# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2023, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2023/6dcb3335-bfd4-4fcb-88ed-3d149898e37f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2023/6dcb3335-bfd4-4fcb-88ed-3d149898e37f)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isixhosa. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                           2023

                                                              AMANQAKU: 70

                                                              IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-13.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                 2                         DBE/2023
                                                SC/NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Uvavanyo Lokuqonda                        (30)
         ICANDELO B:        Ushwankathelo                             (10)
         ICANDELO C:        Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi   (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.       Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:        Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:        Imizuzu engama-30
         ICANDELO C:        Imizuzu engama-40

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           3                           DBE/2023
                                          SC/NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

ISICATSHULWA A

                    UKWABELANA KUSATSHILA KWINTLALO KANTU

1     Ukwabelana sisithethe sikaNtu sokuqinisekisa ukuba nomnye umntu uyaxhamla
      kwinto omnye anayo. Sesinye sezithethe ezisisiseko olwashiywa naso usapho
      oluMnyama ngookhokho. Ukwabelana, sekusegazini kuhlanga olumnyama
      kangangokuba nempucuko yaseNtshona ayiphumeleli ukulutshintsha
      nanjengokuba zitshintsha ezinye izinto. Uhlanga olumnyama lwabelana 5
      selufuthelwa nayimingeni equka utshintsho kwezempilo, kumalungelo neqondo
      lokuhla kwamandla emali. Iimeko zokuhlalisana emakhaya, ekuhlaleni
      ngokwamaqela okuphila, nokuncedana konwatyiwe naxa sekufiwe yimihlaba
      yokwabelana esihlomla ngayo esi sicatshulwa. Iimeko ezingentla
      ziyakuchaphazela ukwabelana kodwa azitshintshanga iziseko zaso.           10

2     Yiya emaBanguleni kungenjalo emaQwathini wofika kumzi onendibanisela
      yeentsapho ngeentsapho. Kukho abantwana bakadadobawo owabuya
      ekwendeni, abentombi yasekhapha eyendele kuNxamagele, aboomolokazana
      nabeentombi     zalapha.   Kanti   balapha   nabasebukhweni      boonyana
      basekhay'apha abaze kumpelesa. Ngaloo maqekelana ngamaqekelana. Bukela 15
      ke xa kuphakwa mandulo, ludityaniswa esityeni esinye esikhulu olu satshana
      luseshumini nangaphezulu. Amacephe ebeba mabini okanye abemathathu,
      kukhiswane ngoonkabi kungabikho ngxaki kodwa ngoku akusakhiswana
      ngamacephe ambalwa ngenxa yongenelelo lwamaphulo oonompilo. Namhlanje
      sekudwela izityana ezilinani labantu abaphakelwayo kodwa sona isithethe 20
      sokwabelana sisahleli.

3     Yiya etywaleni ke. Kuthungwa ibhekile ibenye, iqale ngasemnyango kumadoda
      amakhulu. Abafazi bomana ukuza kuguqa phambi koowabo bephuziswa. Iye
      inyukela entla ingangxamanga, emana ukuhlabela kancinci uNobhejile, 'Hamba
      bhekile sukuhlala ndawonye.' Kuza kwaneziselwana ngale nketshenketshe ke 25
      mhlawumbi sekusele into engangeekomityi ezimbini, ingulowo elumkele ukuba
      angaqweli itunu ekho uBaw'uMpandla isankonde. Wothi laqa loo nto
      ingangesiqingathana sekomityi. Othe woyela kakhulu ebhekileni wonyenjwa
      ahlekwe, kukhalwa ngohobolozela. Wozingxengxezela ke naye kulowo
      ebemphuzisa athi, 'Ngxe mntomkhulu, ibingasaboni mntu.' Yonke ke le nto 30
      iseluxolweni kuyarhatyuliswana akukho ufunzela ukuhlutha ngaphezu komnye.
      Ayitshintshanga le indlela yokwabelana.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   4                                 DBE/2023
                                                  SC/NSC

4     Bukela ke kusabiwa izitya koomama phaya esicini, emtshatweni, emgidini kanti
      nasesingcwabeni. Kuloo ndlu izeleyo kothiwa gximfi, gximfi izitya ezine okanye
      ezihlanu, livele ilizwi lisithi, 'Noguqukelana ke boomama.' Sebesazi ke nabo 35
      boguqukelana ngokwezindlu ukutsha, kwisitya ngasinye, amacephe mabini,
      kwaze kwabekwa izidungulwana ezibini nezithathu zenyama. Nalapha kuza
      kwaneziselwana ngaloo mivungulwana kungekho ukhalazayo. Bona ke
      kwinjeke esisabelo samaxhegwazana. Mhlawumbi kuxhelwe igusha enye, loo
      nto ayithethi ukuba kukho amaxhegwazana aza kuphoswa. Iza kucukucezwa 40
      akukho nalinye ixhewukazi eliza kuthi alifumananga nto. Kwenziwa njalo
      nasemaxhegweni phaya kulwimi lwenkomo okanye inkamanzi kwabelwana
      kwangolo hlobo.

