# isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2016 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the NSC November Exams 2016, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2016 · isixhosa. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        NOVEMBA 2016

AMANQAKU: 70

IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-12.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           2                        DBE/Novemba 2016
                                            NSC

IPHEPHA LEMIYALELO NEENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Isicatshulwa                               (30)
         ICANDELO B:        Ushwankathelo                              (10)
         ICANDELO C:        Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi    (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.       Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ezinonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:        Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:        Imizuzu engama-30
         ICANDELO C:        Imizuzu engama-40

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          3                     DBE/Novemba 2016
                                           NSC

ICANDELO A: ISICATSHULWA SOKUQONDA

UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

Funda IZICATSHULWA A no B, uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

ISICATSHULWA A

                                        ULWIMI

1        Ulwimi lwesiNtu ngakumbi olwesiXhosa luya luphelelwa ngokuphelelwa
         ngenxa yendlela abantu abangaluxabisanga ngayo ulwimi lwabo. Abantu
         abasenofifi ngolu lwimi ziinkonde neenkondekazi, aba bantu bawongwa
         ngamalwimi eegusha naweenkomo. Umntu ofuna ulwimi olusulungekileyo
         nolubalaseleyo ngencasa kufuneka achwechwele iinkonde neenkondekazi 5
         aze azakhele ityotyombe lakhe ecaleni kwazo acholachole izangotshe zolu
         lwimi lingekatshoni ilanga. Kaloku umntu ongaluhloniphanga ulwimi lwakhe
         untama ukungazixabisi kwakhe kuba kaloku umntu engumntu nje ngumntu
         ngolwimi lwakhe ingasilulo olo lwegusha okanye olwenkomo.

2        Ngonyaka we-1994 kukhe kwakho ukuxambulisana phakathi kwezizwe 10
         ezibini: isizwe saseFransi nesaseNgilani. Le nto yasuswa kukukhalaza
         kwesizwe saseFransi, sikhalazela ukuxatyiswa kolwimi lwamaNgesi
         ngabantu      abalwimi    lwabo    isisiFrentshi.  Abantu   baseFransi
         abalukhathaleleyo ulwimi lwabo bakhalazela ukufuthaniselwa kolu lwimi
         lwabo lufuthaniselwa sisiNgesi. AmaNgesi aziphindezela ngokugrogrisa 15
         ukuba azimisele ukuxwantsula onke amagama esiFrentshi kulwimi
         lwesiNgesi. Into nje la maNgesi ayethetha ngolu hlobo ayengayiqondanga
         kukuba ukuxwantsula amagama esiFrentshi kwakunokwenza olu lwimi
         lwesiNgesi lushiyeke luyindunyuva.

3        Ulwimi ngalunye luyaboleka amagama athile kwezinye iilwimi kodwa 20
         isenokwenzeka impazamo yokuba ulwimi oluthile luwatyeshele amagama
         alo ngenxa yokudlwengulwa lulwimi oluthile. Ulwimi lwesiXhosa luthanda
         ukuqhwalela kakhulu kangangokuba ukuba akukho nto yenziwayo ukuzama
         ukukhusela olu lwimi kumsinga okhukulisayo wolwimi lwesiNgesi,
         kwiminyaka ezayo akuyi kubakho siXhosa umntu anokuzingca ngaso. 25
         Ngaphandle komsinga wolwimi lwesiNgesi okhukulisa ulwimi lwesiXhosa,
         ukho nomsingana wolwimi lwesiZulu nawo ocokisa loo ntlenge eshiywe
         lulwimi lwesiNgesi.

4        AmaNgesi afika abantu bakwaXhosa bethetha ulwimi olusisiXhosa nokuba
         ke olu lwimi lwalungabhalwanga nje. Into ayenzileyo ke amaNgesi 30
         kukuqokelela olu lwimi alufake encwadini. Yonke le nto yenzeke phantsi
         kwekhusi lenkolo kuba enye into amaNgesi la ayejolise kuyo kukuba
         umXhosa aguquke alahle iinkolo nokuba ziinkolelo zakhe. Umntwana
         womXhosa usiwe esikolweni akafundiswa nje ukubhala ulwimi lwakhe koko
         nolo lwasemzini. Ngaphandle kokusetyenziswa kwemfundo njengesixhobo 35
         senguquko imfundo ikwasetyenziswe njengesinye isixhobo sokuhlumisa,
         ukukhulisa nokukhusela iimbono nezimvo zabasemagunyeni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             4                             DBE/Novemba 2016
                                              NSC

5        Umntwana womXhosa akafundiswanga nje ukuba alwazi ulwimi lwesiNgesi
         koko uqotyelwe ukuba aluthethe olu lwimi njengeNgesi. IsiNgesi sihambe
         sabonwa njengentetho yempucuko. Abantu bakhe bathi swii, njengokuba 40
         abanye besathe swii nangoku, lolu lwimi lwasemzini. Kukho abantwana
         bamaXhosa abaza kukhula bade bakhokhobe bengazi nto tu ngolwimi
         lwesiXhosa kuba kaloku kukho impazamo yokucinga ukuba isiXhosa esi
         asilulo ulwimi lwempucuko.

