# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Supplementary Exams 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Supplementary Exams 2016, 22 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2016-memo/68da9b0c-40b5-4e4c-bc2f-b155f632e737
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Supplementary Exams 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2016-memo/68da9b0c-40b5-4e4c-bc2f-b155f632e737)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Supplementary Exams · 2016 · isixhosa. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                              FEBRUWARI/MATSHI 2016

                                        IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-22.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              2             DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE

UMBUZO 1 (ISINCOKO SONCWADI)

APHI NA AMADODA! – M Mbutuma

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kwistanza soku-1

•   Inyok' enkulu - Imbongi iqala nje isebenzise isikweko ukuphuhlisa ukuba kukho
    into efikileyo, enkulu, eyothusayo nengabaphathanga kakuhle. Ngokwenza njalo
    ihlaba ikhwelo, ikwalumkisa nabantu.

•   Nantsi ithe ga ngogaga – Apha imbongi isebenzise isimntiwiso u'ga
    ngogaga'ukusizobela umfanekiso ngqondweni weliso wento okanye isilwanyana
    esivele ngokungathi ngumntu onganxibanga kumzimba ongentla. Iveza indlela
    utshaba oluzimisele ngayo ekutyhuthuleni amalungelo abantu abaNtsundu.

Kwistanza sesi-2

•   Thambodala, sondelani! – Apha imbongi isebenzise isinxulumaniso u
    'ooThambodala'. OoThambodala ngabantu abadala abanamava. Imbongi
    isebenzise eli gama ukuphuhlisa ukuba ingxaki ifuna iinkonde zona zinolwazi
    namava okulungisa izinto ezingahambi ngendlela eyiyo ngokukhawuleza. Apha
    imbongi iyayalela ikwahlaba ikhwelo kooThambodala ukuba mabasondele.

Kwistanza sesi-3

•   Apha imbongi isebenzise isaci u 'zemk' iinkomo magwala' ukuphuhlisa ukuba
    izazela zabantu mazivuseleleke bayeke ukuhlala izinto zisonakala, bajongane
    notshaba.
•   Imbongi iphinda isebenzise isaci 'nt' ezifungel'efileyo' ukuqaqambisa lo mbono
    wokufunza.
•   Kwakhona imbongi isebenzise isaci u 'nt' ezijonge owazo umqala' ukuphuhlisa
    abantu abajonge iziqu zabo nabangacingi ukulungiselela izizukulwana ezizayo.

Kwistanza sesi-4

•   Yibulalen' inyoka, madoda – Apha imbongi iphinda isebenzise isikweko u 'inyoka'
    ukuphembelela umoya wokungahlali phantsi lube utshaba lusonakalisa.Uyalela
    ekwacebisa ukuba mayibulawe ife le nyoka kuba xa inokuyekwa inganobungozi.
    Uthi lo msebenzi ufanele amadoda njengeentloko neenkokeli zelizwe.

•   Yod' iwafukam' amaqanda- Kant' ayaziwa konke-konke ukuthi yoqandusela
    silo sini na – Apha imbongi isebenzise isinxulumaniso ukuphuhlisa ukuba xa
    utshaba luyekwa iziqhamo eliza nazo azaziwa ukuba ziya kuba nobungozi
    kangakakani kanye njengenkuku efukamileyo. Ubani akazi ukuba iya kuqandusela
    njani na.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              3                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

Kwistanza sesi-5

Kwesi sitanza imbongi isebenzise isimntwiso ukuphuhlisa ukungena ngokungenaxhala
phakathi komzi kaNdaba yile nyoka. Umzekelo: Nants' isiz' ivuy' emzini!, Nantsi ingen'
isahlula-hlula!

Xa isivala esi sitanza, isebenzisa umbuzo buciko 'Aya phi n' amadoda kulo mzi?' Lo
mbuzo buciko uphuhlisa isimemelelo sokuba ingxaki le inkulu yaye ifuna amadoda
ukuba aphakame.

Kwistanza sesi-5

•     Nants' ikhoth' izilumko – Apha imbongi isebenzise isimntwiso ukuphuhlisa ukuba le
      nyoka isebenzisa izilumko nawona madoda athenjiweyo ngukunge ngathi iza
      nokuhle.
      Kwakwesi sitanza sinye imbongi isebenzise imibuzo buciko ukuveza intandambuzo
      ngeenjongo zayo. Umzekelo: Az' asimakhoth' exathula na? Az' asiyontsiza-mbulali
      na? Az' asimavuyi' esiwisa na?

(Naziphi ezinye izafobe ezichanekileyo ezibhaqwe ngumfundi kwesi sicatshulwa
sombongo.)                                                                                    [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AFRIKA LIKHAYA – W Shasha

2.1       Sisetyenziselwe ukubonisa ukuba kukho into eyothusayo.√/Siyamemelela
          sihlab'ikhwelo kumadoda ukuba nal'utshaba.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

2.2       Ngumfanekiso-ngqondweni weliso.√/Ngumfanekiso-ngqondweni wokubona.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

2.3       Luphuhlisa ukuphelelwa ngamandla nokonzakala kwalowo uhlaselwayo.√                  (1)

2.4       Umgqakhwe ngumntu ongeyiyo inzalelwane yaseAfrika.√                                 (1)

2.5       Kukudala isingqisho kumbongo.√√/Kukubonisa isantya ohamba ngaso
          umbongo.√√/kukudala undindwano.√√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

2.6       Ikhathazekile√/ixhalabile kakhulu√ kukubona abantu abaMhlophe bengena
          bezenzela kwilizwe lakowethu iAfrika.√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              4                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

2.7      Ngumyalezo wokuba masingahlali phantsi sisonge izandla kusonakala
         elizweni lethu.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UMLAMBO – N Thuthani

3.1      Kukudala isingqisho√/Kukubonisa isantya ohamba ngaso umbongo.√√/
         Kukudala undindwano.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

3.2      Isikweko.√                                                                           (1)

3.3      Ngumqolo we-9√/Kumaw' amakhulu uhamb' uhamb' ubamb' iintlombe
         njengegqirha√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

3.4      Umlambo lo uluncedo               kanti   ukwanguwo   nombulali.√/Ngumphilisi
         nomtshabalalisi. √

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

3.5      Zozibini ezi zitanza ziyalingana ngenani lemiqolo.√√/Zozibini isitanza
         ngasinye sinemiqolo emi-6/Zozibini zinemiqolo emi-6.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

3.6      Umlambo      uhamba      utyekeza      uchitha    izinto     ezingendawo
         nezingasulungekanga khon' ukuze ufike elwandle ungenasibi.√√