5     Umama wekhaya laa mbiza yemifino ayipheke phaya akanakuyitya yedwa,
      wonikela umntwana nokuba ngamacephe amathathu awagqume ngesosi 45
      athumele kummelwane. Oseleyo umfino, wophakelwa esityeni okanye
      esithebeni utyiwe ngabo bonke ababhinqileyo belo khaya. Akukhathaleki nokuba
      uphekwe wamncinane kangakanani na. Okubalulekileyo makungabikho mntu
      ungafumaniyo kule mbiza. Makwabelwane.

6     Oku     kwabelana     akupheleli    kwezokonwaba     kuphela.    Kwabelwana 50
      nangentlupheko, utsho umthwalo ubelula. Kule ntlaninge yosapho lwasekhay'-
      apha xa kulalwa kuyolekwa. Oku kolekwa kukuba omnye udibanisa ingubo
      yakhe neyomnye ebusika ukuze angahleleleki, afudumale nalowo unengubo
      enye. Kanti ngexesha lendlala othe wanemali yokuthenga ingxowa yombona
      wazi kakuhle ukuba akanakutya yedwa, xenikweni abantwana bommelwane 55
      belala ngamanzi. Wova esithi, 'Ndithe mandikusubele esi sityana mmelwane oku
      kokuba ugubele abantwana isidudu.' Ubulela adomboze ke umakhelwane
      engawalibali amazwi athi, 'Ungadinwa nangomso.' Ubusazi ke ukuba lavela
      njani eli gama likamakhelwane? Kaloku xa ummelwane sel'ephembile asikho
      isizathu esinokubangela ukuba ummelwane wakhe athathe inkxamleko 60
      yokusebenzisa imatshisi, okwakhe kukuya kukha amalahle kwammelwane. Athi
      ke     umXhosa,    'Umzi   wakwaDlamini     wakhelana      nowasemaQocweni,
      ngoomakhelwane.'

7     Nasekufeni kukwanjalo. Umzi wasemathileni wakube ugutyungelwe lilifu
      elimnyama, iba lukrozo abantu besiya kukhuza olo sapho. Kanti nasemva 65
      kokuba kufihliwe baza kubuya bakhutshwe ehlathini abafelwa baziswe phakathi
      kwabantu, batsho bazive bomelele, beqonda ukuba le ntlungu asiyoyabo bodwa,
      nabanye abantu balila kunye nabo. Ngokwenjenjalo batsho babenawo namehlo
      okujonga abantu, bagqibele bekhuthazekile de bayiqhele imeko leyo. Zezo
      ntwanantwana ke ezifika zomeleze uluvo lokuba esi sithethe sihleli asisuki. 70

             [Sicatshulwe kwincwadi, Uvimba kaXhosa ebhalwe nguVT Gqiba, kwiphepha 17–19 saze
                                                                                    sahlelwa.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  5                              DBE/2023
                                                 SC/NSC

ISICATSHULWA B

                                          [Ucatshulwe ku-www.facebookimages.com]

IMIBUZO: ISICATSHULWA A

Jonga kumhlathi woku-1

1.1      Chaza ukwabelana ngokwalo mhlathi.                                                     (2)

1.2      Nika intsingiselo yegama 'isegazini'.                                                  (1)

Jonga kumhlathi wesi-2

1.3      Nika iindidi zibeMBINI zabantwana abafumaneka emzini omnye ngokwalo
         mhlathi.                                                                               (2)

1.4      Xela unobangela wotshintsho kwinani lamacephe awayefudula esetyenziswa
         xa kutyiwa.                                                                            (2)

Jonga kumhlathi wesi-3

1.5      Nika uhlobo lokwabelana ekuthethwa ngalo kulo mhlathi.                                 (2)

1.6      YINYANI/BUBUXOKI ukuba ebebethwa umntu osele iqwela kudala engekho
         selungelweni? Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

Jonga kumhlathi wesi-4

1.7      Chaza ukuba ziphuhlisa ntoni ngenyama yoomama izimamva ezisetyenziswe
         kumagama '... izidungulwana ... mivungulwana ...' kulo mhlathi.                        (2)

