# isiXhosa HL Grade 12 P2 Supplementary Exams 2016 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Supplementary Exams 2016, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2016/f7c12c7c-49ac-4034-9e84-38536e552bd2
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 Supplementary Exams 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2016/f7c12c7c-49ac-4034-9e84-38536e552bd2)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Supplementary Exams · 2016 · isixhosa. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                              FEBRUWARI/MATSHI 2016

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-28.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                  DBE/Februwari–Matshi 2016
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha elilandelayo uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi
         olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza
         kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        INoveli noNcwadi lweMveli       (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE

         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI NONCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B    (INOVELI   NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

         Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli okanye kuncwadi lwemveli
         nakwidrama oyifundisiweyo.
         Phendula UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI ube mNYE NOMFUTSHANE
         ube mNYE.
         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
         unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
         Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
         ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
         Sebenzisa itshekhlisti ukwenza oku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                 DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                NSC

6.       UBUDE BEEMPENDULO

          Imibuzo ezizincoko zoncwadi yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe
          ngamagama ali- 190–240.
          Imibuzo ezizincoko zoncwadi iNoveli, uNcwadi lweMveli neDrama kulindeleke
          ukuba iphendulwe ngamagama angama-340–390.
          Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
          lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
          nangokusemxholweni.

7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE kulindeleke ukuba
         ilandelwe ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo             zakho   ngokuchanekileyo   ulandela   kwimibuzo
         ekwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4                 DBE/Februwari–Matshi 2016
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO SEPHEPHA LOVIWO:

Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha
imibuzo abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.

ICANDELO A: ISIHOBE

Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
INANI LOMBUZO                           UMBUZO          AMANQAKU           INOMBOLO
                                                                           YEPHEPHA
1.   'Aphi na amadoda!'                 Umbuzo osisincoko      10              6
                                           sombongo
2.   'Afrika likhaya'                   Umbuzo omfutshane      10                7
3.   'Umlambo'                          Umbuzo omfutshane      10                8
4.   'Imbongi yeSizwe'                  Umbuzo omfutshane      10                9
                                          KUNYE

Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Inyaniso'                    Umbuzo omfutshane             10               10

ICANDELO B: INOVELI NONCWADI LWEMVELI

Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Nyana Wam! Nyana Wam!                Umbuzo osisincoko      25               12
                                           soncwadi
7.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane      25               12
8.   Ukhozi Olumaphiko                  Umbuzo osisincoko      25               14
                                           soncwadi
9.   Ukhozi Olumaphiko                  Umbuzo omfutshane      25               14
                                         OKANYE
10. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko      25               16
                                            soncwadi
11. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane      25               17

ICANDELO C: IDRAMA

Phendula umbuzo OMNYE.*
12. Amaza                               Umbuzo osisincoko      25               20
                                           soncwadi
13. Amaza                               Umbuzo omfutshane      25               20
14. A-a-a! Jongumsobomvu!               Umbuzo osisincoko      25               25
                                           soncwadi
15. A-a-a! Jongumsobomvu!               Umbuzo omfutshane      25               25

QAPHELA:         KUMACANDELO B no-C, phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO
                 SONCWADI nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                 Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko zoncwadi okanye imibuzo
                 EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5              DBE/Februwari–Matshi 2016
                                               NSC

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI      INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO      EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
A: ISihobe
   (ISihobe esifundisiweyo)              1–4               2
                                        KUNYE
A: ISihobe
   (ISihobe esingafundiswanga)             5               1

B: INoveli noNcwadi lweMveli
   (Umbuzo osisincoko
   soncwadi OKANYE umbuzo                6–11              1
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
   soncwadi OKANYE umbuzo       12–15            1
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       6                    DBE/Februwari–Matshi 2016
                                        NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli

IMIYALELO

•    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
•    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     kumbongo ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

Ubude beempendulo zemibuzo emide buli-190–240 amagama.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SOMBONGO)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi,         wandule    ukuhlalutya   indlela
ezisetyenziswe ngayo izafobe ukuphuhlisa umxholo.

APHI NA AMADODA! – M Mbutuma

1        Ivelil' inyok' enkulu
2        Egqib' umzi wonk' uphela,
3        Nants' ithe ga ngogaga
4        Kwizigingqi zomzi kaNdaba;
5        Hay' ukuswel' amandla
6        Ngendikhe ndiyijijise.

7        Hay' ukuswel' izixhobo
8        Ngendikhe ndiyibonise.
9        Xa kunje se ikokwenu;
10       Thambodala, sondelani!
11       Woz' utshabalal' umzi
12       Kulityelwe lutyhwatyho.

13       Zemk' inkomo, magwala,
14       Nt' ezifungel' efileyo,
15       Nt' ezijong' owaz' umqala,
16       Zilibal' iintsana zazo,
17       Amagwal' anezishwabulo
18       Zeminyanya engookhokho.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                             7    DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                              NSC

19       Nohlala nibekw' ityheneba
20       Nazizizukulwana ezizayo.
21       Yibulalen'inyoka, madoda,
22       Yod' iwafukam' amaqanda-
23       Kant' ayaziwa konke-konke
24       Ukuthi yoqandusela silo sini na.

25       Nants' isiz' ivuy' emzini!
26       Iqondil' aninto yanto.
27       Nants' isiz' ibhuku-bhukuleka!
28       Zidenge, vuyisanani nayo!
29       Nantsi ingen' isahlula-hlula!
30       Aya phi n' amadoda kulo mzi?

31       Nants' ikhoth' izilumko-
32       Az' asimakhoth' exathula na?
33       Nants' izam' ukusiza-
34       Az' asiyontsiza-mbulali na?
35       Nants' ivuyis'abantu-
36       Az' asimavuyis' esiwisa na?
         ..................................................                                      [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

AFRIKA LIKHAYA – W Shasha

1        Kowu aphin'amadodana!
2        Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi!
3        Intombi kabawo bayenzakalisile,
4        Izidlwengu zezidlamlilo.
5        Kugqub'oothikoloshe kwindlu kabawo,
6        Ngcango festile ziyalenga-lenga,
7        Sebekruthakruthe batyhoboza!
8        Rhuthu intong'am ndaphakamisa,
9        Yangen'imbumbulu bandosela.
10       Beza nomfundisi wathandaza,
11       Hlas'umkhont'am ndabibitheka:
12       Ndonda ngecabanga balambisa,
13       Yangen' imbumbulu bandosela.

14       Kunamhlanje nje ndondl' umgqakhwe;
15       Ndinkamankameka ndirhubuluza.
16       Eyesondlo ndoyibamba ndiyokuwa!
17       Kowu, aphin' amadodana?
18       Baphi-i n' abantwana bomthonyama?
19       Ntlambo zakowethu zintle,

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                        8                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                         NSC

20       Ziphinya-phinyela njengeNciba
21       Kuz' incegceya phezu kweendonga,
22       Nemingcunub' iyayokozela!
23       Mihle imilambo, zintle iintaba.
         ....................................................