         (Nayiphi na echanekileyo)                                                            (2)

3.7      Umlambo unamacala amabini, elihle nelibi.√√/Uzisa           ugcobo novuyo,
         kwabanye udala iintsizi neenyembezi.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [10]
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IMBONGI YESIZWE – SEK Mqhayi

4.1      Umbuzo buciko√/Isihlonipho.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

4.2      Intshuntshe.√                                                                        (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              5            DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

4.3      Uthabathe inxaxheba ekubhaleni amanqaku kumaphepha-ndaba iZwi laBantu
         neMvo.√                                                                          (1)

4.4      Imvano siqalo√                                                                   (1)

4.5      Isitanza sokuqala sinemiqolo eli-9, esesibini sona sinemiqolo eli-13.√√/
         Imiqolo yazo ayilingani. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

4.6      Ikhathazekile√/Ixhelekile√ kuba isixelela ngokusweleka komntu omkhulu
         nonemisebenzi emihle.√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

4.7      Umbhali usifundisa ngendoda ebhubhe yenze umahluko kulwimi lwesiXhosa.
         √√ Umbhali usifundisa ukuba ungumntu ebomini ube nendima oyidlalayo√√/
         usifundisa ukuba masithabathe inxaxheba kulwimi lwethu isiXhosa nakubhalo
         loncwadi ukuze lungatshabali.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

MBULALINDINI!

5.1      Sisikweko.√                                                                      (1)

5.2      Inyaniso ingunobangela womanyano nothando eluntwini.√√                           (2)

5.3      Kubaluleke ngokuba ukufika kwamanzi emhlabeni kuza neziqhamo ezihle
         kwindalo njengoko kunjalo ukuthetha inyaniso eluntwini.√√                        (2)

5.4      Ngumfanekiso ngqondweni weliso/wokubona kuba into enxitywayo ibonwa
         lilizwe lonke.√                                                                  (1)

5.5      Igxininisa uluvo lokuba umntu osoloko ethetha inyaniso akamkeleki
         eluntwini.√                                                                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              6                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

5.6      Kukuba kubhekiswa kuMdali√/Kukuba                  kubhekiswa   kuThixo√/Kukuba
         kubhekiswa kuYehova.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)

5.7      Apha kulo mbongo imbongi idlulisa umyalezo ngokubaluleka kwenyaniso
         nangona engathandwa ncam onayo kodwa oPhezulu usoloko emkhusela.√√                      (2)
                                                                                                 [10]

                                                              AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              7             DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI

NYANA WAM!! NYANA WAM!! – WK Thamsanqa

UMBUZO 6 (ISINCOKO SONCWADI)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Kule ncwadi kwasekuqaleni umbhali usivula amehlo ngomyalezo obonakalisa
     ukubaluleka kwethemba kuluntu jikelele. Oku ukubethelela ngokuthi acaphule
     kumhobe kaSEK Mqhayi othi, Ithemba. Ukwavuselela ithemba kubantu abafuna
     ukufezekisa iminqweno yabo ebomini ukuze bangatyhafiswa yimiqobo
     ngemiqobo ethi ixabe ikwabantintela kwiinjongo nakwiindlela zabo.
•    Lo mxholo wethemba umbhali uwutyhila ngomlinganiswa onguThole nodlala
     indima ephambili kule ncwadi. Eli themba uliqaqambisa ngakumbi kwimpumelelo
     efunyenwe nguThole emfundweni nakwezakwaLizwi. Ithemba umbhali
     ulikhankanya esithi livuselelwe emakhaya ziintsomi ezazibaliselwa abazukulwana
     ngamaxhegwazana, ngabazali xa beqeqesha abantwana babo kwakunye
     nenxaxheba yootitshala.
•    Ithemba limthwele uThole lamgqithisa limphumelelisa likwamsindisa kwizinto
     ngezinto ebomini bakhe. Umzekelo ufumene umsebenzi kwaIrvin and Johnson
     ngenxa yobukrelekrele bakhe nethemba, wasinda kuJoe neqela lakhe lemigewu,
     wasinda emilonyeni yeengonyama ezaqwenga abahlobo bakhe uThemba
     noSonwabo.
•    Kwakhona ufumana umsebenzi wokuba ligqirha eKnysna, akuphindela
     esikolweni uphumelela emagqabini kuwo onke amanqanaba emfundo encedwa
     kukubeka ithemba phambili. Ithemba limsebenzele naseGeorge Goch kuba
     wafika abantu bakhona bephila ubomi bokuzitshalalisa ngeziyobisi yena
     washumayeza baguquka watsho wanebandla elisemgangathweni iSpes Bona.
     Kwakhona livuselelwa yindima yabefundisi nabashumayeli ezinkonzweni.
     Umzekelo uMkwayi onguyise kaThole wothuka ecaweni xa esiva uMfundisi
     uMangaliso waseGeorge Goch eshumayela ngethemba de azekelise ngoZenzile
     owatshelwa yindlu waze umfazi nonyana wakhe onguJujuju batsha baluthuthu
     apho kuloo ndlu. Ihamba ke le ntshumayelo iveze lo mfo unguZenzile edibana
     nomfazi kunye nonyana wakhe ngenxa yokukholosa kwakhe ngethemba.
•    Le ntshumayelo yavuselela ithemba kubaw'uMkwayi waqonda ukuba naye useza
     kumbona umfazi wakhe kunye nonyana wakhe. Intetho yamaXhosa ithi ithemba
     alibulali koko liyadanisa, lazalisekiswa ithemba likaMkwayi kuba kwathi kanti
     kwalo mshumayeli udumileyo nguMangaliso unyana wakhe nto leyo eyabangela
     ukuba aphinde ambone nomfazi wakhe onguNofundile.
•    UMangaliso wazifumanela kula maziko angasentla intonga yokubambelela
     elithemba. Imfundo isetyenziswe njengesona sixhobo sidlale indima ephambili
     ekuvuleni nawaphi na amasango, ikususe kwimeko yokujongelwa phantsi ikuse
     xa uthe waqamela ngethemba.
•    Oku sikubona kuThole owakhulela kwaFikizolo ehlupheka kumfiliba ukuba
     angaphumelela ebomini bakhe kodwa ekugqibeleni ubonakala sele
     engumlinganiswa onguchwenene nophumeleleyo. Uphumelele izidanga zeMA
     nePHD kwaye uqhuba umgrugra womnyobo wemoto.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              8               DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

