# isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2018 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the NSC November Exams 2018, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2018/3a2aef17-3248-4bc3-b0b8-aac8ae3713fc
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2018/3a2aef17-3248-4bc3-b0b8-aac8ae3713fc)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2018 · isixhosa. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        NOVEMBA 2018

AMANQAKU: 70

IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-13.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                2                   DBE/Novemba 2018
                                                 NSC

IPHEPHA LEMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Isicatshulwa                                  (30)
         ICANDELO B:        Ushwankathelo                                 (10)
         ICANDELO C:        Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi       (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.       Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A:        Imizuzu engama-50
         ICANDELO B:        Imizuzu engama-30
         ICANDELO C:        Imizuzu engama-40

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             3                    DBE/Novemba 2018
                                              NSC

ICANDELO A: ISICATSHULWA
UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA
Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.
ISICATSHULWA A

                    IIMFIHLELO ZABANTU ABAPHUMELELAYO

1       Impumelelo ifuna ukuba uphakame ungalindeli ukuba uqhutywe okanye
        uqale ubetheke ukuze wenze izinto. Ubomi abuzenzekeli, nokuba uyayazi loo
        nto okanye akuyazi buqulunqwa nguwe ngobugcisa. Nguwe okhetha indlela
        omawubuqhube ngayo ubomi bakho.

2       Enye yeendlela zokuphumelela ebomini kukuthatha uxanduva. Abantu 5
        abaphumelelayo bakwenza oko ngokungasoli mntu, nazimeko okanye imfuzo
        ngokwenzeka ebomini babo. Indlela othetha ngayo isisipili sendlela ozibona
        ngayo. Umntu ozondelele impumelelo uviwa kwangochongo lwamagama
        awasebenzisayo; usebenzisa amagama afana no; 'Ndinakho', 'Ndinganakho',
        kunye no'Ndikhetha …'. Kwelinye icala, abantu abasola okubangqongileyo 10
        kubomi    babo   basebenzisa    amagama      afana     no;    'Andinakho',
        noo'Ndingayenza ukuba …'

3       Abantu abaphumelelayo bazidla ngokuba bona abazidubi ngezinto
        abangenalulawulo lwazo, koko bachitha ixesha namandla abo kwizinto
        abakwazi ukuzilawula kuphela. Eyona nto bakholelwa kuyo kukuba nefuthe 15
        kubantu. Benza izinto abakwazi ukuba nolawulo lwazo ukanti abantu
        abangaphumeleliyo bona bachithela ixesha labo kwizinto abangenalo
        ulawulo lwazo okanye abanolawulo olungephi kuzo kuze kube nzima
        ukuphumelela.

4       Kubantu abayaziyo into abayifunayo ebomini, enye yeemfihlelo kukwenza 20
        isicwangciso sobomi. Ukwenza isicwangciso sobomi kukuqala ngezinto
        zokuqala nokuzikhetha ngobuchule izinto emazenziwe. Izinto zokuqala zezo
        uzibona izezexabiso. Ukuqala ngezinto zokuqala kunceda ekuhlenga-
        hlengiseni nasekulawuleni ixesha neziganeko ngokweemfuno zakho.
        Kukwakunceda ekongeni ixesha. Esi sicwangciso sikhulisa ukuzithemba 25
        sikwancedisa nasekuphumezeni iinjongo nemibono yakho. Siyakunceda
        ekuzilawuleni nasekufikeleleni kwiinjongo zakho. Kunjalo, ngeli xa wenza
        isicwangciso kufuneka uwazi amandla akho, ube no-hayi ukuze ungawoleli
        konke ude ungakwazi ukuhambelana nexesha. Isicwangciso sikwancedisa
        ekukhupheleni amandla akho kumba obalulekileyo kuwe.                     30