6        Ngokuya ingingqi yaseTranskei yayikhe yathiwa jize ngento eyayifana 45
         nenkululeko, kwakukho izinxiba-mxhaka zasembusweni ezazihamba
         zijikeleza iilali zisenza iintetho kwezo lali. Ezi zinxiba-mxhaka zazijikeleza
         nabantu abachongwe njengeetoliki kuba kaloku nakuba zazingamaXhosa
         nje iintetho ezo zazo zazizenza ngesiNgesi. Yayibuhlungu le meko kodwa
         obona buhlungu yayikukuba abantu babeyamkele beyithanda le ntlungu. 50
         Nto nje eyayincomeka kwaba beLungu baMnyama kukuba wanda
         umsebenzi kangangokuba babekho abantu ababefundela nje ukuba ziitoliki.

7        Kwiinkundla zamatyala ungafika inkundla yonganyelwe ngumntu
         ongumXhosa        nonwele;    umtshutshisi    ongumXhosa        nozwane;
         ummangalelwa ongumXhosa nendlebe; ummangali ongumXhosa nomnwe; 55
         igqwetha elingumXhosa nemilebe; abafazi abaze kumamela ityala
         abadizwa ziziqhova, imibhaco, iinxili, amabhayi, nemibheka-phesheya
         ukuba bangamaXhosa, namadoda angamaXhosa nezankwane zawo.
         Wakuphulaphula inkqubo yale nkundla akuhambi mgama mde ufumanise
         ukuba bonke aba bantu ngabadlali nje abaseqongeni. Le nto bayenzayo 60
         ayikabi yiyo eyabo koko ngamagosa nje emboleko kumdlalo weqonga.
         Ityala engelithathe nje imizuzu emine, lichithe iinyanga ezilithoba ade
         abaleke nommangali kuba kulityelwe kukuhlalutywa kwesiNgesi ukwenzela
         ukuba umfo apha owaziwa ngokuba yiDuke of Edinburgh aqonde ukuba
         laqhutywa kakuhle elo tyala mhlenikwezeni wadibana nalo.                 65

8        Indlela yokubuyisela ulwimi lwesiXhosa kwindawo elufaneleyo phakathi
         kwezinye iilwimi inde yaye inomdintsi. Abantu abazimisele ukuyihamba loo
         ndlela kufuneka baqiniseke ukuba baziphathele intloya notshongo kuba
         hleze banxanwe balambe. Olu hambo alunakuthatyathwa ngabantu
         abangaluthandiyo olu lwimi. Into nje yona ecacileyo kukuba ulwimi 70
         lwesiXhosa lufuna ukulondolozwa kuba luya luphela ngokuphela abantu
         bejongile. Kunyanzelekile kona ukuba kuphunywe iphulo ngabantu abathile
         baye kuhlangula olu lwimi kuba lufuthaniselekile lulwimi lwesiNgesi. Le
         yintlaba-mkhosi engenako nokuviwa ngabo babambe uluhlu behlasela
         ulwimi lwabo.                                                            75

                  [Sicatshulwe kwincwadi: KANTI SINJE? ebhalwe ngu: MC Matyumza, LL Ngewu:
                                                           amaphepha 42–52, saze sahlelwa.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              5                                DBE/Novemba 2016
                                               NSC

ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

             [Ucatshulwe kwi-Intanethi: www.googlesearch.com, waza wahlelwa]

IMIBUZO: ISICATSHULWA A

1.1      Sizathu sini esibangela ukuba             ulwimi   lwesiXhosa         luye   luphelelwa
         ngokuphelelwa? (Kumgca 1–2)                                                                    (2)

1.2      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Uthetha ukuthini umbhali
         xa esithi, 'Abantu abasenofifi ...'? (Kumgca 2–3)

         A       Abantu abasenolwazi oluphangaleleyo.
         B       Abantu abasenolwazi olutenxileyo.
         C       Abantu abasenolwazi oluncinci.
         D       Abantu abasenolwazi oluchanekileyo.                                                    (1)

1.3      Lubangelwa yintoni uxambuliswano               phakathi     kwesizwe         saseFransi
         nesaseNgilani? (Kumgca 10–14)                                                                  (2)

