xela ukuba unxibelelana nabani uSasa kule khathuni iyonke.                               (1)

4.2      Nika iindlela eziMBINI abonise ngazo umzobi kwisakhelo soku-1 nesesi-2
         ukuba uSasa akasakholwanga yindlela enza ngayo.                                          (2)

4.3      Khetha impendulo echanekileyo kwezi.

         Uphawu lokhuzo olwalekiweyo kwisakhelo soku-1 lunika ingcinga yokuba
         uSasa:

         A     Uyazingxolisa ngokudlala ngexesha
         B     Uyazicenga ukuba agcine ixesha
         C     Uyazikhuthaza ekugcineni ixesha
         D     Uyazonwabisa ngokugcina ixesha                                                     (1)

4.4      Chaza umahluko kulwimi alusebenzisayo uSasa kwisakhelo 1 nesakhelo 2.                    (2)

4.5      Ngqina ukuba ukwenza kukaSasa kuyakhabana neenjongo zakhe kule
         khathuni.                                                                                (2)

4.6      Ucinga ukuba umzobi angaphumelela ukudlulisa umyalezo wokuba
         ubuxhakaxhaka be-intanethi buchitha ixesha? Xhasa impendulo yakho.                       (2)
                                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  11                                 DBE/2022
                                                  SC/NSC

UMBUZO 5: IPROZI

Funda esi sicatshulwa (ISICATSHULWA F) singezantsi esineempazamo ezithile
ezenziwe ngeenjongo uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                               SIMFUNA PHI UNDONAKELE?

1     MZI kaNtu! Namhlanje ndiza nencwadi ethi, 'Iindonga Ziwelene' neyabhalwa
      nguSoga Mlandu. Le yincwadi yamabali amafutshane, iphaphashwe
      okokuqala ngomnyaka we-1998. Apha umbhali usihlanganisele amabali
      abalisa ngeengotsitsi zobomi esidlula kuzo singabantu.

2     Urhintyela imiba esukela kumasiko kwanentlalo gabalala yoluntu, 5
      ukuyokuthi       xhaxhe       kumabali        angokuxhatshazwa     kwabantu
      ababhinqileyo.       Kwibali    elithi,  'Isifundiswa  esikhulu', ityendyana
      elinguLukhanyo, lisakuzibona linempumelelo yemfundo eliyizuze eMelika
      lathwal'inyongo nesinyi. ULukhanyo wabuya etshintshe eyinto engaziwayo
      nakowabo. Impakamo yakhe yamenza akabona mntu kwiindawo zonke 10
      awayehamba kuzo ezibona njengofunde yedwa. Akutshiwo na kanene ukuba
      Impumelelo yesizwe yasoloko ikulwazi abantu beso sizwe abanalo? Kuthiwa
      masithini isizwe yile ndlela ayiyo lo mfana?

3     UKhonzuxolo onguyisekazi kaLukhanyo wathi esakwenza itheko lokwamkela
      le dyongwana njengoko yabe ilibhongo kulo ngingqi yakhe ukubanomntwana 15
      ofunde de wazuza loo mfundo inomsila, wazisola ukugeza. Umzi
      waseMaJwarheni wawufile ziintloni usakuphoxwa ngunyana wawo.
      ULukhanyo owayekrelekrele ebukwa ethandwa ekuhlaleni kwakhe, wayethe
      xhaxhe ngemfundo efunde phesheya kweelwandle. Yinto leyo eyenza
      kugcwale kwelo theko kungomncinci nomdala beze kuzibonela eso 20
      sifundiswa.

         [Sicatshulwe kwiSOLEZWE lesiXhosa, 17-23 Eyomqungu 2019 iphepha 11, saze sahlelwa]

5.1      Xela ukuba kutheni ibinzana 'Iindonga ziwelene' lifakwe kwiimpawu
         zocaphulo.                                                                                 (1)

5.2      Chonga igama elixela ixesha kwisivakalisi esibhalwe ngezantsi.

         Namhlanje ndiza nencwadi ethi ...                                                          (1)

5.3      Lungisa isiphene sopelo kwigama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
         sivakalisi silandelayo.

         … iphaphashwe okokuqala ngabakwaLovedale Press phaya ngomnyaka
         we-1998.                                                                                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                12                                 DBE/2022
                                                SC/NSC

5.4      Nika intsingiselo yebinzana 'ngeengotsitsi zobomi' njengoko lisetyenzisiwe
         kwisicatshulwa.                                                                        (1)

5.5      Bhala ngokuchanekileyo isifanekisozwi, u'xhaxhe' ngokomxholo wesivakalisi
         esingezantsi.

         ... wayethe xhaxhe ngemfundo efunde phesheya kweelwandle.                              (1)

5.6      Xela intsingiselo eziswa zizimamva ezibhalwe ngqindilili kwesi sivakalisi
         singezantsi.

         UKhonzuxolo onguyisekazi kaLukhanyo wathi esakwenza itheko lokwamkela
         le dyongwana ...                                                                       (2)

5.7      Bhala ngokuchanekileyo         igama   elibhalwe   ngqindilili   kwesi   sivakalisi
         singezantsi.

         Kuthiwa mazithini isizwe yile ndlela ayiyo lo mfana?                                   (1)

5.8      Guqula esi sivakalisi sibe kwixesha langoku.

         Umzi waseMaJwarheni wawufile ziintloni.                                                (1)

5.9      Nika isithethantonye segama 'owayekrelekrele' esikumhlathi wesithathu.                 (1)
                                                                                                [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:                30
                                                               AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2022/c4ae73db-43ac-49b3-856c-caebebaa564f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/1b5608d9-446e-4235-a304-4d8d16fa6d2b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2023/aa611c2a-3d04-4aad-bb12-6fcd7d622d24) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 June-July 2015](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2015-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/1b4c7cd3-9cb0-4bed-92f1-f48f8627bb6e) — isiXhosa HL · QP · 2015 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