5       Ukudlelana kwamaqela aze aneze iimfuno zawo omabini kukwayenye
        yeemfihlelo zempumelelo. Kona kuyindlela yokukwazi ukudlelana
        nokusebenzisana nabantu. Kukujonga ubomi njengentsebenziswano, hayi
        ukhuphiswano. Abanye babona impumelelo njengokhuphiswano apho
        kufuneka abanye abantu bangaphumeleli ukuze bona baphumelele. Bona 35
        abantu abaphumelelayo bakholelwa ukuba wonke umntu unesabelo
        sempumelelo eyahlukileyo kweyomnye. Ukuzamela ukwaneza iimfuno
        zomntu wonke kuqala engqondweni nasentliziyweni. Kukwathetha ukuba
        kwizivumelwano nezisombululo abantu abazithathayo bayaxhamla bonke.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                      4                          DBE/Novemba 2018
                                                       NSC

6       Unxibelelwano    sisakhono    esingundoqo     kwimfihlelo   yempumelelo. 40
        Unxibelelwano olululo kukwenza le nto unga ingenziwa kuwe, ngoko ke, qala
        ngokuqonda abanye abantu phambi kokuba ufune ukuqondwa. Phambili
        kunxibelelwano kukho isakhono sokuphulaphula. Umntu ufunda iminyaka
        ukufunda,    ukubhala    nokuthetha     kodwa    kuncinci    okwenziwayo
        ngokuphulaphula. Ingaba lukho ulolongo olwenziwayo ukuqinisekisa 45
        ukuba ubani uyabaqonda nzulu abanye abantu? Mhlawumbi alukho.

7       Uninzi lwabantu luxhinela ukuqondwa lungathathanga nxaxheba kwaphela.
        Lukwenza oko ngokungayihoyi kwaphela into ethethwa ngomnye umntu,
        lwenze ngathi lumamele, lukhethe iindawana kwintetho yesithethi kungenjalo
        umntu athi emamele ibe ingqondo ithatha ibeka iqulunqa impendulo okanye 50
        imibuzo aza kuyibuza. Umntu endaweni yokuhluza akuvayo usebenzisa
        amava obomi bakhe kuphela aphendule ecaleni. Ekugqibeleni ukhawuleza
        agwebe ukuba sithetha ukuthini isithethi phambi kokuba abe umamele, weva
        okuthethwayo. Akho amaxesha apho amava omntu aye afuneke. Oku
        kwenzeka xa umntu lowo ecelwe ukuba anike uluvo lwakhe ngomba othile 55
        nangona oko kufuna ukuthembana okukwiqondo eliphezulu kwesi sibini.

8       Intsebenziswano nokwamkela iimbono zabanye abantu ziimfihlelo
        zempumelelo ebomini. Imbumba yamanyama ineziphumo ezingcono.
        Ubambiswano ngamandla luphumeza iinjongo ebezingenakuphunyezwa
        ngumntu omnye. Iimbono ezahlukeneyo ziphuhlisa izisombululo ezitsha. 60
        Kukho impazamo yokucinga ukuba xa abantu befana loo nto ithetha
        bamanyene okanye ithetha ubunye. Ukanti abantu bayakwazi ukumanyana
        bohlukile ngezimvo. Ukwahluka ngezimvo makujongwe njengophawu
        lwamandla hayi uphawu lobuthathaka. Ukwahluka sisinongo sobomi.

9       Esona sixhobo sokuya empumelelweni nguwe buqu. Ufana nqwa nekrele. 65
        Ikrele ke liyalolwa libe lubengu. Kumele uzilole ngokusoloko uzihlaziya
        ngokwasemzimbeni,          ngokwasentlalweni,      ngokwasengqondweni
        ngokwasemphefumlweni       nangokwasemoyeni.     Ungakwenzanga     oko,
        umzimba uphela udinwa, ingqondo ingasebenzi ngendlela, uswele uvelwano,
        umoya ungabi nabuntunu-ntunu kwabanye, ube ngumntu ozicingela yedwa.    70