1.4      Aziphindezela njani amaNgesi kumaFrentshi? (Kumhlathi 2)                                       (2)

1.5      Nika isithethantonye sesenzi '... ukuqhwalela ...' njengoko sisetyenziswe
         kwisicatshulwa, wandule ukusisebenzisa kwisivakalisi esiphuhlileyo.
         (Kumgca 23)                                                                                    (2)

1.6      Yintoni ayenzileyo amaNgesi ngesiXhosa? (Kumhlathi 4)                                          (2)

1.7      Khankanya indlela imfundo esetyenziswe ngayo ngamaNgesi kumntwana
         womXhosa. (Kumgca 33–37)                                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             6                           DBE/Novemba 2016
                                              NSC

1.8      'Abantu bakhe bathi swii, njengokuba abanye besathe swii nangoku, lolu
         lwimi lwasemzini.'

         Yeyiphi ingcamango          evezwa   ngumbhali    ngesi   sivakalisi   singentla?
         (Kumgca 40–41)                                                                          (2)

1.9      Sebenzisa isibizo '... izinxiba-mxhaka ...' kwisivakalisi ukuphuhlisa intsingiselo
         yaso. (Kumgca 46)                                                                       (2)

1.10     Isivakalisi esingezantsi sityhila ntoni ngendlela acinga ngayo umbhali
         ngamagosa asezinkundleni? (kumgca 60–65)

         '... aba bantu ngabadlali nje abaseqongeni.'                                            (2)

1.11     Kutheni umbhali ephindaphinde isichazi '... ongumXhosa ...'?
         (Kumgca 54–55)                                                                          (2)

1.12     Kukho uluvo lokuba ulwimi lwesiXhosa luyabhanga. Xhasa okanye uchase
         olu luvo. (Kumgca 70–72)                                                                (2)

IMIBUZO: ISICATSHULWA B

1.13     Lo mfanekiso ungasentla umele oluphi ulwimi? Xhasa impendulo yakho.                     (2)

1.14     Olu lwimi ulukhankanye KUMBUZO 1.13 lwahluke njani kwezinye iilwimi?                    (2)

1.15     Khankanya  naluphi   ulwimi          lwaseMzantsi      Afrika    oluvumelekileyo
         ngokwasebuRhulumenteni.                                                                 (1)

IMIBUZO: ISICATSHULWA A NO B

1.16     Yintoni umahluko phakathi kwesicatshulwa A nesicatshulwa B?                             (2)

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1       7                         DBE/Novemba 2016
                                        NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

ISICATSHULWA C sithetha ngoqhagamshelwano ngexesha lamandulo nelangoku.
Shwankathela  ngamazwi     akho   umahluko    phakathi   kwezi    ndidi
zoqhagamshelwano.

QAPHELA:

1.    Isishwankathelo sakho masiquke amanqaku ASIXHENXE ungedluli kumagama
      angama-70.
2.    Bhala umhlathi ongenaziphene.
3.    AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4.    Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

ISICATSHULWA C

                                 UQHAGAMSHELWANO

Ngemihla yakudala kwakunzima ukuqhagamshelana kwabantu. Phambi kokuba kuvele
iimfonomfono neengcingo kwakunzima kakhulu ukunxibelelana nomhlobo wakho
okwisixeko esingekho ngaphezulu kumashumi amathandathu eekhilomitha ukuba
kude. Zaziqingqitha iiveki amadoda ezizisulu zamarhamncwa asendle nabaphangi
esiya kufuna umsebenzi koomaRhawuti nakwezinye iidolophu.

Abemi bendawo ukuze bazi ukuba kuqhubeka ntoni kuleya kwakuye kufike abahambi
abahambela imicimbi ngemicimbi enjengokucela intombi, ukubika umkhuhlane okanye
ukwazisa umphanga. Lungafika ezindlebeni zeentloko zesizwe olo daba konakele
ukuhlala kuba luyakuthathwa apho lusasazwe kuloo mmandla wonke lucingo
lwamaXhosa.

Abanye babeziva emthonjeni nasehlathini xa kuthezwa iinkuni, bazidlulisele
kwabangekaziva. Abahlamba iimpahla emadwaleni phaya emlanjeni baziphaka
zishushu kwabo bagqithela emasimini. Oonokrawuzana bona bebencaza ngazo icuba
kanti zona iimpukane eziluhlaza zazingashiyi nezakwamkhozi. Ezo kucaca ukuba
ziwaxhomisile amehlo bekuqanjwa ngazo iingoma ezaziye zilityhutyhe lonke elo zwe.
Ngamafuphi, iindaba zazihanjiswa ngelizwi lomlomo.