1.8      Cacisa indlela awenza ngayo amaxhewukazi ukuqinisekisa ukuba injeke
         iwanela onke ngokwalo mhlathi.                                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                     6                              DBE/2023
                                                    SC/NSC

1.9      Nika naliphi igama lenyama yamaxhego awabelana ngayo incinci.                             (1)

Jonga kumhlathi wesi-5

1.10     Xela indlela ibeNYE ebekusabelwana ngayo ngembiza yemifino ukuze
         angayityi yedwa oyiphekileyo.                                                             (1)

Jonga kumhlathi wesi-6

1.11     Chaza ukoleka ngokwalo mhlathi.                                                           (2)

1.12     Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

         'Ndithe mandikusubele          esi   sityana   mmelwane   oku   kokuba     ugubele
         abantwana isidudu.'

         Ulwimi olukwintetho engentla xa kusabelwana lulwimi ...

         A     olurhabaxa.
         B     olunentobeko.
         C     olunempoxo.
         D     oluncomayo.                                                                         (1)

1.13     Chaza ukuba ukwabelana kwaliveza njani igama elithi, 'umakhelwane'
         ngokwalo mhlathi.                                                                         (2)

Jonga kumhlathi wesi-7

1.14     Ngokoluvo lwakho ingaba ukuhambelana xa kubhujiwe kukwabelana? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                          (2)

IMIBUZO: ISICATSHULWA B

1.15     Chaza ukuba abantu abasemfanekisweni babelana ngantoni.                                   (2)

1.16     Xhasa uluvo oluthi ezi zicatshulwa zibini zithetha ngokuba ukwabelana
         akupheleli kwezolonwabo kuphela kwenziwa ngenjongo yokwenza umthwalo
         ubelula.                                                                                  (2)

1.17     Nika imfundiso yezi zicatshulwa zozibini ngokwabelana.                                    (2)

                                                             AMANQAKU ECANDELO: A                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              7                             DBE/2023
                                             SC/NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA

ISICATSHULWA C sithetha ngeendlela zokuqinisekisa intsebenziswano kumaqela.
Shwankathela ngenjongo yokuxhobisa amaqela ngamaqhinga okuphumeza
intsebenziswano.

QAPHELA:

1.   Bhala UMHLATHI ongenaziphene usebenzise amazwi akho kangangoko unako.
2.   Isishwankathelo sakho masiquke iingongoma EZISIXHENXE ungedluli
     kumagama angama-70.
3.   AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4.   Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

ISICATSHULWA C

               UNGAYIQINISEKISA INTSEBENZISWANO KUMAQELA

Umntu ngamnye ufana yedwa akanakopi. Umntu ngamnye unesiphiwo esisesakhe
kwaye ukwahluka ngeziphiwo kwamkelekile. Isiphiwo somntu ngamnye singaphuhla
ngakumbi xa ezibandakanye nabanye, beliqela. Ukutsalela komntu ngamnye kwelakhe
icala kunesiphumo sokungabikho kwentsebenziswano. Ukwenza amaqela
asebenzisanayo kungasisixhobo sokuqinisekisa ukuba umsebenzi wenzeka
ngempumelelo. Qinisekisa intsebenziswano ngokulandela oku:

Ukwenza iinjongo zihambelane kunye neziphumo zomsebenzi weqela kuyayiqinisekisa
intsebenziswano xa zidakancwa, zaziwe, zicace kwilungu ngalinye leqela. Abathathi-
nxaxheba batsho bazibophelele kwinjongo elijolise kuyo iqela.

Ukunxibelelana kweqela kubaluleke kakhulu ekuqinisekiseni intsebenziswano.
Kungenziwa ngembalelwano, nangeentlanganiso ezibanjwa rhoqo kusetyenziswa
iindlela ngeendlela zonxibelelwano. Kufuneka ukuba amalungu eqela eyazile
ngokulinganayo kwangethuba inkqubela yomsebenzi weqela.

Konke okufunekayo, okuza kwenziwa nosele kwenziwe kufuneka kubekwe elubala
liqela. Kungabekwa elubala ngokuba izigqibo zaziswe ngumntu wonke eqeleni. Xa
kuthe kwafuneka utshintsho kwizigqibo, ilungu malingazigqibeli, lingatshintshi iqela
lingaziswanga. Naxa kukho izinto ezintsha ezifikayo malaziswe ziseshushu.