•      UFikizolo uyothuka akumbona uThole awamkhulisayo sele engophumeleleyo de
       avakale esithi, 'Nyana wam! Nyana wam! Umbona sele engumfundisi
       ongundaba-mlonyeni emva kwamagingxigingxi okungabinamali yokuqhubela
       phambili nezifundo zakhe. Kwenzeka oku ngenxa yokuba ukholo lwabo
       babesoloko beluqamelise kwithemba.
•      Wakhe ipomakazi lendlu kokwabo ukwa ngumfundisi ophum'izandla webandla
       laseWesile ngenxa yethemba. Oko kukuthi ithemba liyamphumelelisa umntu
       onalo.                                                                                  [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

7.1       Kusenkonzweni e-Albert Street.√ Kuhlangene abefundisi.√                              (2)

7.2       Kwakuxoxwa ngodaba lomfundisi omakaye kukhokela ibandla laseGeorge
          Goch.√√                                                                              (2)

7.3       Isivezela ukuba uMangaliso yayingumntu ozithembileyo nozimiseleyo
          ukumelana ngempumelelo nemiceli-mingeni yaseGeorge Goch.√√                           (2)

7.4       Kukungaboni ngasonye kwesifundisi saseWesile malunga nomfundisi
          omakaye eGeorge Goch njengoko kukwazembe litshona nomphini.√√                        (2)

7.5       UMangaliso wanyanzelisa ukuya eGeorge Goch enqandwa ngabefundisi
          abadala nabanamava kodwa umsebenzi kaThixo awayewuyela wawenza
          ngempumelelo.√√                                                                      (2)

7.6       Wazisondeza kakhulu kubantu baseGeorge Goch ngokuthi ehle enyuka kule
          lokishi ebabulisa nangeentshumayelo zakhe nokukhalisa ikhodiyane.√√                  (2)

7.7       Siyahambelana kuba zonke iziganeko eziqhubeka kule ncwadi
          zingoMangaliso ongulo nyana kwaye nabazali bakhe bathi bakumbona emva
          kwexesha elide bathi, 'Nyana Wam! Nyana Wam!'.√√                                     (2)

7.8       Kuba befuna ukuba bathi befika abantu abe uyise sele enxibe kakuhle.√                (1)

7.9       Badibana ecaweni ngokuthi uyise atsalwe ziimfundiso zalo mfundisi
          uyindumasi.√√                                                                        (2)

7.10      Atolika into yokuba umzali kaMangaliso unethamsanqa ngokuzala umntwana
          onemisebenzi emihle kangaka.√√                                                       (2)

7.11      Inqanaba lokutyhileka kwezinto.√/utyhilo-ndaba/Ukusonjululwa kwezinto.√              (1)

7.12      Kungokuba wayebona umntu owayekhe wambona ngaphambili.√√                             (2)

7.13      NguVuma.√                                                                            (1)

7.14      UMangaliso wonwabile, ubafumene abazali bakhe √, ushumayela ilizwi
          likaThixo kwilali apho azalelwe khona.√                                              (2)
                                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              9               DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

UMBUZO 8 (ISINCOKO SONCWADI)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Umxholo kuncwadi yile nto ibali lingayo.
•    Lo mxholo yile ntambo embombosholo ebalini ikwayiyo eyenza ibali liqhubekele
     phambili.
•    Kule ncwadi uKhozi Olumaphiko umxholo ungezopolitiko, apho abantu
     abamnyama baphatheke kabuhlungu yintambo elushica yengcinezelo.
•    Sidibana apha nelokishi yakuQaka egutyungelwe yingcinezelo. Abantu khona
     bayabanjwa ngamapolisa ngobusuku bavalelwe bambi babulawelwe khona apho
     entolongweni.
•    UKK ongunyana weTshawe inqununu yaseFunda obesilwela ingcinezelo naye
     ube lixhoba lamapolisa ngexesha lomzabalazo waza wabulawelwa entolongweni.
     Amapolisa eza nobuxoki bokuba uzibulele ngokuzixhoma ngomlenze
     webhulukhwe. Loo nto ibangele ukuba kungabikho zinzo kuQaka, ilokishi
     iyashukuma imeko yaba maxongo inguphantsi phezulu.
•    Izinto ziye zaqatsela kwakubanjwa uMfazwe avalelwe kuba ebonwa
     njengomkomanisi onyola umbuso esweni kanti kwelinye icala uFriday umbona
     njengempimpi ude atshiselwe ikhaya lakhe. Uyafuna ukuzikhupha kule nto kodwa
     akakwazi kuba igama lakhe sele litshiswa lilanga kuba akukho mntu ongamaziyo
     ukuba uyiyo.
•    Ubuya eluvalelweni etshiselwe ikhaya lakhe. Uhlala ubomi bentshontsho de abe
     uyacetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba aye elubhacweni kunale meko yokuhlala
     ubomi bentshontsho, uyalifulathela elakubo. Ayikho lula indlela yakhe, uthubeleza
     phantsi kweemeko ezinzima kuba uyafunwa ngamapolisa.
•    Umfundisi uHlathi uyamcebisa ukuba uMfazwe abhenele elubhacweni
     ngokubona ukuba uyazingelwa nguFriday neqela lakhe. Uyahamba uMfazwe uya
     kwankosi uZamlandela apho aza kufumana khona umkhomba ndlela wokuya
     kudibana nombutho weNtsimb' ebomvu olwela ukukhulula abantu abaMnyama
     kwingcinezelo yabaMhlophe.
•    Ufika kwaNkosi uZamlandela sele elindiwe, unikelwa umbhubhutho wemali xa
     ehamba esinga eMgazi. Uyakhatshwa nguNdima ukuya kukhwela uloliwe
     osingisa eThongo. Endleleni eya eThongo udibana nomzingeli uyamnceda
     ngokumnika amayeza okuba emana ewathambisa ngamaxesha athile, mayeza
     lawo amncedileyo ukumsindisa enguphuncuka bemphethe kumapolisa adibana
     nawo kuloo ndlela iya elubhacweni.
•    Udibana namajoni aseThongo esendleleni eya eMgazi eyokujoyina umbutho
     wenkululeko iNtsimb'ebomvu. Ayamdlakazelisa, emthelekisa, wancedwa apho
     kukuzilwela. Kwathi kanti la majoni ngalawo nawo alwela ukukhulula abantu
     abaNtsundu kwintambo elushica yengcinezelo.
•    Uyaphumelela kuloo ndlela yakhe kunye naloo majoni angabavukeli mbuso.
•    Bayalwa namapolisa amele urhulumente wengcinezelo, bayabulalana, bayafa
     abantu nabafanyana abasaze ngobuso elizweni kuba besilwela amalungelo abo,
     kulapho kanye uMfazwe naye azokufumana ukudutyulwa kanti uchanwe
     emlenzeni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              10             DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