10      Uphando luveza ukuba uninzi lwabantu aluphili ubomi obuphuhlileyo,
        alonwabanga, kwaye alwanelisekanga, ngoko ke kufuneka utshintsho
        kwindlela yokwenza izinto, utshintsho olujolise ekusebenziseni iimfihlelo
        zabantu abaphumeleleyo, utshintsho oluxhinele ukuphuhlisa ngamandla
        ukugqibelela, ukunikela eluntwini kunye nokuba lulutho kwisizwe siphela.  75

             [Sicatshulwe kwi-intanethi; https://www.pdfdrive.net/html saguqulelwa esiXhoseni, saze
                                                                                          sahlelwa]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                5                         DBE/Novemba 2018
                                                 NSC

ISICATSHULWA B

                                            [Ucatshulwe kwi-intanethi-images.com]

IMIBUZO: ISICATSHULWA A

JONGA KUMHLATHI WOKU-1.

1.1      Khankanya ekufuneka umntu akwenze ukuze aphumelele.                                         (1)

1.2      Bhala injongo yokuphinda- phindwa kwegama u 'nguwe'.                                        (2)

JONGA KUMHLATHI WESI-2.

1.3      Caphula isivakalisi esiqulethe intsingiselo yokuba abantu abaphumelelayo
         ngabaluthathela kubo uxanduva lobom babo.                                                   (1)

1.4      Xela injongo yokusetyenziswa komntu wokuqala kwintetho elandelayo.

         'Ndinakho', 'Ndinganakho', kunye no'Ndikhetha' …                                            (2)

JONGA KUMHLATHI WESI-3.

1.5      Chaza umahluko phakathi kwabantu abaphumelelayo nabangaphumeleliyo
         ngokwendlela yokuchitha ixesha labo.                                                        (2)

JONGA KUMHLATHI WESI-4.

1.6      Kukuthini ukwenza isicwangciso sobom?                                                       (1)

1.7      Sinika ntsingiselo ni isakhi u-zi kwigama 'ekuzilawuleni?                                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  6                  DBE/Novemba 2018
                                                   NSC

JONGA KUMHLATHI WESI-5.

1.8      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

         Nika ingcamango ephambili yomhlathi wesi-5.

         A     Intsebenziswano endaweni yokhuphiswano.
         B     Uvelwano endaweni yokhuphiswano.
         C     Abanye mabangaphumeleli bona baphumelele.
         D     Impumelelo kukwaneliseka kukhuphiswano.                                       (1)

JONGA KUMHLATHI WESI-6.

1.9      Xela injongo yokusetyenziswa kombuzo buciko kumgca obhalwe ngqindilili.             (2)

JONGA KUMHLATHI WESI-7.

1.10     Nika intsingiselo       eziswa   ligama    elikrwelelwe   umgca   ngaphantsi
         kwisicatshulwa.                                                                     (2)

1.11     Chonga igama elithetha into enye no-'ekupheleni'.                                   (1)

JONGA KUMHLATHI WESI-8.

1.12     LULUVO okanye YINYANI okukwisivakalisi esikrwelelwe umgca ngaphantsi?
         Xhasa impendulo yakho.                                                              (2)

JONGA KUMHLATHI WESI-9.

1.13     Nika iindlela EZIMBINI zokuzihlaziya ezinokwenza ukuba uhlale ulolekile
         ngokwakwisicatshulwa.                                                               (2)

JONGA KUMHLATHI WE-10.

1.14     Uyangqinelana nokuvezwa luphando oluthi 'uninzi lwabantu aluphili ubomi
         obuphuhlileyo, alonwabanga, kwaye alwanelisekanga'? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                              (2)

JONGA KWITEKISI YONKE.