2.1      Sisetyenziselwe ntoni isikhuzo kumqolo woku-1?                                                        (1)

2.2      Mfanekiso - ngqondweni mni otyhilwa yimbongi kumqolo wesi-7?                                          (1)

2.3      Luphuhlisa ntoni uphindaphindo olukumqolo we-9 nowe-13?                                               (1)

2.4      Cacisa intsingiselo efihlakeleyo yegama 'umgqakhwe'ngokwalo mbongo.                                   (1)

2.5      Chaza injongo yokushiywa kwesikhamiso kumqolo we-14 nowe-17.                                          (2)

2.6      Uvakala unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                                     (2)

2.7      Myalezo mni odluliswa yimbongi kulo mbongo?                                                           (2)
                                                                                                               [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UMLAMBO – N Thuthani

1        Ngumnyobo ozolileyo ohamb' utyhutyh' amathafa,
2        Isilo esizondlalileyo ukukhwez' imimango,
3        Amajikojiko uhamb' ubhijela endleleni yakho,
4        Yintlwath' ebhijel' ixhoba ukujikel' amagophe,
5        Waphel' umhlambi yinyok' ebimbilizayo.

6        Sisilo esitshayel' amabibi ukugutyula sisihlisa,
7        Wakugquma ungagqib' uthi sisilo esikhulu,
8        Likhaya lezilo nabomlambo balapho,
9        Kumaw' amakhulu uhamb' uhamb' ubamb' iintlombe njengegqirha,
10       Wombelele kamnandi ube zingxangxasi utsawula usihlisa.
         ..................................................................................

11       Silondini nakuben' uluncedo nje,
12       Ngemv' ushiy' izikhalo, nezingqala.
13       Ushiy' imbubhane, ushiy' abahlolo nabahlolokazi,
14       Mdali weenkedama namahasi, mahlukanisi wabathandanayo.

15       Yakun' imvula igxagxaza, iyakombelela, ikuhlupheza,
16       Utsho nawe uqiniseke kwidabi lakho lezigalo, uhlasele,
17       Phofu nawe uzithethelele uthi basendleleni yakho,

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                         Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                        9                              DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                         NSC

18       Unje ngololiwe ecumz' ixhoba endleleni yakhe.
19       Akuqali nto, bayakuzela bakuxhokoshe,
20       Wakuphindisa utsho kungamil' ingca kube mdak' iisali.
         .............................................................................

21       Eluhambeni lokugoduka uz' ufike ulizulu.
22       Wakuba mdaka ulwandle luyakukuchila,
23       Int' emdaka ayifunwa lulwandle,
24       Hamba sigebengandini uyokutshonela,
25       Wakusithela sakuhlala sikukhumbula.
26       Ntaka ndini ulizulu.

3.1      Nika injongo yokushiywa kwezikhamiso kwisitanza soku-1.                                                      (1)

3.2      Xela isafobe esisetyenziswe ngumbhali kumqolo wesi-4.                                                        (1)

3.3      Chonga umqolo obonisa imfanozandi kwisitanza sesi-2.                                                         (1)

3.4      Yeyiphi ingongoma ephambili equlathwe sisitanza sesi-3?                                                      (1)

3.5      Thelekisa isitanza sesi-4 nesesi-5 ngokwesakhiwo.                                                            (2)

3.6      Tolika umqolo wama-21.                                                                                       (2)

3.7      Mfundiso ni edluliswa yimbongi kulo mbongo?                                                                  (2)
                                                                                                                      [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

IMBONGI YESIZWE, uSEK Mqhayi – JJR Jolobe

1        Anivanga na ukuba ihambile iMbongi yeSizwe?
2        Anazi na imke ngenqwel' egoqoz' emafini?
3        Kunamhla seyimana isalatha inqwal' iwisa,
4        Ithe wambu umnweba wemisebenzi encamisa,
5        Iphethe intshuntshe nomnqayi wokholo.
6        Umthiyi- magama akasele emthe jize na
7        Ngesibuliso sozuko uMesiyasi edumisa?
8        Ufudukile umphakathi enxuweni elidala.
9        Umkhonzi weenkosi akakhonzi eBhotwe na namhla?

10       Imkile intw' enkulu yasemaZimeni,
11       Usomfekethwana noBy George kwaMelani,
12       Uwela uMlambo kant' uza neTyala lamawele,
13       Unxanel' imfundo wasel' emthonjen' eLovedale,
14       Untonga yaqingqwa ngumCirha kwaGompo,
15       Uqegu linamandla lathwal'iinzima zakwaNdlambe,

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                         10                     DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                          NSC

16       Usiba lunomda kwiZwi laBantu kwaneMvo,
17       Untetho yatsala oBhene noNgqatyana
18       Ugxanyaza wadlul' eDikeni wee xha eMncotsho.
19       Ngumzila ubonwa kuBazili beNene,
20       Usikhundla sikoZikhumbuzo zoNtsikana,
21       Usakhono siselusibeni ngeencwadi,
22       Ugama lifukanyw' ezintliziyweni zeemfundi.
         ......................................................................

4.1      Xela isafobe esisetyenziswe yimbongi kumqolo woku-1.                                                  (1)

4.2      Chaza isixhobo sakwaNtu esiphathwa yimbongi yomthonyama xa ibonga,
         kwisitanza sokuqala.                                                                                  (1)

4.3      Nika intsingiselo yomqolo we-16.                                                                      (1)

4.4      Sixhobo sini sohlalutyo esivela kumqolo wama-20 nowama-22?                                            (1)

4.5      Thelekisa isitanza soku-1 nesesi-2 ngokwesakhiwo.                                                     (2)

4.6      Uvakala unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                                     (2)

4.7      Mfundiso ni edluliswa yimbongi kwesi sicatshulwa sombongo?                                            (2)
                                                                                                               [10]

                                                       KUNYE

IMIBONGO ONGAFUNDISWANGA

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

INYANISO – PN Mtintsilana

1        Ngumathunga kwabanyembezi;
2        Ngumakhi wesizwe.
3        Ogcin'izizwe zibambene,
4        Ogcin'izihlobo zibukana.
5        Onayo unomkhokha.

6        Ngumkhumezelo phezu kohlaza.
7        Ngamathontsi phezu kotyani.
8        Onayo makayinxibe nenceba;
9        Onayo makasiph'ubuncwane;
10       Siphuphum'isizwe luthando.