•      Ufumana igama elitsha lokuba nguSiqhwala. Bayaphumelela uSiqhwala
       neNtsimb'ebomvu ekulweni ingcinezelo yesininzi.
•      Ujoyinwa nangabantwana owayebafundisa ooSiphiwo elubhacweni atsho
       afumane neendaba zokuba abazali bakhe basweleka ukanti umfundisi uHlathi
       wabanjwa.
•      UMfazwe uyonyulwa ukuya kumela uMzantsi Afrika kwizithebe zengxoxo
       eRhawutini. Kubuyelwa eMzantsi Afrika nguMfazwe nooSiphiwo sele efunde
       wayingqwayingqwayi yejaji beyifumene naloo nkululeko, ufika sele echophela
       ityala likaFriday lokubulalisa nokuthengisa ngegazi labantu abaMnyama.               [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

9.1       Entolongweni.√                                                                    (1)

9.2       Yinto yokuba amapolisa ayefuna uMfazwe abe yimpimpi yena engahambisani
          naloo nto.√                                                                       (1)

9.3       Wayengafuni ukuthengisa ngegazi labantu bakowabo.√                                (1)

9.4       Kusentolongweni apho umntu avaleleke khona kungekho ndlela
          yakuphuma.√√/Bubomi bokuvalelwa apho ungenakho uya apho ufuna ukuya
          khona.√√                                                                          (2)

9.5       Uyise umfundise nzima ngokucela ngoku noMfazwe ufuna ukuphila ubomi
          bokucela.√√                                                                       (2)

9.6       Likwinqanaba lokujiya kwezinto√/Ukuyondelelana kwezinto.√                         (1)

9.7       Zibenze abantu bakwaQaka abalawuleka, batshisa zikolo, baqhankqalaza
          bamfuna ephila uKK. √√                                                            (2)

9.8       Bubomi endingasokuze ndibuphile bokuba yimpimpi ndithengise ngegazi
          labantu besizwe sam.√√/Bubomi endingabuphila nam kuba ndiza kuba nemali
          ndiphile ubomi obulula.√√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)

9.9       UMfundisi uHlathi umcebise ukuba aqhweshe, wamnika imoto emkhomba
          eMhlabiso kwaNkosi uZamlandela kanye ngobo busuku.√√                              (2)

9.10      Kukubanjwa kukaMfazwe ngentseni yaminazana ithile ngamapolisa.√√                  (2)

9.11      NguMzolisi.√                                                                      (1)

9.12      Kungenxa yokuba wayesendleleni eya elubhacweni√/ubaleka ingalo
          yomthetho njengoko wayenokuncanyathelwa lityala lokubulawa kwabantu
          abakwiCressida etyheli.                                                           (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              11                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

9.13     Kumncede ukuba akwazi ukukhetha umbutho wezopolitiko anqwenela
         ukuwujoyina √√/Kumncede kuba ukwazile ukumthwesa ngeendlela zokuwela
         imida ekhuselekile emapoliseni.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)
9.14     Kungokuba uFriday nguye osoloko esemveni kobomi bukaMfazwe.√√                          (2)

9.15     Ngumxhasi kaMfazwe.√                                                                   (1)
9.16     Ngokuba ngabo ababethutha iindaba malunga nezinto eziza kwenziwa
         ngabantu abamnyama ukulwa ingcinezelo.√√/Banegalelo njengeempimpi
         baxela yonke imigushuzo kutsho kubanjwe, kubulawe, kungxwelerhwe
         kunyamalale abantu. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)
                                                                                                [25]

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana Nabanye

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma:
Amaqhalo abonakalisa ukuzalana okuthile nezinye iindidi zoncwadi lwemveli.

Intaka evuka mva ikholwa

Imvelaphi

Umntu osuka kade ukholisa ukuba lilifa lamashwa nentlupheko esala isenzeka,
bebalekile abanye abantu kuloo ndawo inothuli okanye isiganeko esinobungozi.

Intsingiselo

Ukutyebela ngaphakathi uxele indlazi:

Eli qhalo libonakalisa ukuzalana okuthile nezinye iindidi zoncwadi lwemveli.

Ithi imbali le ntaka iyindlazi yintaka encinane ephila kukudla iimpuku. Awungeyiqondi
ukutyeba kwayo kodwa ukhe wayixhela uya kufumanisa ukuba ityebe ngaphakathi
iteketeke.

Intsingiselo

Eli qhalo lithetha ukuba ungabokumdela umntu ucinge ukuba akukho nto unokuyivuna
kuye kuba emncinane kanti ingqondo yakhe ivuthiwe unolwazi oluphangaleleyo
olunokuba kwabanye abantu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              12                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

Imvelaphi

Ukubambisa isisila sehobe:
Ithi imbali le ntaka ilihobe elithile lalibanjwe yimfene laze lacinga icebo lokuzikhulula
nokuzisindisa kule mfene. Ihobe lacebisa umfene ukuba angalityi luhlaza makancede
alipheke. Wavumela phezulu umfene watsho wabasa umlilo omkhulu aza kufaka
uhobe kuwo. Uhobe wacebisa ukuba maze abanjwe ngomsila xa efakwa emlilweni.
Uthe umfene akubona ukuba uyarhawuka walithi chu ngomsila kulapho lithe
laphuncuka lemka labhabha ihobe.

Intsingiselo
Eli qhalo lithetha ukuba umntu ahlale ethembile kanti uthembe into engekhoyo

Imvelaphi

Ingcungcu ezimilomo mide

Ithi imbali le ntaka iyingcungcu yahluke kwezinye ngokuba yintaka elihomba
elinamabala amahle kunye nomlomo omde. Kukho inkolelo ethi iinkosi namaphakathi
azo kwaXhosa babenezihlalo zabo bodwa.

Kuthi ke nokuba kusethekweni okanye kwisisusa iindawo ezikhethiweyo nezimnandi
zibekwe kwizithebe zabo.

Intsingiselo

Esi saci sithetha ukuba umntu onamalungelo angaphezu kwabanye abantu ubekwa
kwiindawo eziphezulu.

Ukuba yimbulu

Imvelaphi

Esi saci sisekeke kudidi loncwadi lwemveli oluyintsomi. Imbali yesi saci ithi esi
silwanyana siyimbulu sisilwanyana esithanda ukulinganisa ezinye izilwanyana kuloo
nto sukuba ziyenza. Kule ntsomi yembulu nentombazana nembulu, imbulu yathabatha
izikhaka zentombazana yazinxiba.