1.15     Ucinga ukuba esi sicatshulwa sinako ukutshintsha iingqondo zabantu
         ngendima abayidlalayo kwimpumelelo yabo? Xhasa impendulo yakho.                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            7                   DBE/Novemba 2018
                                             NSC

IMIBUZO: ISICATSHULWA B

1.16     Chaza umahluko ophawulekayo kwizenzo zabantu abakwezi zakhelo zibini.          (2)

IMIBUZO: ISICATSHULWA A noB

1.17     Caphula umqolo kumhlathi wesi-8, odlulisa umyalezo ofanayo nomyalezo
         odluliswa sisenzo sabantu abakwisakhelo soku-1.                                (2)

1.18     Ingaba isicatshulwa B siyaluxhasa uluvo lombhali olukumhlathi wesi-5
         kwisicatshulwa A? Xhasa impendulo yakho.                                       (2)

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8                     DBE/Novemba 2018
                                             NSC

ICANDELO B: USHWANKATHELO
UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA
ISICATSHULWA C sithetha ngezenzo eziyimiqobo kulonwabo lwakho.
Shwankathela unike izenzo eziyimiqobo kulonwabo lwakho.
QAPHELA:
1.       Bhala UMHLATHI usebenzise amazwi akho kangangoko unako.
2.       Isishwankathelo sakho masiquke iingongoma ezisiXHENXE           singedluli
         kumagama angama-70.
3.       AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4.       Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.
ISICATSHULWA C

                           IMIQOBO KULONWABO LWAKHO
Wagqibela nini ukukhe uzincome ngempumelelo yakho? Ingaba kufuneka ucinge nzulu
ukuphendula umbuzo ongentla? Akumangalisi ukuba ungakhumbuli. Ela lizwi lincinci
ligxekayo ngaphakathi engqondweni linamandla, kwaye ukuba uyalihoya lingaphanzisa
ulonwabo lwakho. Iingcinga zinamandla – zichaphazela indlela ovakalelwa ngayo
nendlela oziphatha ngayo. Yiyo loo nto zinamandla okuba sisiprofeto esizalisekayo.
Umntu ohlala ezixelela ukuba akanakuphumelela kwinto ethile, usoloko eziphatha
njengoko esitsho.

Uhlala uzibekela amangomso izinto ongathandiyo ukuzenza? Ngokwenza njalo
ubekela kude kuwe ukwaneliseka wakugqiba oko kufuneka ukwenzile. Ungekazigqibi
izinto ezikuluhlu lokufuneka ukwenzile uya kusoloko uneemvakalelo zokukhathazeka
ezenza ungeva kamnandi. Ukubekela amangomso kungasetyenziswa njengetyholo
lokungafuni ukuzama into entsha. Sizizidalwa ezithanda isiqhelo utshintsho
luyasikhathaza, yiloo nto sisoloko sikoyika ukwenza into entsha.

Yingxaki enkulu ukuhlala unika abantu ixesha namandla akho uze ufumanise ukuba
akukho nto ikonwabisayo koko ukwenzayo. Ukuba unabahlobo abahlala belindele
ukuba ubabonelele kwiimfuno zabo kungakhathaliseki nokuba wenza ntoni nokuba
uvakalelwa njani, oko kuya kulusenga ulonwabo lwakho.

Ukuxabisa ubunewu-newu ngaphezulu kobubele novelwano kwabanye abantu
kukhokelela ekubeni ungonwabi ngeendlela ezininzi. Ulonwabo, uvelwano, ububele
zihamba kunye. Amaqonga onxibelelwano akukhulisa ngakumbi oku kuba abantu
baxhoma imifanekiso yobunewunewu abanabo koofacebook nakooInstagram atsho
agungqe ongekabufumani bunexabiso kuye.

Ingaba uyathula okanye uyakuveza ukungaxoli? Ukungayivezi imbilini yakho
kungakuphosanisa nolonwabo. Umkhwa wokungavelisi uvakalelo lwakho, utyumza
amathuba akho okonwaba ube nomvandedwa. Nokusoloko ukhalaza kunegalelo
lokunika amandla kwicala elingakhiyo kulonwabo lwakho. Oku kusoloko ucukuceza,
umbombozela kuyawenzakalisa umoya wakho, nabantu ohleli nabo bavelelwa
kukungonwabi apho ukhoyo. Bambi bade bakwenze ube likheswa kuba besoyika ezi
ntetho zakho.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   9                        DBE/Novemba 2018
                                                    NSC

Ukuzama ukulawula konke kubomi bethu, ingakumbi xa ubomi busongamele yingxaki
yoninzi lwethu. Kaloku ukulawula konke liphupha njee akakho onokukwenza
ngempumelelo. Lo mzamo uphela uyilibazisa aze aphanze amacebo okonwatyiswa
yimpumelelo kuba kaloku singalawula kuphela indlela esicinga ngayo nendlela
esijongana ngayo nemeko esiqubisana nazo.