11       Inkohlamntu nenkohla
12       Onayo ukwanomzondo
13       Kwiinkundla zokuzathuza
14       Iqashiso liwa mva kuye,
15       Kuba kaloku ngudiz'amahlebo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                         Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                  DBE/Februwari–Matshi 2016
                                            NSC

16       Inkohlamntu nenkohla
17       Onguye Uyamphakamisa;
18       Kubabandezeli uyamxhasa;
19       Avelele njengentab'eZiyoni;
20       Kub'uyidayiman'eluthulini.

5.1      Xela isafobe esisetyenziswe yimbongi kumqolo wesi-2.                                 (1)

5.2      Cacisa okuqulethwe ngumqolo wesi-3 nowesi-4 ngenyaniso.                              (2)

5.3      Kubaluleke ngantoni ukusetyenziswa kwala magama

         'Ngumkhumezelo ... Ngamathontsi ...' ngokubhekiselele kwinyaniso kulo
         mbongo?                                                                              (2)

5.4      Mfanekiso-ngqondweni mni otyhilwa yimbongi ngenyaniso kumqolo wesi-8?                (1)

5.5      Igxininisa ntoni imbongi ngokuphindaphinda umqolo we-11 nowe-16?                     (1)

5.6      Sizathu sini esibangela        ukuba   kusetyenziswe   oonobumba     abakhulu
         kumagama akumqolo-17?                                                                (1)

5.7      Myalezo mni odluliswa yimbongi kulo mbongo?                                          (2)
                                                                                              [10]

                                                         AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                            NSC

ICANDELO B: INOVELI, NONCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

•   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
•   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo.
•   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 6
    ukuya kumbuzo 11.
•   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:         Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
                 (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
                 akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwiDrama).
                 Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwiNoveli
                 okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
                 umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwiDrama).

Ubude beempendulo zemibuzo emide bungama-340-390 amagama.

UMBUZO 6 (UMBUZO OSISISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Hlalutya umxholo kwincwadi yenoveli ethi Nyana Wam! Nyana Wam!.                                 [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda ezi      zicatshulwa    zoncwadi   zingezantsi   wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

Waqina uMangaliso ebacenga esithi, 'Khanindilinge kuyo le ndawo, ndothi ukuba
akulunganga ndibuye ndizibike kwakamsinya.' Kuthe xa kuphakathi engxoxweni ngalo
mbandela, kungekho uzimisele ukunikezela, uMangaliso emile ngelokuba
makathunyelwe kuyo, isifundisi sikhaba ngamanqin'omane sisala, kwavela la ngwevu
yomfundisi ibikhe yadanduluka esidlangalaleni isithi; 'Akuyi lubuyayo apho mfo wam,'
yathi, 'Uxolo maWesile amahle, kambe ngokuzenza umqobo phambi komfundisi lo
efuna ukuya eGeorge Goch hleze kuthi kanti siphazamisana necebo likaThixo.
Ndingomnye nje wabachase ukuba umfunfisi lo aye eGeorge Goch ndiphakamisa
ukuba umntu kaThixo akhululwe ahambe aye kule ndawo, inkomo enotshobo
ayinqandwa bazalwana.'

Ngaloo mazwi endod'enkulu waba uyakhululwa uMangaliso ukuba ayokuba
ngumfundisi eGeorge Goch eza kujongana nombandela wokwakha nendlu yecawa.
NgoLwesihlanu emva kokuba enyuliwe wenjenjeya nenkosikazi yakhe bephuma e-
Albert Street besiya kuhlola loo lokishi wayeza kuqala kuyo umsebenzi wakhe
bekhwele kuNyawozevangeli.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                      DBE/Februwari–Matshi 2016
                                          NSC

Bafika bashiya imoto esangweni bee chu kancinci basihla benyuka nezitalato zelokishi
bemana ukunqwala ngeentloko bebulisa ababehleli ezivarandeni. Kuye wonke umntu
odlulayo kwakusala ukuba angakhe eme esondele esi sibini. Ude ubeve abanye
bethethela phantsi bebuzana besithi, 'Ngowaphi na lo mfundisi ufaneleke kangaka?'

7.1      Xela indawo nabantu ababekule ntlanganiso ngokwesicatshulwa.                           (2)

7.2      Sizathu sini esingunobangela wokuba kubekho le ntlanganiso?                            (2)

7.3      Isivezela ntoni ngoMangaliso into yokuba ade acenge xa efuna ukuya
         eGeorge Goch?                                                                          (2)

7.4      Yintoni le yayidala impixano kwesi sicatshulwa? Cacisa.                                (2)

7.5      Phuhlisa isigqebelo kwintetho ethi, 'inkomo enotshobo ayinqandwa' ngokwathi
         kwaqhubeka encwadini emva koku.                                                        (2)

7.6      Wenza ntoni uMangaliso ukulobela abantu abaninzi baseGeorge Goch
         ecaweni?                                                                               (2)

7.7      Ingaba isihloko sencwadi esithi, 'Nyana Wam! Nyana Wam! Siyahambelana
         nomxholo wale ncwadi? Xhasa impendulo yakho.                                           (2)

ISICATSHULWA B

Ngentsasa yoMvulo wavuka ekuseni uMangaliso wamhlamba uyise, wamcheba
inkqayi, wamtsheva. Kwathi kuvulwa ezivenkileni ezithengisa iimpahla babe
sebengxange emnyango. Wamqala esihlangwini waya kumphosa emnqwazini
ukumthengela. Bathi befika abantu abazokumbona waye umfo selesisicicibala
sexhego ingasenguye lowa Madala kaMatshayela wenkomponi iinwele zilidladla
neendevu ngathi liqina lesikhova, zingakhathalelwe. Bafika ngokufika abantu kuba
bathi bakuziva ezi ndada yangulowo wanqwenela ukuza kumbona lo mfo usizalo sihle
kangaka. Njengoko babemana ukutsho futhi xa bencoma ukulunga nokululama
kukaMangaliso besithi, 'Sinqwenela ukukhe sibone abazali balo mntwana.' Unoyolo
umzali osizalo sincomekayo.