Intsingiselo

Esi saci sithetha ukuba ukuthanda ukulinganisa ungabi nanto iqalwa nguwe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              13               DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

IMISEBENZI YAMAQHALO NEZACI

Iqhalo yintetho esivakalisi sayo inde kwaye icacile sona isaci intetho yaso imfutshane,
ifihlakele.

•      Iqhalo nesaci sisagwelo sokuthetha esiyolisa ulwimi.
•      Sinceda ekunongeni intetho.
•      Liyafundisa kuba liqulathe imbali yesizwe samaXhosa kwaye liyalumkisa.
•      Liyintetho eyalayo.
•      Iqhalo nesaci ziyayilola ingqondo kuba zinceda ekucingeni.
       Kumaqhalo nezaci sifumana imvelaphi nentsusa yamaXhosa.                                [25]

UMBUZO 11

UBUNCWANE BONCWADI BEMVELI – (UMBUZO OMFUTSHANE)

11.1      Kwahlala kwahlala kwayintsomi.√                                                     (1)

11.2      NguMdali.√                                                                          (1)

11.3      Kungokuba izilwanyana zaziza kwabelwa imibala.√√                                    (2)

11.4      Aluthembekanga√/Alunamqolo.√/Alukwazi kuma ntweni.√

          (Nasiphi na isibini)                                                                (2)

11.5      Akukho mntu udalwe wasulungeka ngokupheleleyo.√√                                    (2)

11.6      Kukuba ze singasolwa sisizukulwana esizayo ngombala esiwukhethileyo.√√              (2)

11.7      UQwarhashe uyayazi into yokuba ubomi bunamacala amabini. Ngoko ke
          uyikhethe ngobulumko imibala emhlophe nemnyama.√√                                   (2)

11.8      Isifundisa ukuba singabantu masibe ngabantu abanomqolo.√√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)

11.9      Icela ngokubetha ikhwelo.√                                                          (1)

11.10     Yimvano-siphelo.√                                                                   (1)

11.11     Siphuhlisa indlela abantu abafa ngayo kakhulu.√                                     (2)

11.12     Isibongo somthonyama√/Isibongo.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

11.13     NguNelson Rholihlahla Mandela√/nguNelson Mandela.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              14               DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

11.14    Kukugxininisa ukuba umntu omnyama makangabililo konke konke ixhoba
         lomnye umntu omnyama.√√                                                              (2)

11.15    Imbongi ithi igqibile ukubonga.√                                                     (1)

11.16    Umxholo wesi sibongo kukuba masiphakame singayeki sibona ukuba
         Kuyonakala √√/Masiwalwele amalungelo ethu singavumi ukuphatheka
         kakubi.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:              25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              15            DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

AMAZA – ZS Qangule

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Impixano kukungavumelani okanye ukungaboni ngasonye ngomba othile. Olu
     xambuliswano lusenokuba semntwini omnye. Olu ke udidi lwempixano kuthiwa
     yimpixano     yangaphakathi.      Uxambuliswano      lusenokuba        phakathi
     kwabalinganiswa okanye amaqela amabini. Olu ke udidi lwempixano kuthiwa
     yimpixano yangaphandle.
•    Impixano ngoyena ndoqo kolu didi loncwadi kuba yiyo edala ukuba ibali liqhubele
     phambili nengumkhomba-ndlela owalatha icala emayibheke ngakulo incwadi.
     Ikwayiyo nedala umdla omkhulu kwabo bafunda incwadi kuba bafuna ukuqonda
     ukuba yozala nkomoni?

IMPIXANO YANGAPHAKATHI

•    Kwesi sahluko sentshayelelo sibona uNamhla egqiba indlu yonke, ephuma into
     ngomlomo.
•    Izithole zempixano ziqalisa ukuvela kweli nqanaba lokuqala, eliyingabula
     zigcawu.
•    Kwasekuqaleni nje uNamhla unyemba zonke izinto azithengelweyo zalo mtshato.
     Oyena ndoqo wempixano kukuba uNamhla akavumi kwaphela ukwendiselwa
     ngebhaxa kwisoka angazikhethelanga lona, uSidima. Uqalekisa ukuzalwa
     ngamaqaba.

IMPIXANO YANGAPHANDLE

•    Uphixana noDanile onguyise nozibona esenza into efanele ukwenziwa
     nangowuphi na umzali.
•    UDanile ufika ufumana uLizo Vaxa osisithandwa sikaNamhla entangeni kwakhe
     bemhokamhokana. Uphixana noNamhla noLizo kuba efike bemhokamhokana
     emzini wakhe.
•    Le mpixano kaDanile noLizo ibe ngunozala wempixano phakathi kwaMaBhele
     kuba amanye aMaBhele axhasa uNamhla ngokungayamkeli into yokwendiswa
     kukaNamhla ngenkani kwisoka angalithandiyo. Wona athi umntwana makayekwe
     azikhethele isoka alithandayo. Amaqaba edibene noDanile wona athi isiko lisiko,
     makanyanzeliswe uNamhla atshate noSidima.
•    Enye impixano ifumaneka phakathi kukaLizo noZodwa Zazile oyinkosikazi yakhe.
     Nalapha uthando alukho kuba bobabini bayakrexeza. ULizo akaboni nkosikazi
     kuZodwa, uzibonela nje ixaxavithi lexelegu elikwalimenemene elithi umntwana
     ongengowakhe ngowakhe.
•    UZodwa naye ubona uLizo elimenene elithengele uNamhla iringi yomtshato. Le
     mpixano ibangele ukuba uLizo anike uZodwa uphumaphele emzini wakhe.
•    Kuqhambuka enye impixano emngcwabeni kaSidima, kukho abafuna ibhokisi
     ivulwe kanti kwelinye icala abanye abafuni ivulwe le bhokisi. Amaqaba wona
     akholelwa kwinkolo yokuba ibhokisi ivulwe ukuze kucace ukuba kukho
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              16                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam
   impundulu. Amaqaba awayonwabelanga nenkonzo yomngcwabo kaSidima
   oqhutywa isiKrestu.
•  Phakathi kukaNamhla noMaNdaba kudaleka impixano ebangelwa kukuba
   uNamhla uthi esazilele umyeni wakhe uSidima abe sele ethandana noLizo.
   UNamhla uxambulisana noMaNdaba malunga nesi senzo. AmaCirha nawo
   akavumelani ngomcimbi wokungenwa kukaNamhla nguDuma. Izifundiswa
   zisecaleni likaNamhla ze amaqaba wona ahambe nelithi makangenwe uNamhla.
   Kwakhona impixano phakathi kukaMaNdaba noNamhla iphenjelelwa kukuba
   uMaNdaba esithi uNamhla uza kungenwa nguDuma. Loo nto imcaphukise
   ngakumbi nangakumbi uNamhla.
•  UNamhla uphixana noMaDlamini ongunina malunga nokuziphatha kwakhe
   gwenxa emzini. Umzekelo: Uyamitha emithiswe likrexe lakhe uLizo akugqiba
   akabonisi ntlonipho nakuzisola ngesi senzo emzini wakhe.
•  Kwakhona impixano yangaphandle ibonakala emangcwabeni phakathi kukaLizo,
   uNamhla, uSidima noZodwa ebekucingwa ukuba sele basweleka. Naphakathi
   kukaSilumko noMaLimakhwe. Le mpixano isombululeka kukufika kukaSilumko
   njengomcuphi.                                                                               [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule
13.1  KukwaDanile √/Entangeni kaNamhla.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (1)
13.2     Kungokuba     unyanzelwa    ukuba    makatshate  ngebhaxa   noSidima
         angamthandiyo.√                                                                       (1)
13.3     Ibonisa ukuba uLizo akayithandi inkosikazi yakhe enguZodwa Zazile√√/
         Ibonisa ukuba uLizo akazange amzeke ngentando yakhe uZodwa wazekelwa
         ngabazali/Ibonisa ukuba akamfuni uZodwa.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   (2)