Kuyalunga ukucakaca umsebenzi, uwabe ngokulinganayo eqeleni. Lakucacelwa gca
ilungu kokulindeleke kulo malunga nomsebenzi eliwabelweyo akuxhwithwana
uyahamba umsebenzi. Ukunika umsebenzi ngokungalinganiyo kungawatyhafisa
amanye amalungu ilibaziseke impumelelo yeqela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8                               DBE/2023
                                           SC/NSC

Ukuthathela ingqalelo iziphiwo nezakhono zelungu ngalinye ngokuhambelana
neenjongo zeqela okanye ezomsebenzi kungayiqinisekisa intsebenziswano. Iziphiwo
zabantu ziyahluka. Xa ilungu linokunikwa umsebenzi ngokwesiphiwo salo isiphumo
singasihle. Omnye usenokubalichule lokuququzelela ngeli xesha omnye elichule
lokusombulula ingxaki. Ukwenza umsebenzi ngokwesiphiwo sakho kwenza ukuba
umthwalo ubekhaphukhaphu nokuba ubusele uliqhina elenyuka kangakanani na. Xa
kungenjalo ujikelezelwa yintloko uthathe ithuba elide ukugqiba umsebenzi, ungade
ubesengozini yokubanoxinzelelo lwengqondo.

Bubuchule obuqinisekisa intsebenziswano ukumisela ixesha lokufezekisa ibakala
ngalinye lomsebenzi ukuya kwelokugqiba ngokupheleleyo. Ubakhaphukhaphu xa
ilungu nelungu leqela linika ingxelo ngenqanaba ngalinye ude ugqibeke umsebenzi
ngexesha elibekiweyo.

Kuyayikhuthaza intsebenziswano ukuncoma nokuvuyisana nempumelelo yeqela.
Nokuba sele emnye umntu ophumelelayo makuvuyiswane naye kuba ukuphumelela
kwakhe sisidungulwana esilinqwanqwa lempumelelo yeqela lilonke. Izincomo
zingenziwa ngokukhupha izatifiketi, ukuphuma kuyokutyiwa isidlo sakusasa kanti
nangezipho ezingephi.

                                                        [Sicatshulwe ku-Vimba wabevi]

                                                    AMANQAKU ECANDELO B:                  10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                9                                   DBE/2023
                                               SC/NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO-NTENGISO

Funda esi sibhengezo-ntengiso (ISICATSHULWA D) singezantsi uze uphendule
imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA D

                     Bhukisha kuSanele: 072 773 4951/www.hlambzbuk.co.za
                                             [Sithathwe ku-www.dropcaredrive.com]

3.1      Xela isixhobo esidala umtsalane kwisihloko.                                               (1)

3.2      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

         U'Hayi Wena'          kwisibhengezo-ntengiso     unika    intsingiselo     yokuba
         umnikazimoto ...

         A     akuhlanjwa yena.
         B     angabiseza yena.
         C     ayihlanjwa nguye imoto.
         D     uyayihlambisisa imoto.                                                              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              10                           DBE/2023
                                              SC/NSC

3.3      Sijoliswe koobani esi sibhengezo-ntengiso?                                       (2)

3.4      Umfanekiso wemoto enogwebu okwisibhengezo-ntengiso ukuncedisa njani
         ukuqonda intsingiselo yegama 'Siyigwebuza'?                                      (1)

3.5      Chonga amabinzana amaBINI awenza ukuba umthengi ayibone iyeyona
         ibalaseleyo le nkonzo kwezikhoyo.                                                (2)

3.6      Sinafuthe lini isenzi u'Xhabasha!' kwesi sibhengezo-ntengiso?                    (1)

3.7      Ingaba ukutolikeka kwegama, 'Limahala' kungancumisa umthengi okanye
         umthengisi wale nkonzo? Xhasa impendulo yakho.                                   (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   11                                   DBE/2023
                                                   SC/NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni (ISICATSHULWA E) ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA E

                                        [Icatshulwe kwi-intanethi-www.facebook.com]

4.1      Bhala imo emfutshane yesivakalisi, 'Ucinga ntoni' esikwintetho kaNono.                        (1)

4.2      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi.