Bekusakuphuma izijoli ziwutyhutyhe loo mmandla zihambisa naluphi na udaba olusuka
ezinkosini ezazilawula ngelo xesha. Kwakuba njalo xa kuhlatywa umkhosi lakufa
ilizwe, kube njalo nakumaxa okubeka phantsi izixhobo ngenkxolazwe ayebethwa athi
saa amaqegu namhla ngogayi. Yayinatyiswa inkcazo yempilo ngamaXhosa akudala
kuba elo thuba lalisetyenziswa nasekuxeleleni abanye ngezinto ezehlele lowo
uchazayo okanye isizalwana sakhe.

Yonke loo nto yatshintshwa kukufika kwala mabandla aphesheya kolwandle athi eza
neendlela ezintsha zoqhagamshelwano. Imfundo ivelise ukubhalwa kweencwadi, iileta
ukutsho ke. Bathe saa kulo lonke eli aba bathunywa bengalambi bephethe imicimbi
ngemicimbi besiya kwizihlobo nezalamane ezisese kwezo nduli neentaba.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8                             DBE/Novemba 2016
                                             NSC

Ukuvela kweemoto noololiwe kuncede kakhulu ekubeni kuhanjelwane xa kukho
imfuneko. Nangaphandle koko kube lula ukuhambisa izinto ezinjengamaphepha-ndaba
athwele iindaba ngezinto ezenzeka kwimbombo zone zehlabathi.

Lukho nakwezomoya uqhagamshelwano.                  UmXhosa       wakudala     wayethetha
neminyanya yakowabo ikwizwe lemimoya.

        [Sicatshulwe kwincwadi UGEME? nguPT Mtuze, HN Mjamba: amaphepha 1–2, saze sahlelwa.]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:                  10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                9                                DBE/Novemba 2016
                                                 NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIQAGO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: UKUHLALUTYA IINTENGISO

Funda le ntengiso (ISICATSHULWA D) esingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA D

                 [Sicatshulwe: kwi-Intanethi www.googlesearch.com saza sahlelwa]

ISIGAMA:

Peri-Peri: isinongo sokutya esibabayo.

3.1        Xela igama lemveliso ethengiswa kule ntengiso ingentla?                                      (1)

3.2        Sebenzisa isibizo '... ulwimi ...' kwizivakalisi ezibini ukuze kuphuhle
           iintsingiselo ezahlukeneyo.                                                                  (2)

3.3        Ijoliswe koluphi udidi lwabathengi le ntengiso?                                              (1)

3.4        Kutheni   umbhalo   othi,            'Hlonipha      Ulwimi      Lwakho'      ubhalwe
           ngokungaqhelekanga?                                                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                10                            DBE/Novemba 2016
                                                 NSC

3.5         Ibalasele ngantoni le mveliso kunezinye iimveliso ezikolu luhlu?                           (2)

3.6         Ingaba uphumelele umyili wale ntengiso ekudluliseni umyalezo wakhe?                        (2)
                                                                                                       [10]

UMBUZO 4: UKUQONDA EMINYE IMIBA YEMIDIYA

Funda ISICATSHULWA E uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA E: IKHATHUNI

      IBHOKISI -1                                   IBHOKISI -2

                                       [Icatshulwe kwi-Intanethi-www.themodelmom.wordpress.com]

4.1         Baphi aba bantu bakule khathuni?                                                           (1)

4.2         Nika isizathu sempendulo oyinike ku 4.1.                                                   (1)

4.3         Isityhilela ntoni inkangeleko yangaphandle yomntwana ngaye? (kwibhokisi
            yoku-1)                                                                                    (1)

4.4         Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Ibonisa ntoni
            ngemvakalelo yesi sibini indlela esijonge ngayo umntwana kwibhokisi yoku-1?

            A       Ibonisa usizi.
            B       Ibonisa umsindo.
            C       Ibonisa uvuyo.
            D       Ibonisa uthando.                                                                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              11                        DBE/Novemba 2016
                                               NSC

4.5      Ibonisa ntoni ngaye indlela ahleli ngayo umntu osesitulweni kwibhokisi
         yoku-1?                                                                                (1)

4.6      Wohluke njani umntwana okwibhokisi yoku-1 kokwibhokisi yesi-2?                         (2)

4.7      Iveza ntoni inkangeleko yobuso bukatitshala kwibhokisi yesi-2?                         (1)

4.8      Mfundiso ni edluliswa ngumzobi wale khathuni?                                          (2)
                                                                                                [10]

UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

Funda ISICATSHULWA F, esineempazamo ezithile ezenziwe ngenjongo uze
uphendule imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                                 HAMBA BUSIKA MKA!