13.4     Leli lokuba naye uyakrexeza.√                                                         (1)

13.5     Yimpixano   yangaphandle.√/Basoloko           bexabana    kuba     betshatiswe
         bengathandani√                                                                        (2)

13.6     ULizo udubula abulale uDuma ecinga ukuba ubulala uSidima ongumqobo
         kumtshato wakhe noNamhla.√
         Uphinda adubule abulale uZodwa waseBhayi esithi utshabalalisa ubungqina.√             (2)

13.7     Into yokuthandana kwabantu abatshatileyo ineziphumo                izibi.√√/Into
         yokuthandana    kwabantu     abatshatileyo ichaphazela              ukuphuma
         kwemiphefumlo engenatyala.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              17            DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

13.8     Sisenzo esingafanelekanga kuba ngokwesintu            intombi    eyendayo
         ayifanelanga kungenisa enye ndoda kowayo.√√                                       (2)

13.9     Sesokusweleka kukaSidima. √                                                       (1)

13.10    Kungokuba wayesazi ukuba nguye ongumbulali ka 'Sidima' lo ungcwatywayo.
         √√/Wayetyiwa sisazela sokuba inguye obuleleleyo. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

13.11    Kungenxa yokuba uSidima ubulewe eRhawutini ngabantu abangaziwayo.√√               (2)

13.12    Bafana ngokungabi nandawo yokuhlala esisigxina√/nokuhambisa iindaba.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)

13.13    UNamhla wamithiswa nguDuma saze saphuma eso sisu√. UDuma noSidima
         babekhe balwa ngenxa kaNamhla.√                                                   (2)

13.14    Izenzo zakhe zigwenxa azihambelani nomntu onesidima kuba uthandana
         noZodwa Zazile etshatile ajike abaleke naye ukuya eSwazini.√√                     (2)

13.15    Umtshato ongasekelwanga eluthandweni uba neziphumo ezibi.√√/Umtshato
         onyanzelweyo uba neziphumo ezibi.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
                                                                                           [11]

UMBUZO 14 (ISINCOKO SONCWADI)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•   Impixano kukungavumelani okanye ukungaboni ngasonye ngomba othile. Olu
    xambuliswano lusenokuba semntwini omnye. Olu ke udidi lwempixano kuthiwa
    yimpixano yangaphakathi. Uxambuliswano lusenokuba phakathi kwabalinganiswa
    okanye amaqela amabini. Olu ke udidi lwempixano kuthiwa yimpixano
    yangaphandle.
•   Impixano ngoyena ndoqo kolu didi loncwadi kuba yiyo edala ukuba ibali liqhubele
    phambili nengumkhomba-ndlela owalatha icala emayibheke ngakulo incwadi.
    Ikwayiyo nedala umdla omkhulu kwabo bafunda incwadi kuba bafuna ukuqonda
    ukuba yozala nkomoni?
•   Kwincwadi uA-a-a! Jongumsobombu impixano iphakathi kwabantu abaNtsundu
    nabaMhlophe.

IMPIXANO YANGAPHANDLE

•   Oko kukuthi impixano yangaphandle ibalasele kule ncwadi. Unobangela kukubiwa
    kwemfuyo nokubhunyulwa kwemihlaba yesizwe esiNtsundu esiphantsi
    kukaKumkani uNgqika ibhunyulwa ngabantu abamhlophe besebenzisa iindlela
    ezingcolileyo zenkohlakalo.Oku kukuthi abalinganiswa abathile badlelelelwe
    ekuxhamleni amalungelo abo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              18          DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

