# isiXhosa HL Grade 12 NSC November Exams 2013 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL question paper from the NSC November Exams 2013, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2013/e2ecf0b5-e228-472e-b0ba-d8a9a2432975
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2013
- Exam period: NSC November Exams
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 NSC November Exams 2013 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2013/e2ecf0b5-e228-472e-b0ba-d8a9a2432975)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2013 · isixhosa. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        NOVEMBA 2013

AMANQAKU: 70

IXESHA: 2 iiyure

                              Olu viwo lunamaphepha ali-13.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             2                          DBE/Novemba 2013
                                              NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Uvavanyo lokuqonda        (30)
         ICANDELO B:        Isishwankathelo           (10)
         ICANDELO C:        Ulwimi                    (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala icandelo NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni kwecandelo ngalinye.

6.       Nombola impendulo           nganye   kanye    ngokwendlela   enonjolwe   ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo nganye.

8.       Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

9.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

10.      Uyacetyiswa ukuba icandelo ngalinye ulabele ixesha ngolu hlobo:

         ICANDELO A: imizuzu engama-50
         ICANDELO B: imizuzu engama-25
         ICANDELO C: imizuzu engama-45

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          3                           DBE/Novemba 2013
                                           NSC

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

ISICATSHULWA A

1.1      Funda esi sicatshulwa singezantsi wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

                              IINTATYANA EZIKUDE ZINGAMASITHELA

         1     Ikhaya likhaya namanxeba abotshwa ekhaya. Ungafanelana usiya
               kwiimbombo zone zomhlaba uzingela indlu kanomyayi, kuba akusayi
               kuze uyifumane indawo edlula ikhaya. Kuphakathi kwabazali kuphela
               apho nomntwana alilela into ayifunayo, kuba ukuba usemzini unxubela
               ukugoduka. Kusekhaya apho athi umntwana ebekruqule enqandwa
               ebubini imihla yonke ahlelwe yinkathazo, enzakale okanye alimale,
               kodwa uyibone ithontsiza iinyembezi indoda, isiwa ngapha nangapha
               ide ichithe yonke into isale ingumpha ochutywe walahlwa.

         2     Amafu esibhakabhakeni siwabona equkuqela esiza emhlabeni
               engamathontsi      kodwa   iqondo   lokugqibela   kukuphindela
               esibhakabhakeni apho iwawo likhona. Lithole lerhamba elifela
               esithubeni nalo ngenxa yokuba lingenasigxina sakhaya kwamhla
               kwasekwa iinduli neentaba.

         3     Amazwi kaJwarha ayehleli entliziyweni kaDingezweni. Amtsho wamana
               ecinga ngewabo ubusuku nemini. Ngeli xesha wayesaziwa
               ngobungqwanyalala nokuswela inceba kulo lonke elaseDlokweni. Le nto
               yabangwa yindlela awaphathwa ngayo eGoli nakuzo zonke ezi ndawo
               wayehamba kuzo. Kaloku wayeseRoma nje, wayexhentsa etshila
               ngezidanga zamaRoma. Wayeyithabathe ngeenyawo ezinkulu yonke
               into.

         4     Wayezondene nomntu enenqala nenzondo yemfene ngenxa yempatho
               awayifumana emntwini naye. Ngenxa yale nto wangenwa buburhumsha
               obungathethekiyo. Wayesilwa umhla nezolo ezele izinxenxe neenduma
               ewonke. Imela naye yayingumtya nethunga engumayitshe osoloko
               efuna undikho. Waqala waziwa ngokuba nguMajongwayinjini, kuba
               ehambe iindawo ezininzi walikha amakhenke ilizwe, nangoku
               esajongwe kukubheka phambili, kuba ilizwe libanzi. Kwaya kwaya
               ezibalula urheme waziwa ngokuba nguMajor Reward Elgin. Kaloku eli
               gama lithi, 'Reward' naxa esiNgesini lithetha umvuzo nje, ezincwadini
               zoburhumsha lithetha umntu ozondwa kuzo zonke iindawo. Lalikwavela
               kuMajongwayinjini.