                    [Sicatshulwe kwi-magazini iDrum amaphepha 29–31 saguqulelwa, saze sahlelwa]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:                   10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                    10                        DBE/Novemba 2018
                                                     NSC

ICANDELO C: IZAKHI NEMIQAGO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO NTENGISO

Funda esi sibhengezo ntengiso (ISICATSHULWA D) singezantsi uze uphendule
imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA D

                     [Sicatshulwe kwi-www.mtn adverts.co.za, saguqulelwa saze sahlelwa]

3.1      Chonga igama elimthuma ukuba angxame umthengi ukufuna i-airtime
         engumdliva.                                                                                  (1)

3.2      Nika injongo yale ntengiso.                                                                  (1)

3.3      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Sizisa ntsingiselo ni isakhi
         esingu 'sa' esinomgca ngaphantsi kwigama 'ubungasayisebenzisi'?

         A       Eyokuba isaqhubeka ukusetyenziswa.
         B       Eyokuba sele eyiyekile ukuyisebenzisa.
         C       Eyokuba seleza kuyeka ukuyisebenzisa.
         D       Eyokuba useza kuqhubeka uyisebenzisa.                                                (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1               11                        DBE/Novemba 2018
                                                NSC

3.4      Chaza umsebenzi welogo kule ntengiso.                                                    (1)

3.5      Caphula ibinzana elisetyenziswe ngenjongo yokuba umthengi akubone
         kuyinto elula ukufumana eli bhaso.                                                       (1)

3.6      Bhala isilogani sale ntengiso.                                                           (1)

3.7      Nika ingcinga edluliswa ngumfanekiso womntu obhabha emoyeni.                             (2)

3.8      Ingaba le airtime ingumdliva yenzelwe abantu bonke? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                   (2)
                                                                                                  [10]

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni (ISICATSHULWA E) ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA E

                                               [Icatshulwe kwi-intanethi-www.zitscartoons.com]

4.1      Nika ingcinga eziswa sisakhi u'si' osetyenziswe nguVuyo kwisakhelo soku-1.               (2)

4.2      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi:

         Nika intsingiselo yentetho kaMama ethi 'Ndiziindlebe ndonke'.

         A       Ndiyeza
         B       Ndiqumbile
         C       Ndiphulaphule
         D       Ndikujongile                                                                     (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  12                     DBE/Novemba 2018
                                                   NSC

4.3      Nika umsebenzi wamachaphaza amathathu akwisakhelo sesi-2.                               (1)

4.4      Ngqina ngesizathu esinye ukuba ifoni ikhalela phezulu ngokwesakhelo sesi-3.             (1)

4.5      Xela indlela umzobi akubonise ngayo ukubaxeka kwesenzo sokucofa
         kukaVuyo ifowuni kwisakhelo sesi-4.                                                     (1)

4.6      Nika iindlela EZIMBINI okuvezwa ngayo ukumangala kukaMama kwisakhelo
         sesi-5.                                                                                 (2)

4.7      Nika ingcebiso ngendlela esemthethweni yokusombulula le ngxaki akuyo
         umama kwisakhelo sesi-6.                                                                (2)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 5: IPROZI

Funda esi sicatshulwa (ISICATSHULWA F), singezantsi uze uphendule imibuzo
esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                                        ISAZELA

1        Isazela lilizwi elivakala bunkente-nkente emntwini limnqanda ukuba
         angangeni kwimikhwa nemikhuba ekhohlakeleyo. Umntu ngamnye ukhula
         enesazela esimxelelayo ngalo lonke ixesha into elungileyo kanti nento
         engamkelekanga eluntwini. Isazela asifani nondlebende ongenasali
         inkwenkwe etyiwula ithi cwaa kuye ize itsibe yakuthanda ingenzanga 5
         nelimdaka ilizwi lombulelo.