•   Abantu abaNtsundu balohluthiwe ngamadlagusha ilungelo lokuba ngabanini-
    mhlaba kuba siva uMaqoma ekhathazwa kukuba kude kwabo namangcwaba
    ooyise. Basuswa kuloo mihlaba ngesinyanzelo. Olu ngquzulwano lwenzeka
    ngexesha sele kulawula unkosi uMaqoma ngeenjongo zokukhusela isizwe sakhe
    kumadlagusha.
•   Impixano yangaphandle iyabonakala phakathi kukaSomerset noMaqoma.
    USomerset usebenzisa amajoni nabefundisi ukuphumeza iinjongo zakhe
    zokukhupha uMaqoma eTshokotshele. USomerset wasebenzisa amajoni weba
    imfuyo, watshabalalisa imizi ekwabulala nabantu kwimizi abayihlaselayo
    kwelakwaNdlambe. Umzekelo, umzi kabaw'uNtlane wahlaselwa kwabulawa
    usapho lwakhe ngolunya kwatshiswa nomzi wakhe. USomerset uwa evuka efuna
    ukususa uMaqoma kumhlaba ame kuwo. Le mihlaba ooFiliphu babeyifumana
    ngobuqhinga ngokungathi bacelela ukwakha icawa, okanye bafuna ukwakha
    indawo yokubeka abantu abaguqukileyo. Ukubiwa kwemihlaba nemfuyo
    kuluphembelela ngakumbi nangakumbi ungquzulwano kuba kwaqhambuka
    imfazwe phakathi kwezi ntlanga zimbini. UMaqoma uthumele abavunduzi ukuba
    baye kulanda iinkomo ezibiwe ngabamhlophe ngobusuku, wabayalela ukuba
    balwe xa behlaselwa.
•   UMaqoma ulwela ukukhusela isizwe sakowabo, mve xa athi, 'Uthi mandicimele na
    ndibe ngathi andiboni xa umhlaba wakowethu utyiwa ndihleli'?, 'Uthi mandivale
    amehlo na xa amaphece eenkabi zakowethu esihla ngeentlambo?' 'Uthi mandibe
    kobentlombe na xa amasiko, isithethe nesintu sakowethu sibhunyulwa kuthi?
    Nakanye …'
•   Amadlagusha asebebenzisa abantu abaNtsundu njengamakhoboka abo kwaye
    amanye afana noSomerset akayithandi into yokuba kukhululwe amakhoboka kuba
    ecinga ngemisebenzi eyenziwa ngawo. Kwakhona uSomerset ujongela phantsi
    ulawulo lwabamnyama kuba akaboni iyiyo into yokuba uMaqoma achophele ityala
    lomBrithane. UFiliphu naye ujongela phantsi inkcubeko yabantu abaNtsundu
    ngokuthi yintlalo yokuzibhubhisa. Umzekelo, abafazi abaguqukileyo abafana
    nooMamCirha abasasili tywala emizini yabo kuba abefundisi abamhlophe loo nto
    bayibona njengobuhedeni. Le nto yadala ukuba kubekho impixano phakathi
    kwabantu abaNtsundu bodwa kuba abanye bakhukhuliswa yinkcubeko
    yabamhlophe kanti abanye bahlala kwinkcubeko yabo nangona babeyitshabhisa
    abamhophe.
•   Simbona impixano yangaphandle phakathi kukaRufus noFiliphu kuba uRufus
    engawahlawuli amadoda amsebenzelayo amnyama. Ukunyhashwa kwamalungelo
    abantu abamnyama kubangele ukuba kungabikho mvisiswano.
•   Sibona impixano yangaphandle phakathi kukaRufus noFiliphu kuba uRufus
    engawahlawuli amadoda amsebenzelayo amnyama. Ukunyhashwa kwamalungelo
    abantu abamnyama kubangele ukuba kungabikho mvisiswano phakathi kwabantu
    abamhlophe bodwa.

IMPIXANO YANGAPHAKATHI

•   Olu didi lwempixano lunqongophele kule ncwadi. Silubona kunkosi uMaqoma
    ngexesha lokubhunyulwa kwemihlaba yoyise uNgqika. Loo nto imenza angonwabi
    ngokwasemoyeni. Luphinde luphuhle olu didi lwempixano ngelixa enikezekela
    ngomhlaba uMaqoma ngenxa yokuhlonela ooyise. Uyenza loo nto enethemba
    lokuba umhlaba wooyise uyakuze ubuye ngenye imini.                                   [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              19                DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
15.1     Bancokola beKomkhulu eTshokotshele.√                                                  (1)

15.2     Ukhathazwe kukuba kude namathambo ooyise.√                                            (1)
15.3     Uthetha ukuba yayingoophuma             silwe   bamakhwenkwe.√√/yayingawona
         athenjiweyo nawongameleyo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)
15.4     Ewe kuba naku esithi, 'ndisalizonda nanamhla oku ithuba esaliphosayo ngala
         mhla sasihlaselwa ngala magxagxa.√√                                                   (2)

15.5     UHintsa ngubawokazi kaMaqoma.√                                                        (1)

15.6     Bagxothwe badudulwa ngumkhosi wamagxagxa kwaNojoli.√√                                 (2)
15.7     Uzotywe wangumlinganiswa oyintloko.√ kuba ibali lijikeleze yena√/ifuthe
         lakhe livakala kuzo zonke iindawo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)
15.8     Uluvo lombhali luthi abantu abakholelwa emagqirheni bamosha nje iimali
         zabo nexesha labo.√√                                                                  (2)
15.9     Ibali likwiKomkhulu likaNkosi uMaqoma.√/Kusemakhaya amakhwenkwe
         ayahlinza    konwatyiwe.√/Incoko  ingeeNkosi,  iinkomo   namadabi
         amakhwenkwe√/Ukuhluthwa kwemihlaba kwiindawo zasemaphandleni.√

         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                            (2)
15.10    Kukuza kucela imvume yokumisa umzi wetyalike oza kusasaza iindaba
         ezilungileyo, uqeqeshe abantu bakwazi ukubhala, ukufunda nokubala.√                   (1)

15.11    Kungenxa yokuba uMatshaya uhamba namajoni axhobileyo, nto leyo
         engonwabisiyo kubantu abangekho emfazweni.√√                                          (2)

15.12    UQuka liphakathi elilibambela lenkosi uBawana.√                                       (1)
15.13    Ewe sele ligqibhozele kuba sibona abantu abafana nooMatshaya sebehamba
         nabantu abohlukileyo kubo ngezenzo nangenkcubeko.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)
15.14    Iintetho zakhe ngenkosi ziyibonisa ngokuphandle loo nto, ude waphetha sele
         eyinxalenye yamayelenqe okubulala inkosi.√√                                           (2)
15.15    Yimfundiso yokuba kubalulekile ukuba uyikhusele kangangoko unakho into
         elilungelo lakho.√√/Intlonipho iya kwenza ulahlekelwe kokubalulekileyo.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   (2)
                                                                                               [25]
                                                            AMANQAKU ECANDELO C:               25
                                                               AMANQAKU EWONKE:                80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              20          DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC – Imemorandam

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA.
1.   Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
     impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
     aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).

2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), makisha kuphela emibini yokuqala.

3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         emide kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela
         umbuzo wokuqala kwiCANDELO ngalinye.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, makisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, makisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         Intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.
7.       Imibuzo emide.

         Xa impendulo yombuzo omde imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
         lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe.
         Xa impendulo yombuzo omde inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
         ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kummakishi ophezulu.
         Sebenzisa iirubriki zokuhlola ezisisihlomelo A no B kuxwebhu
         lwezikhokelo zokuseta iimviwo ukumakisha imibuzo emide yabaviwa.
8.       Imibuzo emifutshane.

         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.
9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYi/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Makisha impendulo exhasayo.