         5     Wathi naxa wayezenza ezi zinto yabe intliziyo yakhe imjikajika, isazela
               sakhe simxelela, simgweba ubusuku nemini. Waqala walikhumbula
               iphupha awaliphupha kwelaseMlungwini angazange alinanze. Yamtya le
               ngcinga iintsuku ngeentsuku. Umbilini wamtsho wangenwa
               bubuphakuphaku nophaphazelo akulala.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                                4                                                             DBE/Novemba 2013
                                                                 NSC

         6       Wayesithi akulala aphuphe uyise emphuthumile, ngathi yena uyala
                 ukugoduka. Le nto yamangalisa, kuba wayengakholwa ukuba uyise
                 angabuya amamkele. 'Ingaba watshaba nyaniso ubawo?' wamana
                 ezibuza esitsho uDingezweni. Maxa wambi wayesithi, 'Kanene le nto
                 iliphupha yinyaniso?' Zamana zimfikela ezi ngcinga. Aqala amkrekretha
                 amazwi kanina ephupheni, ada athi kratya akuwathelekisa namazwi
                 kaMfeketho. Eyona nto yayimdla sisazela sokuba eqonda ukuba ngaloo
                 ndlela wayehamba ngayo wayezinyulele intlanganiso yamatyala kanye.
                 Owu! Wayede abe ngathi uyayibona loo mini ibuhlungu.

         7       'Nangoku! Iphupha bubuxoki obuphindaphindeneyo. Tyhini umama
                 ukuxoka nasephupheni! Ndim lo ndaphupha isiporho, ndada ndaphantsa
                 ukufa kukoyika kanti yonke loo nto ngamampunge. Kwakusemini ilanga
                 liwuhlabile umhlaba kodwa ndaphupha kusebusuku. Ngoku sekuntsuku
                 ndimana ndiphupha ubawo endiphuthumile kodwa ndim lo ndiselapha
                 kunjalo nje angathini ukundiphuthuma ubawo wandigxotha,
                 wandihlamba nje? Khangela ke ubuxoki bephupha budandalazile. Inye
                 kuphela inyaniso, yile yokuba iphupha ngamampunge,' watsho exoxa
                 eziphendula. Wayehluphekile umfana, uMajor Reward Elgin, ngabula
                 basebenzi baseDlokweni.

         8       Wayesithi akucinga ngendlela ebuhlungu awahamba ngayo oko wemka
                 kowabo idandatheke      intliziyo yakhe. Wayezicinga neentshwabulo
                 ezininzi ezawa phezu kwakhe          engenzanga nto mntwini yena.
                 Wayesoloko ekhalazela ukoniwa kwakhe ngabantu yena ezama
                 ukuzibeka. Oko koniwa ngamanye amaxesha yayikukusuka afune into
                 yomnye ngenkani, athi akwala lowo abe ke umonile uDingezweni
                 ngokwenje njalo.Uya kuluthwala ke uxanduva ade athi shu Nonkantsi.
                           ............................................................................................................
         9       Kwakusithi kwakufa umntu ongaziwayo apho avela khona bazityhuthule
                 iimpahla zakhe. Wayesithela ngesebe lenkawu esithi yena wabelwa
                 imali eGoli kanti yena wenza umsebenzi omhle eluntwini – lo
                 wokulondoloza iimpahla zabafi ukuze zingabi ngutyhirha esithubeni,
                 kuba loo nto sisono. Wayedla ngokuba nethemba sakuhla entungo
                 isigcawu, ecinga ukuba uza kufumana incwadi evela kuNomzamo.
                 Ngezi mini wayengakhumbuli kancinci kowabo ekhumbula ikakhulu
                 uNomzamo, ethe phithi thwanga kodwa ezibambile, ebaleka izigxeko.
                 Wayeyikhumbula iMnandizonka, izwe lokuzalwa kwakhe, isithwe ziinduli
                 neentaba, ubude bamathafa benze umsantsa phakathi kwakhe nayo.
                 Wayelifuna igqirha elinokumthi cho abe nokuphumla koko kukrekrethwa
                 ngumvandedwa. Wavakala eyikhumbula ingoma eyayidla ngokuculwa
                 yikwayala enkulu yeso sikolo saseMnandizonka ekuthiwa yiPaul Xiniwe.
                          ..............................................................................................................
         10      Nanga amazwi awayesuka amtsho uDingezweni aziqonde ukuba
                 uxheleke ngaphakathi: 'Hay'ezi ntaba kwanaz' ezi nduli. Zindisithile
                 ndiyahlupheka.'
                                                    [Sicatshulwe kwincwadi ethi, UDINGEZWENI, ebhalwe ngu:
                                                                PT Mtuze, amaphepha 132–135 saze sahlelwa]