1        Ewe, silivile igalelo lakho elinzima ndodandini Busika, siwevile amahlwantsi
         akho. Uwubethe waguga umhlaba wahlininika wambi. Imithi uyibethe
         yaziintswazi kuba uwavuthulule onke amagqabi ayo; nongayivuthululanga
         ayibonakalisi kuchwayita. Ilizwe ulitsho laxweba, ingca yampatshampatsha,
         baphela ubuhle bomhlaba. Uwasele waphants'ukuwagqiba amanzi 5
         emithombo nawemilanjana, kungoko imifula ilele ingubo yesele, neenkomo
         zethu zisela ezadungeni.

2        Kusasa uwambathisa umhlaba ngengubo emhlophe etsho kuqaqambe
         iinyawo kuqothole izandla, ibe ziinyembezi ebantwaneni, omdala abe
         ntlinintlini. Iintaba uzithwalisa umnqwazi omhlophe, uthi umoya ophuma 10
         kuzo utsho kuqaqambe umongo; zithi iingubo alele ngazo umntu zikho nje
         zibe ngathi azikho. Iinkomo zethu zibhitye ziyiminqorho kuba ingca
         ayinasongo; ziyeyela ngokufuna uhlaza olusemigxojeni, siyobula mihla le,
         sipheke enye ngomhluzi wenye. Kungoko sikugxothayo sisithi mka
         ndodandini Busika, igalelo lakho linzima.                                15

3        Phaya emakhaya akukuhle, zinkohlonkohlo nemikhuhlane ebantwini,
         oogqirha baxilonga bexilongile, izibhedlele zizele. Yimikhwa yakho yonke
         leyo ndodandini Busika. Izindlu zethu zimkile, ezinye uzishiya zidlazalala.
         Nangani sikugxotha nje Busika, sisithi hamba, mka, noko asizilibalanga
         izinto ezintle osenzele zona.                                               20

           [Sicatshulwe kwincwadi AMAVO AMAFUTSHANE ebhalwe ngu: A Madala: iphepha lama-
                                                                      46, saze sahlelwa]

5.1      Xela indlela esisetyenziswe ngayo isakhi esikrwelelwe umgca ngaphantsi
         kwibinzana elingezantsi. (Kumgca 1)

         '... silivile igalelo lakho elinzima ndodandini Busika ...'                            (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            12                             DBE/Novemba 2016
                                             NSC

5.2      Guqula isimaphambili sesibizo          'Imithi    ...',   wandule   ukusisebenzisa
         kwisivakalisi. (Kumgca 2–3)

         'Imithi uyibethe yaziintswazi.'                                                        (2)

5.3      Xela uhlobo lwesenzi esibhalwe bukekela kwibinzana elingezantsi.

         '... kungoko imifula ilele ingubo yesele ...'. (Kumgca 5–7)                            (1)

5.4      Bhala isithetha-ntonye sesenzi '... zibhitye ...'. (Kumgca 12)                         (1)

5.5      Dibanisa izivakalisi ezibini ezingezantsi ngesihlanganisi u 'kanti'.

         5.5.1       'Izindlu zethu zimkile' (Kumgca 18)

         5.5.2       '... ezinye uzishiya zidlazalala'. (Kumgca 18)                             (1)

5.6      Bhala ngokutsha eli binzana lilandelayo ngokuchanekileyo:

         '... zinkohlonkohlo nemikhuhlane ebantwini ...' (Kumgca 16)                            (1)

5.7      Sibonisa ntsingiselo ni isimamva u-isa kwisenzi '... uwambathisa ...' kwesi
         sivakalisi singezantsi:

         'Kusasa uwambathisa umhlaba ngengubo emhlophe ...'. (Kumgca 8)                         (2)

5.8      Guqula eli binzana lingezantsi libe kwimo evumayo:

         '... asizilibalanga izinto ezintle osenzele zona'. (Kumgca 19–20)                      (1)
                                                                                                [10]

                                                               AMANQAKU ECANDELO C:             30
                                                                  AMANQAKU EWONKE:              70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2016/b6fd5b7b-4fb2-485b-b6d7-bb4b0ff7ce04) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2016/36dae255-7dc3-4a53-890f-14a109047f80) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2016/c233f628-281c-432a-ae78-c49cdbc2cb6d) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2021/027b6a49-cc53-4e05-9cb4-fcf62f4e073b) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2015](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2015/e4d56901-bd81-4e00-bce7-b3e81a126f24) — isiXhosa HL · QP · 2015 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