10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makishwa impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                                       21                                                     DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                                 NSC – Imemorandam

6.1 ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE

ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

    Imiqathango             Egqwesileyo                Esemagqabini                Eyanelisayo               Eyinxalenye           Engaphumelelanga
                                                       neqaqambileyo              nefanelekileyo
                                  8–10                      6–7                        4–5                        2–3                       0–1
UMXHOLO                -Isihloko sitolikwe       -Ubonisa ukuqonda          -Isihloko sitolikwe        -Ayanelisi indlela        -Akanalwazi    kwaphela
                       ngokunzulu.               nokutolika kakuhle         ngokwanelisayo             ekutolikwe ngayo          ngesihloko.
Ukuhlalutywa           -Iingxoxo ezinomtsalane   isihloko okanye umbuzo.    -Akho amanqaku axhasa      isihloko/umbuzo.          -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu   ezixhaswe                 -Impendulo inazo           isihloko kakuhle.          -Anqongophele kakhulu     mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela      ngokuvokothekileyo        iinkcukacha ezanelisayo.   -Ezinye iingxoxo           amanqaku okuxhasa         -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo        kusetyenziswa isihobe.    -Izimvo ezibambekayo       zixhasiwe nangona          isihloko.                 ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               -Impendulo ibonisa        zinikiwe nangona           ingezizo zonke             -Impendulo ibonisa        lwesihobe.
ukuwulandela           ulwazi olugqwesileyo      ingezizo zonke nje         ezixhaswe                  ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.        lwesihobe.                ezixhaswe njengoko         ngokwanelisayo.            lwesihobe.
                                                 kufanelekile.              -Impendulo ibonisa
                                                 -Impendulo ibonisa         ulwazi olusisiseko
7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.          lwesihobe.

                       -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye   -Bukho ubungqina           -Isakhiwo sibonakalisa    -Isakhiwo sife amanqe.
ISAKHIWO               siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana      besakhiwo.                 iziphene zoyilo.          -Iziphene zolwimi
NOLWIMI                -Ingxoxo ixongxwe kuhle   kakuhle.                   -Isincoko sibonakalisa     -Ingxoxo                  ezingamkelekanga konke
                       kwaye zikhuliswe          -Ukuthungelana             ukusilela kukuthungelana   ayicwangciswanga          konke nesimbo
                       ngokugqwesileyo           kwengxoxo                  nokunamathelana            ngokukuko.                esingachanekanga.
3 AMANQAKU             nangokucacileyo.          kuyalandeleka.             kwezimvo.                  -Bukho ubungqina
                       -Ulwimi, ithoni nesimbo   -Ulwimi, ithoni nesimbo    -Iziphene zolwimi          beziphene zolwimi.
                       sokubhala zivuthiwe,      sokubhala zichanekile      zimbalwa, ithoni nesimbo   -Ithoni nesimbo
                       zinomtsalane,             ubukhulu becala.           sokubhala zichanekile      sokubhala
                       zichanekile.                                         ikakhulu.                  azichanekanga.
                       -Igrama upelo
                       neziphumlisi
                       azinaziphene kwaphela.
AMANQAKU                           8–10                    6–7                        4–5                        2–3                       0–1

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                       Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                                      22                                                       DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                                NSC – Imemorandam

ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]

   Imiqathango            Egqwesileyo                Esemagqabini                 Eyanelisayo                Eyinxalenye            Engaphumelelanga
                                                     neqaqambileyo               nefanelekileyo
UMXHOLO                         12–15                     9–11                        6–8                          4-5                       0–3
                     -Impendulo igqwesile.     -Ubonisa ukuqonda           -Impendulo iphakathi,       -Buncinane ubungqina       -Buncinci kakhulu
                     14–15                     nokutolika kakuhle          asiyiyo yonke imiba         obubonakalisa ukusazi      ubungqina obububo
                     -Impendulo ebalaseleyo.   isihloko okanye umbuzo.     ekungenwe kuyo nzulu.       isihloko yaye kunqabile    ukuqonda isihloko.
  15 AMANQAKU        12-13                     -Impendulo inazo            -Akho amanqaku              ukungena nzulu kwimiba     -Iimpendulo zisilele
                     -Ukutolikwa okunzulu      iinkcukacha ezanelisayo.    asixhasa                    ekubhalwa ngayo.           kakhulu ukuphendula
                     kwesihloko                Izimvo ezibambekayo         ngokufanelekileyo           -Ambalwa amanqaku          umbuzo.
                     -Iingxoxo ezinomtsalane   zinikiwe nangona            isihloko                    axhasa isihloko.           -Izimvo zibekwe
                     ezixhaswe                 ingezizo zonke nje          -Ezinye izimvo zixhasiwe    -Iimpendulo                ngendlela engacacanga
                     ngokuvokothekileyo        ezixhaswe njengoko          kodwa ubungqina             ezichanekileyo zimbalwa    konke konke.
                     kusetyenziswa uncwadi.    kufanelekile.               abusoloko busamkeleka.      kakhulu.                   -Alukho kwaphela ulwazi
                     -Ukuqonda                 -Impendulo ibonisa          -Ulwazi lwejenre/netekisi   -Luncinane ulwazi          lwejenre netekisi.
                     okubalaseleyo kwejenre    ulwazi lwejenre netekisi.   alugqibelelanga.            ngejenre netekisi.
                     netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI                 8–10                      6-7                          4–5                         2–3                      0–1
                     -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye    -Bukho ubungqina            -Isakhiwo sibonakalisa     -Ukungabikho koyiloo
  10 AMANQAKU        siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana       besakhiwo                   iziphene zoyilo.           kwenza ukuba
                     -Intshayelelo nesiphelo   kakuhle.                    obungagqibelelanga.         -Izimvo azithungelelani    kungabikho
                     esigqwesileyo.            -Intshayelelo nesiphelo     -Unamathelelwano            kakuhle.                   thungelelwano lwezimvo.
                     -Ingxoxo yakheke          kunye nemihlathi            nothungelelwano             -Iziphene zolwimi          -Iimposiso zolwimi
                     ngokufanelekileyo yaze    zicwangciswe ngendlela      lwezimvo lukho, kodwa       ziyabonakala.              nesimbo sokubhala esife
                     yakhuliswa                edala uthungelwano.         kukho iziphene.             -Ithoni nesimbo            amanqe kwenza
                     ngokucacileyo             -Izimvo zithungelana        -Zikho iziphene zolwimi     sokubhala                  ukungavakali
                     -Ulwimi, ithoni nesimbo   ngokuchanekileyo.           ezithile, ithoni, nesimbo   asichanekanga.             kokubhaliweyo.
                     sokubhala sivuthiwe,      -Ulwimi, ithoni nesimbo     sokubhala sichanekile       -Imihlathi ineziphene.     -Ayichanekanga ithoni
                     sinomtsalane,             sokubhala sisetyenziswe     ikakhulu.                                              nesimbo sokubhala
                     sichanekile.              Ngokuchanekileyo            -Imihlathi ichanekile                                  -Ulwakhiwo lwemihlathi
                                               ikakhulu.                   ikakhulu.                                              ludlakadlaka.
AMANQAKU                      20–25                       15–18                        10–13                      6–8                        0–4

QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2016/c233f628-281c-432a-ae78-c49cdbc2cb6d) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