         1.1.1        Ubaluleke ngantoni umzali ebomini bomntwana ngokwakwesi
                      sicatshulwa?                                                                                                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                      Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           5                         DBE/Novemba 2013
                                            NSC

         1.1.2       Khankanya umqondiso ube mnye awusebenzisileyo umbhali
                     wesicatshulwa xa athetha ngokubaluleka kwekhaya.                         (2)

         1.1.3       Ingaba umbhali wesi sicatshulwa ufuna sicinge ntoni ngeGoli xa
                     esithi, 'kaloku wayeseRoma nje, wayexhentsa etshila ngezidanga
                     zamaRoma?'                                                               (2)

         1.1.4       Bungqina buni obuvelisa ukuba uDingezweni wayesoloko esilwa?
                     Nika izinto zibe MBINI ukuxhasa oku.                                     (2)

         1.1.5       Chonga kwisicatshulwa isafobe esithetha into enye nesi, 'intlaka
                     nexolo'.                                                                 (1)

         1.1.6       Bonisa ukufaneleka kwegama u 'Reward' kuDingezweni.                      (1)

         1.1.7       Igama 'amkrekretha' ngokwesicatshulwa lithetha ukuba:

                     A   Amonwabisa amazwi kanina.
                     B   Amngcungcuthekisa amazwi kanina.
                     C   Amvuselela amazwi kanina.
                     D   Amkhuthaza amazwi kanina.                                            (1)

         1.1.8       Yintoni awayezikhohlisa ngayo uDingezweni xa wayedukisa
                     amaphupha awayemvelela?                                                  (1)

         1.1.9       Ngokwesicatshulwa isigcawu singumqondiso wantoni?                        (1)

         1.1.10      Caphula kwisicatshulwa into ebonisa ukuba          uDingezweni
                     wayemthanda ngokungazenzisiyo uNomzamo.                                  (1)

         1.1.11      Cazulula le ntetho kaDingezweni ethi 'wayezicinga neentshwabulo
                     ezininzi ...'                                                            (1)

         1.1.12      Kwizinto zonke ezimbi awayezenza uDingezweni wayenendlela
                     azithethelela ngayo. Xhasa oku ngento ibe nye awayedla
                     ngokuyithetha.                                                           (1)

         1.1.13      Zintoni ezazahlule uDingezweni nekhaya lakhe iMnandizonka
                     ngamaxesha eenkumbulo?                                                   (1)

         1.1.14      Yayivuselela ntoni ingoma kuDingezweni ngexesha wayetshiphile.           (1)

         1.1.15      Gqibezela le ntetho ilandelayo:

                     Iintaba ezikude ngamasithela ezikufuphi ...                              (1)

         1.1.16      Athi amaciko, 'xa ingqeqesho yomzali ikuphosile ubomi yeyona
                     titshala inkulu.' Ngqina oku ujonge uDingezweni.                         (2)

         1.1.17      Bonisa indlela igama likaDingezweni elinxulumana ngayo nezinto
                     ezimehleleyo kwesi sicatshulwa.                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          6                           DBE/Novemba 2013
                                           NSC

ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

1.2      Qwalasela lo mfanekiso ungezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

         1.2.1       Lwalamano luni olunokuba phakathi kwesi sibini sikulo mfanekiso?
                     Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

         1.2.2       Uvuselela eyiphi ingcingane umfoti ngalo mfanekiso womntu
                     obhinqileyo onceda umntwana kumsebenzi wesikolo?                         (2)

         1.2.3       Ngokomfanekiso inkxaso efunyanwa yile ntombazana inafuthe lini
                     kuyo?                                                                    (2)

         1.2.4       Wena mfundi ufunde ntoni kwezi zicatshulwa zibini u-A no-B?              (2)

                                                         AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1        7                          DBE/Novemba 2013
                                         NSC

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2

ISICATSHULWA C

Funda ngocoselelo ISICATSHULWA C esingezantsi. Kwesi sicatshulwa kunikwa
iingcebiso zokulondoloza imali.