Yaphela loo veki kuphithizela ecaweni abantu besuka kwiindawo ngeendawo kwelo
laseGoli, bonke bebunyathela ububele kweso sithathu kuba nomolokazana waye
kwayindlezana benga bazalwa ngumntu omnye noMangaliso ngokululama nokuthanda
abantu. Laye ixhego elinguyise lingadinwa okwalo ngumntu, liphuma into ngomlomo,
umfo enamabali amaninzi, kodwa kuwo onke amabali akhe alikho elalinomdla
njengokuzalwa kukaMangaliso ukuza kuthi ga ekulahlekeni kwakhe, ethembela
kuThixo wamagqoboka ngelithi akangekhe afe engambonanga unyana wakhe-
Kongaziwayo uThixo. Koko kuphithizela kwabantu ngenye imini kwangena mfana
uthile. Esangena lawamilisela kuye amehlo ixhego kucaca ukuba linombuzo noxa
lingade libuze. Lo mfana ngomye wabafana ababesandula kuguquka kuzo ezi
mvuselelo zazimana ukwenziwa nguMangaliso apha eGoerge Goch. Sikhe sathetha
ngaye sisithi wayesebenza eRose Deep kwaMaboya, ikhaya lakhe lokuzalwa
lalikuCentane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          14                    DBE/Februwari–Matshi 2016
                                           NSC

7.8      Kutheni uMangaliso noyise bevukela kangaka evenkileni?                                 (1)

7.9      Wadibana njani uMangaliso noyise uMkwayi emva kokuba babohlukene
         ixesha elide?                                                                          (2)

7.10     Tolika amagama abhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa.                                  (2)

7.11     Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesicatshulwa?                                 (1)

7.12     Sizathu sini esibangela ukuba uMkwayi awamilisele kumfana awangena
         emnyango amehlo akhe?                                                                  (2)

7.13     Xela igama lomfana awayemilisele kuye amehlo uMkwayi.                                  (1)

7.14     Ngqina ngeengongoma ezimbini ukuba eli bali liphela njengesiyolisi.                    (2)
                                                                                                [25]

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Hlalutya umxholo kwincwadi yenoveli ethi uKhozi olumaphiko.                                     [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA A

Phofu ndikwazi ungekavuli mlomo ukuba usesikhulu isibhanxa, esi sitya ubulongo.
Yintoni ongayenza ungenamali? Ulihlwempu. Ufuna ukufa ulihlwempu? Uyihlo
ulihlwempu, into aqhayisela ngayo zeziya nkomo zimbini zigula sisifo sephepha,
ukufundise ngokungqiba. Nawe ufuna ukuphila ubomi bokungqiba. 'Kutheni le nto
usisidenge kangaka, wakugqiba ukufunda Kafile?'
Iindlebe zam kwakungasekho nto ziyiphulaphuleyo ngoku zigcwele umoya. Ndaziva
sendithe, 'ukuba nifuna ukundibulala nixelise laa mfo nimbulele phezolo, yenzani njalo.
Le niyithethayo yona into, yilibaleni, soze.'

'Ucinga oku kooKafile kanye mfo wam, usisitunxa. Akuziboni ezinye iiBhantu
ezingooMthunzima nooNkebe, ziziinkokeli ngoku, zinemali, ziphethe, akufuni ukufana
nazo? 'Ndathula ndavala phezulu, basuka bahleka abafo basemzini ngokungathi
akwenzekanga nto. Ndithe ndisavuthelene imixhadana le okwerhamba ngumsindo,
zathi gwiqi ezi zinto zabuya nocango, ndeva xa enye isithi kwenye: 'Ngowethu lo,
musa ukuzihlupha nokuzihlupha oku,' kwalandela intsini eyayikhatshwa kukubihlizela
kweembukuxa zesisu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                    DBE/Februwari–Matshi 2016
                                          NSC

Ndagqushalaza ngumsindo, ndisenziwa ubukhulu becala kukubona indlela
eyayisenziwa ncinane ngayo ingqondo yam ngaba bafo. Emva kwethuba wehla
umsindo, ndatsho ndaqaphela ukuba litshonile ilanga, kwathi qatha nento yokuba
andikhange ndise nto emlonyeni okokoko. Athi kanti amathumbu ndiwakhumbuzile,
akrwela ukuvuma ingoma yephango. Ndithe ndakungawahoyi aphinda agcwaliswa
ngumoya. Phofu ke ukutya oku ibingeyonto bendiyixabisile kakade, kangangento
yokuba bendiye ngamanye amaxesha ndingxoliselwe ukuwaphosa amaxesha okutya.

9.1      Liqhubeka kweyiphi indawo ibali ngokwesicatshulwa?                                   (1)

9.2      Yintoni le babengavumelani ngayo uMfazwe namapolisa?                                 (1)

9.3      Sizathu sini esasibangela ukuba uMfazwe angavumelani namapolisa.                     (1)

9.4      Chaza ngobomi bendawo awayekuyo uMfazwe ngokwesicatshulwa?                           (2)

9.5      Tolika amagama abhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa.                                (2)

9.6      Ikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali incwadi ngokwesi sicatshulwa?                    (1)

9.7      Zibe nafuthe lini iindaba zokubulawa ngamapolisa komfo athetha ngaye
         uMfazwe kuQaka?                                                                      (2)

9.8      Luthini uluvo lwakho ngobomi obabuphilwa ngooMthunzima nooNkebe?                     (2)

9.9      Ndima ni edlalwe ngumfundisi uHlathi ekusindiseni uMfazwe ekubanjweni
         emva kokufika kwakhe enqongo ligazi ezinyaweni?                                      (2)

9.10     Siganeko sini esaba ngunobangela wokuqala kodushe eFunda?                            (2)

ISICATSHULWA B

Kungekudala, gangqa wangena sele phethe ubisi olushushu ngezityana ezilungiselwe
lona. Udano lwam, uye phi kaloku ngoku uNcumisa? Ndithe ndigqiba ukutya wabe
uMzolisi sele ziqokelela ezo zitya ephuma nazo. Uthe quu nje wabuya, ndingekaginyi
nomvungulo wokuqala. Ubuye waza kuma, phambi kwam, ndathi ndakumjonga,
wasuka wabukekelisa ubuso bakhe, wabuzisa ngecala, wathetha oku komntu
ongabhekisi mntwini.

'Ingxelo endiyifumana kolu cingo ngoMfundisi uHlathi ithi abazali bakho bobabini,
banyamalele, kukholelwa ukuba babanjiwe, kutsho uSiqithi, nabakhe abazali
umkhondo awaziwa. Yena ufike ukuvela kuloo ndawo angayixelanga kuMfundisi
kukhala ibhungane eSihlahleni, izinja zidutyulwe zafa zonke.' Ithathe ixesha ingqondo
yam ukuyinqakula into ethethwa nguMzolisi kangangento yokuba ndimbuze seletshilo
ukuthi kugqitywe ukuba mandihambe ngaloo mva kwemini, ukuba yinto eyenzeke nini
na le ayithethayo.

'Akatshongo ukuba yenzeke nini na uMfundisi, kodwa inokuba zizinto zanamhlanje
ekuseni okanye ngale ntsasa yanamhlanje.'

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                  DBE/Februwari–Matshi 2016
                                            NSC

'NguFriday wonke lo. Ukuba kukhe kwenzeka into phaya kumama notata, uya kuyazi
into edliwa ligqirha.'
'Yeka ukusongela ngathi ulibhinqa mfondini. Into ebalulekileyo yeyokuba kususwe eli
tyholo bazimele ngalo ooFriday nazo zonke ezinye iimpuku namaqaqa afana naye.'