         Igama, 'njengotata' kwintetho kaKofi liqulethe intsingiselo yokuba ufuna:

         A     Ukubanobutyebi obufana nobukayise
         B     Ukubanephupha elifana nelikayise
         C     Ukubanesiqu esikhulu ngokufana noyise
         D     Ufuna ukubanobuso obufana nobukayise                                                    (1)

4.3      Bayacinga okanye bayathetha uNono noKofi kule khathuni? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                        (2)

4.4      Tolika intetho kaNono ethi, 'kwasa ke ngoku' ngokomxholo wale khathuni.                       (1)

4.5      Xela abemaBINI amalungu omzimba abaxiweyo kule khathuni.                                      (2)

4.6      Khetha kwizibiyeli umsebenzi wophawu lokhuzo kwintetho kaKofi.

         Uphawu lokhuzo kwintetho kaKofi ... (lunika umyalelo onqandayo/oncomayo).                     (1)

4.7      Phawula ngendlela esidalwe ngayo isihlekiso kule khathuni.                                    (2)
                                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                     12                                   DBE/2023
                                                     SC/NSC

UMBUZO 5: IPROZI

Funda esi sicatshulwa (ISICATSHULWA F) singezantsi uze uphendule imibuzo
esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                  ZIINCWADI NOOTITSHALA IZIXHOBO ZETHU EZILALINI

1     Umfundi ongomnye wabaphumelele emagqabini kwiziphumo zebanga le-12
      uthi, xa uzimisele, usoloko uzinika ithemba entweni akubinamingeni inokuthi
      ikuphazamise endleleni yakho.

2     Lo mfundi ebesenza ibanga le-12 kunyaka ophelileyo, apho abalisa ukuba
      bekukhe kumke umbane iiveki ezimbini zonke kanye ngexesha leemviwo 5
      zokuphela konyaka. Uthi kwesakhe isikolo abanazo ncam izixhobo
      zokubancedisa njengakwezinye izikolo. Lo mfundi uthi baneencwadi kwakunye
      nootitshala kuphela.

3     'Buninzi ubunzima esiye sadibana nabo. Sisokole kakhulu ngexesha besibhala
      iimviwo, umbane ubusimka kubenzima ukuba sifunde. Besiye silayite 10
      amakhandlela esikolweni, senze loo nto ke yokucukana kwindawo enye kuba
      sifuna eli khandlela sonke', utshilo lo mfundi. Uhambisa athi, nonxibelelwano
      lenethiwekhi biqhawuka rhoqo. Loo nto yenze kube nzima ukungena
      kwiwebhusayithi, nanjengoko kule mihla sesifunda nge-intanethi.

4     'Besibaninzi egumbini kakhulu, ngoku bekuye kube nzima nokuba utitshala 15
      ajongane nawe wedwa ukusombulula ingxaki okuyo, bekufuneka esijonge
      sonke ngexesha elinye kodwa ndikwazile ukufika kule ndawo ndikuyo
      namhlanje.' Uthi kubunzima ebebebufumana esikolweni sakhe ebeye azixelele
      ukuba nabanye bapasa kwesi sikolo.

          [Sicatshulwe kwi-intanethi kwikhasi likaFacebook weL'solezwe, 27Jan 2022, saze sahlelwa.]

5.1      Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

         Igama, 'endleleni' elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa (lalatha indawo
         onokuphazamiseka kuyo/lixela ixesha onokuphazamiseka ngalo).                                    (1)

5.2      Bhala isivakalisi esingezantsi kwimo evumayo.

         ' Kwesakhe isikolo abanazo ncam izixhobo zokubancedisa ...'                                     (1)

5.3      Lizisa ntsingiselo ni igama u 'ncam' okrwelelwe umgca ngaphantsi
         kwisivakalisi esingezantsi?

         Uthi ezilalini abanazo ncam izixhobo zokubancedisa njengezi zasedolophini
         izikolo.                                                                                        (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  13                               DBE/2023
                                                  SC/NSC

5.4      Nika isibizo esakhiwe ngegama 'sisokole' elikrwelelwe umgca ngaphantsi
         kumhlathi wesi-3.                                                                      (1)

5.5      Nika isithethantonye segama, 'yokucukana' elikwisivakalisi esingezantsi.

         Senze loo nto ke yokucukana kwindawo enye.                                             (1)

5.6      Lungisa iziphene       kwizivumelanisi    ezikwisivakalisi   esingezantsi   ukuze
         sifundeke kakuhle.

         Uhambisa athi, nonxibelelwano lenethiwekhi biqhawuka rhoqo.                            (2)

5.7      Sebenzisa igama u'sakhe' obhalwe ngqindilili kumhlathi wesi-4 njengesenzi
         kwisivakalisi.                                                                         (2)

5.8      Xela ixesha       lesenzi      esikrwelelwe   umgca    ngaphantsi    kwisivakalisi
         esingezantsi.

         '... ebeye azixelele ukuba nabanye bapasa kwesi sikolo.'                               (1)
                                                                                                [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:                30
                                                               AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2023/aa611c2a-3d04-4aad-bb12-6fcd7d622d24) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2023/7f234418-5dc1-4178-8d1b-132a23612119) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