QAPHELA: Kulindeleke ukuba wenze oku kulandelayo:
              • Shwankathela ngawakho amazwi ngezivakalisi ezipheleleyo, ungadluli
                kumagama angama-70.
              • Esi sicatshulwa simalunga neengcebiso zokulondoloza imali.
              • Ungashwankathela ngeengongoma ezisi-7 OKANYE ngomhlathi.
              • Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.
              • Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu
                zobhalo nococeko.
              • Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

                         YITYA UBEKA – AKUSAYI KUZISOLA

Mayicace zisuka nje into yokuba xa kuthethwa ngokulondolozwa kwemali akutshiwo
ukuba imali le mayingawenzi umsebenzi wayo. Akho amagqolo axolele ukudlakazela
nokuthwaxwa yindlala kunokuba kuchukunyiswe imali yawo eseluvalelweni.
Kuyafuneka ukuba umntu atye, anxibe abe nayo nendawo yokuqhusheka intloko
kungenjalo singaba asiyazi eyona nto siyenzayo. Into emandla apha nefuna
ukugxininiswa yeyokuba iqhosha eli makungafekethwa ngalo koko malisetyenziswe
ngobungcathu likokoswe.

Ingaba mhlawumbi umntu angaqala xa abudala buthini ukulondoloza imali, kwaye
ndlela zini ezikhoyo angathi ngazo akwenze oko? Apha esiXhoseni sinentetho ethi
'bagotywa bebatsha' nendicinga ukuba yeyona ifanelekileyo kwesi sithuba. Isithethe
sokuvalela imali singaqalwa umntwana eselula akhuliswe ngaso ade afikelele
kwixabiso lokuba angaziqhubekela ngokwakhe. Zikho iinkonkxana ezilungiselelwe
abantwana ezinomngxuma omxinwa wokufaka imali nezifumaneka ikakhulu kwiivenkile
ezithengisa izinto zokudlala. Qho umntwana ephiwa imali uyifaka kule nkonkxana ide
izale ithi ntli. Umthetho wayo le nkonkxana iqhalwa ngoDisemba phambi komhla
weKrismesi ukwenzela ukuba umniniyo akwazi ukuzithengela iintwana-ntwana
zabantwana. Le nto imenza umntwana alibone ixabiso lokuvalela imali azingce
ngokuba ekwazile ukulondoloza imali ixesha elingangonyaka.

Uthi akufikelela kwixabiso elithile umntwana ayishiye ngoku inkonkxa aqhelaniswe
nencwadana yokuvalela yasebhankini. Kaloku ngoku nemali le ayiphiwayo ayisezo
nkozo kuphela seyithande ukuxuba namaphepha aliqela. Akusathathwa kufakwe nje
ngoku kufuneka kuqala kuzaliswe amaphepha athile aza kuhamba nale ncwadana
nemali, kugximfizwe kusayinwe. Incwadana yebhanki ihlala kuye hayi emzalini wakhe.
Ibhanki yeyona ndawo ifanelekileyo yokugcina nokuthenga izabelo kwiibhanki
nakwiinkampani ezinkulu. Izabelo usengazithenga zibe ninzi ngexesha elinye.
Uyakwazi nokuthenga izabelo oza kumana uzihlawulela imali qho ngenyanga kude
kuphele ixesha elibekiweyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           8                                DBE/Novemba 2013
                                            NSC

Ezilokishini, ezilalini naphakathi ezidolophini kukho imibutho ngemibutho ekhoyo
yabahlali eenjongo zayo zikukukhuthaza abantu ukuba balondoloze imali. Ungeva
kukhalwa ngemigalelo, ngemibutho yokuthenga ukutya, ngezitokfela, ngombutho
wamathile, njalo-njalo. Wena mntu ubukade unamathandabuzo ngolondolozo mali
ndiqinisekile ukuba ngoku nje utsha ziintambo ufuna ukuba nawe igama lakho libhalwe
kwezo ncwadi zasebhankini.