Endaweni yokuba ndibe madolwanzima zezi ndaba, ndasuka ndaba nomsindo
kanomfuthwana, ndazivula ndizivala izandla, ndibawela ukukhe ndikhonye kabini
kathathu ndixele inkwenkwe efuna umngeni.

9.11     Ngubani lo ungena ephethe izitya ezinobisi olushushu kwesi sicatshulwa?              (1)

9.12     Sizathu sini esibangele ukuba uMfazwe abe seMhlabiso?                                (1)

9.13     Kumncede njani uMfazwe ukudibana kwakhe noMzolisi?                                   (2)

9.14     Kutheni uMfazwe etyhola uFriday ngokunyamalala kwabazali bakhe?                      (2)

9.15     Uloluphi udidi lomlinganiswa uMzolisi?                                               (1)

9.16     Ngqina ukuba uNdlela noNtsipho babaneganelelo kudushe olwalugquba
         kwilokishi yakwaQaka.                                                                (2)
                                                                                              [25]

                                                  OKANYE

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Nabanye

Hlalutya la maqhalo nezaci phantsi kwezi ngongoma zilandelayo:

-   Intaka evuka mva idliwa zizagweba.
-   Ukutyebela ngaphakathi uxele indlazi.
-   Ukubambisa isisila sehobe.
-   Iingcungcu ezimilomo mide.
-   Ukuba yimbulu.

•   Imvelaphi yeqhalo
•   Intsingiselo yeqhalo
•   Imisebenzi yamaqhalo nezaci                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                           17                            DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                            NSC

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Nabanye

Funda le ntsomi ingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA A

Kwahlala kwahlala kwayintsomi. Kwiminyaka ngeminyaka eyadlulayo ngopewula,
izilwanyana zadibana entlanganisweni zibizwe nguMdali wazo. Kule ntlanganiso
zaziza kuzikhethela imibala. Khumbula ukuba zazikade zingenayo imibala. Zafika
kwaMdali zayalelwa ukuba zakhe isangqa esikhulu. Zaxelelwa ukuba mazicingisise,
zikhethe imibala eza kuzifanela ngonaphakade kanaphakade kuba zisakuba
ziyifakelwe azisayi kuze ziphinde ziyijike, nezizukulwana ziya kuzalwa sezinayo.

Zayalwa ziboniswa ukuba kubi kokukhetha umbala ongasayi kuze wamkeleke
kwizizukulwana ezizayo. Zaboniswa indlela eziya kugxekwa ngayo zingahlonitshwa
ngabantwana ngenxa yobuchule bokukhetha obuhesheheshe. Yabekwa imibala
ngemibala phakathi kwesi sangqa zazisakhile. uMdali wamana ukuzibonisa umbala
ngamnye awuchaze ukuba umele ntoni na. Wayexela nesizathu esibangela ukuba
umbala othile uthandeke okanye ungathandeki, acebise apho kufuneka acebise khona.
Wawubeka umbala omhlophe ewuchazile ukuba apho ukhoyo kuyakhanya ebomini,
izinto zikuhambele kakuhle, umele ithamsanqa. Wehla nayo yonke imibala eyichaza
waya kuphuma ekugqibeleni. Yonke le mibala yayineziphene zayo kodwa zazixolisa
izilwanyana ngelithi akukho nzwana ingenasiphako.

Isilwanyana ngasinye esikhethayo sasixelela wonke ubani umbala esiza kuwukhetha
sixele nesizathu. Kwakuye kuqhwatywe izandla kuyeyezelwe andule ngoku uMdali
ukufakela umbala othandwe sisilwanyana. Laphakama iqwarhashe lathi Mdali weZulu
nomhlaba, Sonini- nanini, nani nonke zinto zikaBawo ezilapha kule ntlanganiso,
kuluvuyo ukunixelela ukuba namhlanje, ngale mini inkulu kangakanana, ndizikhethela
umbala omhlophe namnyama. Ndikhetha le mibala mibini ngendikhetha omhlophe
qwaba, into ekunayo andilindele kuhle kodwa emhlabeni, ebomini bam.
Bangandikhalala nabantwana bam xa ndikhetha omhlophe wodwa kuba baya kuthi xa
kunzima bandibuze ukuba kutheni na ndikhethe omhlophe kanti kuya kuthi pam
ngamanye amaxesha. Ndikhetha umbala omhlophe nomnyama kuba ndifuna
kukhanye ebomini bam kodwa ke ndokwamkela nokubuhlungu okundehleleyo, enkosi.'
Yacela ke ukuba xa ithiwa nyhibhe le mibala mayibe yimigca emhlophe namnyama.
Wenjenjalo ke uMdali. Kwaqhwatywa izandla kwayeyezelwa, yenjenjeya ukuya kuthi
vu phantsi intwenkulu yonwabile ingakholelwa ukuba iyenzeka into yokuba namhlanje
yile nto, ungaba ngomso uzibone sowuyenye into.
..........................................................................................................................
Zada zaphela izilwanyana. Kwashiyeka uLovane yedwa. Wanyamezela uMdali walinda
uLovane ukuba lude lukhethe kuba lwaluba ngabizwa luthi lusacinga. Lwacinga,
lwacinga, lwacinga de lwathi, 'He-e-e! Kunzima kakhulu kum ukukhetha le mibala.
Ndiyifuna yonke.' Waphendula ngelipholileyo uMdali wathi, 'Uze undixelele xa ude
wawukhetha, ndakulinda ngomonde ude uze kum.'

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                       Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                  18                         DBE/Februwari–Matshi 2016
                                                   NSC

Wayithatha le mibala wayibeka kuzo zonke izinto azidalileyo, emithini, kwiintyatyambo
nezinye izinto azidalileyo, emithini, kwiintyatyambo nezinye izinto. Lwamana lujonga
loo mibala uLovane, luthi lusakufika engceni lujike lube luhlaza, lufike kwingca
eyomileyo lufane nayo, lusakufika kwiintyantyambo ezibomvu lube bomvu, njalo njalo.

Kude kube namhlanje, alukabi nazigqibo ulovane, lusakhangela umbala olufaneleyo,
lusatshintsha ukuze lukwazi ukuziphepha iintshaba.