2        Isazela yinkosi yomntu yaye abantu bengabantu nje kungenxa yokuzingisa
         ukululamela ngobulali nangokuzeleyo izazela zabo. Ungamva umntu xa
         ecengwa ukuba angene kwinto engavumelaniyo negazi lakhe esithi, 'Isazela
         sam asindivumeli ukuba ndiyenze into enjalo'. Umntu owalelwa sisazela 10
         sakhe ukuba angayenzi into ethile loo mntu uyaphila. Umntu osabelayo
         akubizwa lilizwi elingaphakathi kuye ngumntu loo nto.

3        Bakhona abo abazikhohlisa ngelithi izazela zabo zilawulwa ngabo. Umntu
         akusilawula isazela sakhe uyenzakala. Isazela asiyodyasi yemvula umntu
         ayikhumbula lakuhlom'izulu, koko isazela yinto ekufuneka umntu esoloko 15
         ephantsi kweempembelelo zayo.

4        Umntu ngamnye uzalwa enesazela esiye sikhula nokukhula kwakhe.
         Iyenzeka into yokuba njengokuba umntu eya ekhula nje angasithobeli
         isazela sakhe. Uyakwazi umntu ukuya ekhula kanti sona isazela sakhe siye
         sidodobala.                                                              20

                  [Sithathwe kwincwadi ethi, KUNGAQHUMA KUBASIWE ebhalwe ngu: LL Ngewu:
                                                           amaphepha 1-2, saze sahlelwa.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1               13                     DBE/Novemba 2018
                                                NSC

5.1      Nika isichasi sesenzi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sivakalisi
         silandelayo.

         Isazela lilizwi elivakala bunkente-nkente emntwini        limnqanda     ukuba
         angangeni kwimikhwa nemikhuba ekhohlakeleyo.                                      (1)

5.2      Xela umsebenzi wesimelabizo esibhalwe ngqindilili kwisivakalisi esilandelayo.

         Umntu ngamnye ukhula enesazela esimxelelayo ngalo lonke ixesha into
         elungileyo.                                                                       (1)

5.3      Bhala imo evumayo yesenzi esikrwelelwe umgca ngaphantsi.

         Isazela asifani nondlebende ongenasali.                                           (1)

5.4      Senze msebenzi mni isibizo esikrwelelwe umgca ngaphantsi?

         Ungamva umntu xa ecengwa ukuba angene kwinto engavumelaniyo negazi
         lakhe esithi, ...                                                                 (1)

5.5      Guqula le ntetho-ngqo ilandelayo ibe kwimo yengxelo-ntetho.

         Ungamva umntu esithi: 'Isazela sam asindivumeli ukuba ndiyenze into enjalo.'      (2)

5.6      Nika umsebenzi wesimnini esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisivakalisi
         esilandelayo.

         Umntu owalelwa sisazela sakhe ukuba angayenzi into ethile loo mntu
         uyaphila.                                                                         (1)

5.7      Nika   intsingiselo   yebinzana       elikrwelelwe     umgca      ngaphantsi
         ngokwakwisicatshulwa.

         Isazela asiyodyasi yemvula yona umntu ayikhumbula lakuhlom'izulu, ...             (1)

5.8      Xela okuphuhliswa sisimamva sesixando esikrwelelwe umgca ngaphantsi.

         Umntu ngamnye uzalwa enesazela esiye sikhula nokukhula kwakhe.                    (2)
                                                                                           [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:               30
                                                           AMANQAKU EWONKE:                70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2018/4b9740ec-e54d-4067-b88f-93342631de6a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2018/741a3eb3-d73f-4669-b0bd-936c33e1ec34) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2021/027b6a49-cc53-4e05-9cb4-fcf62f4e073b) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