                                        [Sicatshulwe kwincwadi ethi, Unambitheko, ebhalwe ngu:
                                                    M Yekela, amaphepha 86–91 saze sahlelwa]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:                    10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  9                                    DBE/Novemba 2013
                                                   NSC

ICANDELO C: ULWIMI

UMBUZO 3: UKUCAZULULA ISIBHENGEZO-NTENGISO

ISICATSHULWA D

Funda esi sibhengezo-ntengiso singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

                           KWAZONDLEKILE
                       SIZIDLA NGOKONDLA!
  Ucinga ukuba ngumfama okanye ufuna ukwenza imicimbi yekhaya?

                              Nxibelelana nathi ngokukhawuleza
                                 Sineyodidi imfuyo.

  Ungangumfama ozingcayo nowaziwayo ngeenkomo zethu zobisi nezenyama.
           Iminyanya ingakukhusela ngephanyazo maxa onke xa
   unokusebenza ngeenkomo zethu. Fumana isidima ngokufuya iihagu zethu
                    ezityetyisiweyo neenkukhu zodidi!

                    Thenga iinkomo ezilishumi, sikunike ithole simahla!
                        Ntyuntya ukudibana noMatyeko kule dilesi;

                                 1 .1.17Sjingolweni Street, Ntselamanzi, Alice
                    Nxibelelana nathi ku 071 234 6748 kungenjalo ku wena.nam@gmail.com

3.1      Kunagalelo lini ukusetyenziswa kwemifanekiso kwesi sibhengezo-ntengiso?                              (1)

3.2      Esi sibhengezo-ntengiso sijoliswe koluphi udidi lwabantu?                                            (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           10                         DBE/Novemba 2013
                                            NSC

3.3      Siphuhlisa ntoni isihloko sesi sibhengezo-ntengiso?                                 (1)

3.4      Sisetyenziselwe ukubonisa ntoni isakhi u-nga kwisenzi, 'ingakukhusela'?             (1)

3.5      Xela islogani sesi sibhengezo-ntengiso.                                             (1)

3.6      Chonga igama elibonisa ukuba abathengi mabangachith' ixesha.                        (1)

3.7      Umbhali wesibhengezo-ntengiso xa esithi, 'Thenga iinkomo ezilishumi
         sikunike ithole simahla!' usebenzise isakhono:

         A    Sokunyanzelisa abathengi?
         B    Sokutsotsa abathengi?
         C    Sokuloba abathengi?
         D    Sokugxotha abathengi?                                                          (1)

3.8      Ingaba ukusetyenziswa kwebinzana 'Iminyanya ingakukhusela ngephanyazo
         ...' lunganafuthe lini?                                                             (2)

3.9      Gqibezela esi sivakalisi silandelayo:

         Inkomo eyehlisayo kuthiwa yi ...                                                    (1)
                                                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              11                                       DBE/Novemba 2013
                                               NSC

UMBUZO 4: CAZULULA IKHATHUNI

ISICATSHULWA E

Qwalasela le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

                                               1                                                                2

                                                3                                                               4

                                                                                   []

                                                                                                                    5

                                     Wena ke sibhanxandini uza kuya
                                     kuhlala entolongweni!

6
                                                             [Icatshulwe kwimagazini iBona kaDisemba 2006 iphepha 107]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                            Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1        12                         DBE/Novemba 2013
                                         NSC

4.1      Umbhali wale khathuni ngu:

         A    Rasta Dube
         B    Shoti Mali
         C    Themba Siwela
         D    Stix Tosh                                                                    (1)

4.2      Chonga izinto zibe-2 ezibonisa ukuba kule khathuni kuthethwa ngexesha
         lolonwabo.                                                                        (2)

4.3      Yintoni enokwenza umnxulumanise nenkolo yobuKrestu omnye wabantu
         abanika uShoti izipho?                                                            (1)

4.4      Ukusetyenziswa kwegama 'intaphane' nguShoti kunika yiphi intsingiselo
         malunga nezipho eziza kufunyanwa ngaMajimbos?                                     (1)

4.5      Isakhi u-ndini kwigama 'sibhanxandini' sisetyenziselwe ukuveza eyiphi
         intsingiselo?                                                                     (1)