11.1     Nika indlela eqala ngayo le ntsomi.                                                                (1)

11.2     Ngubani lo ubize intlanganiso yezilwanyana?                                                        (1)

11.3     Sizathu sini esibangela ukuba kubizwe le ntlanganiso?                                              (2)

11.4     Xela iingongoma EZIMBINI ezibonisa indlela oluzotywe ngayo ulovane kwesi
         sicatshulwa.                                                                                       (2)

11.5     Tolika le ntetho ibhalwe ngqindilili kule ntsomi?                                                  (2)

11.6     Kwakubaluleke ngantoni ngokwale ntsomi ukuba isilwanyana ngasinye
         sikhethe umbala waso?                                                                              (2)

11.7     Phawula ngendlela elikhethe ngayo imibala iqwarhashe kule ntsomi?                                  (2)

11.8     Mfundiso ni efumaneka kule ntsomi?                                                                 (2)

ISICATSHULWA B

NguRhulumente wethu lo!

1        Vi-i-i-ityo-o-o!
2        Nqand'ezo nkomo kwedini sigoduke!
3        Nqand'ezo nkomo kwedini limkil' ílanga
4        Nqand'ezo nkomo kwedini sizokuzisenga
5        Nqand'ezo nkomo kwedini kukud'ekhaya
6        Le inco yona ililelwa linkonyan'ekhaya
7        Le irhwexu yona kosa seyibek'elayo inkonyana
8        Ezi zilunga zona zozalis'amathunga
9        Ndatsho ndalamba ndilambel'umthub'ontubululu
10       Ndatsho ndalamba ndilambel'umvub'omphokoqo
11       Ndatsho ndalamba ndilambel'umvub'omphothulo
12       Ngurhulumente wethu ke lowo!
         ...................................................................
13       Vi-i-i-ityo-o-o!
14       Iinkomo zaseQunu zizale iinkomo zoMzantsi Afrika
15       Kuba loo malusi wazo waluse noMzantsi Afrika
16       Wath'akubona ukuba uyeyela warhiwula kwema ngaye
17       Wathi 'Iyaph'ezantsi, iya kubuya nabani?'
18       Wahle walubón'ulutsha ukuba luya kuba luncedo
19       Wathi makususwe idyokhwe yobukhoboka emntwini

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                          NSC

20       Wamis'umkhonto wesizwe waluqilima
21       Wabanjwa umntu apho, wabulawa umntu apho!
22       Tyhini! Bafa kakubi abantu njengempukane.
23       Uneenkan'umXhosa, unomqolo umXhosa ndimncamile
24       NguRhulumente wethu ke lowo!
         ...........................................................
25       Vi-i-i-ityo-o-o!
26       Ebeqale ayintoni na amashumi eminyaka ke jele,
27       Kumawakawaka eminyaka engcinezelo?
28       Nditsho kuwe mlisela nomthinjana woMzantsi-Afrika
29       Nditsho kuni ziphatha-mandla zeli lizwe
30       Kudala ndinifundis'indlela yokuphath'isizwe
31       Into ileli kuni ngoku, mna andinatyala ndinikhulule.
32       Yhini na ukuba nibonakale neentsana zoMzantsi-Afrika uphela?
33       Ndiyisusil'ingcinezelo nocalucalulo lomnt' omnyama komnyama
34       Yekan'ukucinezelana nodwa, nodwa, nodwa!
35       Yhini na ukuba ningazigqogqi ezi ndletyana zenu?
36       Nindive nindiphulaphule xa ndisithi ke,
37       'Even if I die, I will wake up from my grave and come and vote'
38       NguRhulumente wethu ke lowo!
39       Mandisithe-e-e-le

11.9     Iyicela njani inzolo imbongi kulo mhobe?                                            (1)

11.10    Sixhobo sini sohlalutyo esisetyenziswe ngumbhali ekupheleni komqolo
         wesi-3 nowesi-4?                                                                    (1)

11.11    Siphuhlisa ntoni isafobe esibhalwe ngqindilili kumqolo wama-22.                     (2)

11.12    Ukuqaqamba kokusetyenziswa kwezafobe kulo mhobe kuveza oluphi udidi
         lwesihobe.                                                                          (1)

11.13    Ngubani lo kubongwa ngaye apha kwesi sibongo?                                       (1)

11.14    Yintoni injongo yokusetyenziswa kophindaphindo kumqolo wama-34?                     (2)

11.15    Ithetha ukuthini imbongi kumqolo wama-39?                                           (1)

11.16    Cacisa umxholo wesi sibongo.                                                        (2)
                                                                                             [25]

                                                        AMANQAKU ECANDELO B:                 25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            20                 DBE/Februwari–Matshi 2016
                                             NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

•   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 12
    ukuya kumbuzo 15.
•   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
•   Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli); KUNYANZELEKILE ukuba
               akhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C
               (kwiDrama).
               Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO
               B (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli); KUNYANZELEKILE ukuba
               akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).

Ubude beempendulo zemibuzo emide bungama-340–390 amagama.

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

AMAZA – ZS Qangule

Xoxa ngempixano kwincwadi ethi, Amaza.                                                        [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule

Funda ezi zicatshulwa zencwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

LIZO:         (Bengqengqa kunye ebhedini)
              Ndivonywavonywa ziingcinga.
              Awu! Yatofotofo ibhedi yesitamtamana sikaSidima!

NAMHLA:       (Etsaleka) Uphi undofa wakho?

LIZO:         Undofa wam nguwe.

NAMHLA:       Kanti uZodwa Zazile yintoni?

LIZO:         Yinkosikazi yamaQwathi, akayiyo eyam.

NAMHLA:       Asazi, siza kubona.

LIZO:         Khawundenzele iti wethu. Lasoloko lindenzela inyongo ela phixi ndihlala
              nalo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            21                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                             NSC

NAMHLA:       Ungathini xa efika apha uZodwa?

LIZO:         Angafumana olu swazi andikatsa ngalo.

NAMHLA:       (Ephakama esiya kwenza iti) Oluphi ngoku uswazi?

LIZO:         Kukho ikhatshakhowa elizenza mna xa ndiseBhayi.

NAMHLA:       MaBhele! Akukho nto injalo! Uyawa udlokoviswa yinkunzi yobukhwele.
              Ngcwaba iingcwangu ezi.

LIZO:         Injalo loo nto, Nozici! NdingeloMpondomise nje!

NAMHLA:       Ngubani loo ndoda?

LIZO:         Yenye yala maxwakuxwaku avela eSoweto.

NAMHLA:       IRhawuti!

LIZO:         Iza kuphela imizi yethu yile mithuqwasi.

NAMHLA:       Ngaba bafana bedompasi?

LIZO:         Ngabo kanye.

NAMHLA:       Kutheni ungabonakalisi kuhlupheka nje?

LIZO:         Ndivuyela ilishwa eliphethe ithamsanqa.

NAMHLA:       (Esiza nento eselwayo) Uyandithanda kodwa Lizo?

LIZO:         Sowusiza nalowo ukudlulayo.

NAMHLA:       Ngahle ubuyele kulo Zodwa umlahlayo.