4.6      Sizathu sini esibangela ukuba igama i'Bona' libhalwe ngoonobumba abakhulu
         kule khathuni?                                                                    (1)

4.7      Yintoni enokukwenza ufikelele kwisigqibo sokuba ezi zipho zaziqokelelwa
         ngendlela engafanelekanga?                                                        (1)

4.8      Umlomo wakho lipolisa lakho, ngqina oku wayame ngeentetho zikaShoti.              (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI

ISICATSHULWA F

Funda esi sicatshulwa, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

1        Lo ngutitshala onamava nophume izandla kwisifundo asifundisayo. Indlela
         afundisa ngayo iqaqamba kakhulu ngexesha lokuphela konyaka kuba
         kwisifundo sakhe ufumana ikhulu leepesenti labafundi abaphumeleleyo yonke
         iminyaka. Kwigumbi lokufundisa uya ecwangcisile, exhobe wafohlela kwicala
         lezixhobo zokufundisa. Yititshala enolwazi oluphangaleleyo nenesakhono
         sokulugqithisela kubafundi ngendlela eyiyo.

2        Usoloko efika ngexesha kwigumbi lokufundela aphinde aphume ngexesha
         elililo. Oko kukuthi yonke into uyenza ngexesha nangokwezicwangciso zakhe.
         Uyazinikela emsebenzini wakhe wesikolo kuba ukwancama nexesha lakhe
         lokuphumla elincamela ukufundisa abafundi. Loo nto yenza ukuba bamthande
         abafundi kuba uneenjongo eziphakamileyo ngabo njengoko kuza kuphuma
         oogqirha, zititshala, magqwetha, mapolisa, bongikazi njalo-njalo kubafundi
         bakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           13                               DBE/Novemba 2013
                                            NSC

3        Xa kusondele iimviwo akalali buhlayo ecinga ngamacebo anokuwasebenzisa
         ukuze ababone bephumelela bonke. Le titshala ingumzekelo omhle, banga
         bonke ootitshala bangenza njengoko isenza ukuze iziphumo zazo zonke
         izifundo ziphunyelelwe emagqabini ngabafundi.

                                                                [Icatshulwe kuvimba wabevi]

5.1      Isakhi u-na kwigama onamava sisetyenziswe njani?                                        (1)

5.2      Sebenzisa igama, 'iqaqamba' kwisivakalisi               liphuhlise     intsingiselo
         eyahlukileyo kule isetyenziswe kwisicatshulwa.                                          (2)

5.3      Senze msebenzi mni isenzi, 'efika' kwesi sivakalisi?

         Usoloko efika ngexesha kwigumbi lokufundela.                                            (1)

5.4      Ludidi luni lwesihlomelo oluphuhliswa leli gama, 'emsebenzini' kwesi
         kwisivakalisi silandelayo?

         Uyazinikela emsebenzini wakhe wesikolo.                                                 (1)

5.5      Ntsingiselo ni evezwa Iigama, 'elincamela' kwibinzana?

         '… elincamela ukufundisa abafundi.'                                                     (1)

5.6      Luhlobo luni lwesenzi olukrwelelwe umgca ngaphantsi?

         ... nexesha lakhe lokuphumla elincamela ukufundisa abafundi.                            (1)

5.7      Xela imeko ezisetyenziswe phantsi kwayo ezi zibizo.

         … zititshala, magqwetha, mapolisa ...                                                   (1)

5.8      Sebenzisa igama 'ukuze' kwesakho isivakalisi.                                           (1)

5.9      Usetyenziswe njengaluphi udidi lwesivumelanisi sesiphuwuli u-om-kwigama
         omhle?

         'Le titshala ingumzekelo omhle'.                                                        (1)
                                                                                                 [10]

                                                         AMANQAKU ECANDELO C:                    30
                                                            AMANQAKU EWONKE:                     70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa+HL+P2+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2013-memo/1fe50d67-4d77-466f-8f17-2e883eef430b) — isiXhosa HL · Memo · 2013 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2021/027b6a49-cc53-4e05-9cb4-fcf62f4e073b) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2019/d2712003-6ddf-44e8-983b-13275badb65c) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