LIZO:         Ubona ntoni?

NAMHLA:       Sakugqitha isiphango sengxabano kulandela isikhukhula sothando.

LIZO:         Nakanye kuthi apha.

NAMHLA:       Utsho na?

LIZO:         Endaweni yokuthotha, uya ukhula umsinga wentiyo.

NAMHLA:       Kanti ngahle nibuye nivane.

LIZO:         Obona buthi bokubulala uthando lufe fi, fiyani, kukuflatyaza.

NAMHLA:       (Ebuhlabeka ngala mazwi kaLizo) Asazi apho ke.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             22                 DBE/Februwari–Matshi 2016
                                              NSC

LIZO:         Uyazi ukuba lo Sidima wayeza kutshata noZodwa?

NAMHLA:       (Esothuka) Izinto ziyafihlwa, izinto ziyasetyezwa! Andiyazi loo nto! Phofu
              waxakwa yintoni?

LIZO:         Yile ntwana yethu yokuqala, uXelisa.

NAMHLA:       Yiyo le nto akuthiye kangaka!

LIZO:         Kanye ke.

NAMHLA:       Kwathini ke phofu ukuze kungabikho nomingimingi olu?

13.1     Bancokola bephi aba balinganiswa?                                                      (1)

13.2     Yintoni ebangela ukuba uNamhla akhathazeke xa kusithiwa usisitamtamana
         sikaSidima?                                                                            (1)

13.3     Cacisa intetho kaLizo ethi, 'yinkosikazi yamaQwathi, akayiyo eyam'.                    (2)

13.4     Loluphi olu swazi athi uLizo ukatswa ngalo nguZodwa?                                   (1)

13.5     Ludidi luni lwempixano oluphakathi kukaSidima noNamhla? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                 (2)

13.6     Bonisa ngezinto EZIMBINI ukuba umtshato wesinyanzelo phakathi
         kukaSidima noNamhla ube ngunobangela wempalalo-gazi kulo mdlalo.                       (2)

13.7     Luthini uluvo lwakho malunga nokuthandana kwabantu abatshatileyo kule
         ncwadi?                                                                                (2)

13.8     Phawula ngesenzo sikaNamhla sokungenisa uLizo kokwabo entangeni?                       (2)

ISICATSHULWA B

NODABEPHI:        Kanti ngale mini yomngcwabo salala sidiniwe kukucikidwa.

VATHISWA:         Ngubani ngantoni?

NODABEPHI:        Ngabacuphi baseBhayi.

VATHISWA:         Kukrokrelwa ntoni?

NODABEPHI:        Ingathi uSidima ubulewe nguLizo.

VATHISWA:         Waza wayithetha intsomi emini!

NODABEPHI:        Akho loo marhe, ndiya kuhlebela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            23              DBE/Februwari–Matshi 2016
                                             NSC

VATHISWA:         Angachiphiza iinyembezi
                  Kanti nguye umbulali?

NODABEPHI:        Bonke ooDyakalashe
                  bayazililisa, bakubona ixhoba.

VATHISWA:         Kusithiwa ngutsotsi waseRhawutini nje?

NODABEPHI:        Abona tsotsi bayingozi
                  ngaba baphuma apha ezilalini.

VATHISWA:         Yambi ke le nto uyithethayo.

NODABEPHI:        Mna ayindothusi.

VATHISWA:         Ingathini ukungakothusi?

NODABEPHI:        Phulaphula apha wethu:
                  Ubhuti Lizo uxabene nenkosikazi yakhe
                  kwezi veki zintathu zidlulileyo.

VATHISWA:         Kuxatyanwa ngantoni?

NODABEPHI:        Ubhuti ufike nelizwi
                  elithi uXelisa asingowakhe,
                  esithi uXelisa ngumntwana kamfi lo,
                  abe mabini mathathu,

VATHISWA:         Kuxatyanwa ngantoni?

NODABEPHI:        Waphuma egxanya ngumsindo.
                  Uthe ebuya wabe
                  echole konke okwakhe umfazi waduka.

VATHISWA:         Eduka nje baphi abantwana?

NODABEPHI:        Ubashiyile,
                  umke nemali yonke kabhuti.

VATHISWA:         Ibingakanani loo mali?

NODABEPHI:        Umke nencwadi yebhanki.

VATHISWA:         Kwenzeka ntoni ke?

NODABEPHI:        Uthe uyamazi apho aye khona,
                  watsho esithi uza kuyilanda eyakhe imali.

VATHISWA:         Akayanga kulanda umfazi uyokulanda imali?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                  DBE/Februwari–Matshi 2016
                                           NSC

NODABEPHI:        Uthi xa esele,
                  umfazi wamaCirha nguZodwa,
                  inkosazana yamaQwathi nguNamhla.

VATHISWA:         Ibe akazange aphele phaya ekhaya.

NODABEPHI:        Into yabo ngundaba-mlonyeni.

VATHISWA:         Hayi amaxesha esikuwo!

NODABEPHI:        Uyazi Vathiswa?

VATHISWA:         Ewe?

NODABEPHI:        UNamhla wayenento yokwenza noDuma.

VATHISWA:         Yenzeka njani into enjalo?

NODABEPHI:        Uzithethelela, ngelithi
                  amawele ngumntu omnye.

VATHISWA:         Xa kunje ndididekile.

13.9     Sesiphi isiganeko esenzekileyo esidala ukuba athi uNodabephi bacikidwe
         ngemibuzo?                                                                          (1)

13.10    Sizathu sini esasibangela ukuba uLizo alile xa efunda ibhayibhile
         emngcwabeni 'kaSidima'?                                                             (2)

13.11    Kutheni kukrokreleka ukuba uSidima ubulewe ngutsotsi waseRhawutini?                 (2)

13.12    Bafana ngantoni uNodabephi noVathiswa kule ncwadi? Nika ibe NYE.                    (1)

13.13    Chaza iziganeko EZIBINI ezityhila ukuba uNamhla wayekhe wanento
         yokwenza noDuma kulo mdlalo.                                                        (2)

13.14    Bonisa isigqebelo esivezwa ligama likaSidima nezenzo zakhe kulo mdlalo?             (2)

13.15    Ithini imfundiso esiyifumana ngomtshato kule ncwadi?                                (2)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                           NSC

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Xoxa ngempixano kwincwadi ethi, A-a-a! Jongumsobomvu!.                                        [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

MAQOMA:           He Jwarha, uthi siya kuze sibuyele nini
                  kumagquba akowethu? Kaloku elona
                  komkhulu lethu naliya kweziya ntaba
                  zikaNojoli. Andinakuze ndonwabe
                  ngokupheleleyo emphefumlweni abantu
                  bam bekude namathambo ooyise. Sendifane
                  nje ndaxoliswa zezi ntaba zikaNontongwana.

SOGA:             Hayi Mhlekazi, mus' ukuthetha into endiyicingayo.
                  Yonke le ntsasa ingqondo yam ithe tyaba
                  kwezo ntaba. Ndinomfanekiso
                  wamaphece eenkabi zakowethu, zityebe
                  zingamateke-teke, zigramza kuloo ngca
                  yayiyincindi yobusi. Uthini ngamasimi?
                  Sasingayazi imbalela, sitabhata apho
                  singamakhwenkwe, kanye la aziintloko
                  zeenyoka wona. Kwowu, hayi ilishwa lethu!

NXOKWANA:         Hayi Jwarha mfondini, mus' ukusivusela
                  izilonda ezapholayo. Ndisalizonda
                  nanamhla oku ithuba esaliphosayo ngalaa
                  mhla sasihlaselwa ngala magxagxa.
                  Ndiqinisekile nangoku ukuba oobawo
                  baphazama ngokusinqanda xa sasifuna
                  ukuya kuziphindezela singuloo mkhosi
                  wamakhwenkwe.

NEKU:             Usawukhumbula na kodwa loo mhla
                  Mntakwenda?
                  Sasingamatsha-ntliziyo mfondini, kwaye
                  nenkokeli le yethu, unyana kaNothonto
                  wayevutha ngaloo mihla. Phofu ke kambe
                  sasicaca nakuthathatha ukuba
                  singoomaqandekana bokwenene.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            26                 DBE/Februwari–Matshi 2016
                                             NSC

MAQOMA:           Sasinokuthini ke madoda? Kaloku
                  sasihloniphe ubukhosi. Ndiqinisekile ukuba
                  ngesasohlwaywe kanobomi ngubawo
                  nobawokazi uHintsa ukuba babenokuyiva
                  loo nto. Kodwa ndikhe ndimqaphele ubawo
                  ukuba iyamkhathaza into yokugxothwa
                  kwaNojoli. Impilo yakhe andiyithandi, ikho
                  le nto imncincithayo.

SOGA:             Utyaphe watsho mhlekazi. Nindibona
                  ndilapha nje, ndiza kumela uMhlekazi, A!
                  Lwaganda!, unqandwe sisiphakathi.
                  Singxamele ukuphunguza ngoku ngenxa
                  yaloo mpilo yakhe. Uyaphela oku
                  kwenkomo enesiqonga. Ke, siwela
                  ngazibuko linye sonke kwinto yokuba leya
                  into ayiyodwa, kunjalonje kuza
                  kunyanzeleka ukuba uyithathele unyawo
                  ngokukhawuleza Mhlekazi. Amade
                  ngawetyala. Kuthiwe ke phaya kowenu
                  maze ndilumane indlebe nawe ngalo mcimbi.

15.1     Bancokola bephi aba balinganiswa?                                                     (1)

15.2     Yintoni ebangela            ukuba   uMaqoma     angonwabi      ngokupheleleyo
         emphefumlweni?                                                                        (1)

15.3     Tolika intetho kaSoga ethi, 'kanye la aziintloko zeenyoka wona'.                      (2)

15.4     Ngqina ukuba uNxokwana              wayengekawaxoleli   ncam       amadlagusha
         ngokwesicatshulwa.                                                                    (2)

15.5     Uzalana njani uMaqoma noHintsa?                                                       (1)

15.6     Sesiphi isiganeko esenzekileyo esidale ukuba uNgqika akhathazeke?                     (2)

15.7     Uloluphi udidi lomlinganiswa uMaqoma kule ncwadi? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                (2)

15.8     Luthini uluvo lombhali ngamaXhosa athile akholelwa emagqirheni?                       (2)

15.9     Nika izinto EZIMBINI eziveza ukuba lo mdlalo wawuqhubeka ezilalini
         ngokwesicatshulwa?                                                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         27                   DBE/Februwari–Matshi 2016
                                          NSC

ISICATSHULWA B

MATSHAYA: Mthembu, nawe Baw' uMngxongo, musani
          ukusixhalela. Asizi ngabubi konke konke.
          Siphuma kulaa mihlaba ilawulwa
          ngamaNgesi neenkosi zamaRharhabe.
          Sikhokelwa nguGqirha lo, indoda
          ebuncamileyo ubomi bayo ngenxa
          yokulwela amalungelo abantu
          abahlelelekileyo. NgumKrestu wenene lo.
          La ke wona amadoda uwabonayo (Esalatha
          amajoni) akhutshwe ukuze asikhusele
          kwizihange nakubabhunyuli beli lizwe
          njengoko thina kungafanelekile ukuba
          siphathe izikhali nokuphakamisa
          amakhwapha. Laa ndoda (Esalatha uRufus)
          uyibonayo ke yona ngumrhwebi.

QUKA:           Njengokuba wena ungafani nala madoda
                (Esalatha aba bamhlophe) ngebala nangentetho,
                uyinto kabani ke wena?

MATSHAYA: NdinguMatshaya mna onkaba ikweziya
          ntaba zikaNojoli. Ubawo wayesakuba
          liphakathi likankosi uNgqika, waza ke
          wakhetha ukuya kubusa kunyana wakhe lo
          kuthiwa nguMaqoma. Njengokuba
          ndithetha nje sesime apha eNxuba nosapho
          lwakowethu, simi kumzi omkhulu apho nala
          madoda uwabonayo. Inkosi yethu inye apho,
          nguYesu Krestu. Asisazibusi ezi
          zasemhlabeni iinkosi ngezizathu oya kuziva
          ngoGqirha lo. (Enikezela kuFiliphu)

FILIPHU:        Uchaza kakuhle mzalwana uMatshaya.
                Ngenene thina asisahlali kwiindawo apho
                kukhonzwa omnye umntu ofana nenkosi,
                ngakumbi kule mihla apho uya kufumanisa
                into yokuba ezi nkosi zithanda kuphela
                izisulu zezisusa, azikwazi ukusebenza,
                ngamatyutyusi, amanqenerha ajonge ezi
                zibele zale mitshato. Ndivile nangoku ukuba
                le yalapha inkosi ayikho ngokuba kaloku
                ithanda indawo eza kuthi ifumane iwonga kuyo.

15.10    Yeyiphi eyona njongo yokuba uMatshaya namadoda amhlophe babe kule
         ndawo ngokwebali?                                                                   (1)

15.11    Sizathu sini esasibangela ukuba la madoda athi makangaxhalatyelwa?                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2016/c233f628-281c-432a-ae78-c49cdbc2cb6d) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2016/36dae255-7dc3-4a53-890f-14a109047f80) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2016/81be9a28-ad7f-4732-8587-d6d769b42e6a) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
