# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Supplementary Exams 2018 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Supplementary Exams 2018, 23 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Supplementary Exams 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Supplementary Exams · 2018 · isixhosa. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — QP · 2018 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                              FEBRUWARI/MATSHI 2018

                                        IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-23.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              2               DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

     Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
     Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.        Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
          impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule
          umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye loncwadi).
2.        Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
          efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3.        Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
          esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
          kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
          imibuzo (kwiNoveli/kuNcwadi lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama),
          korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa
          kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4.        Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
          elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5.        Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
          ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6.        Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
          intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
          mpendulo.
7.        Imibuzo esisincoko.
          Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
          ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
          ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
          ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
          ophezulu.
8.        Imibuzo emifutshane.
          Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
          ecaphula.
9.        Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
          ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.                 Korekisha      impendulo
          exhasayo.
10.       Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
          Makisha impendulo exhasayo.
11.       Iimpendulo     zemibuzo     emifutshane    mazihlolisiswe    ngokupheleleyo
          kwayanywe kwiingxoxo eziqhubeke ngexesha lobekomgangathweni
          lwesikhokelo sokukorekisha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              3               DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIHOBE EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

'UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE' – SEK Mqhayi
('Ndesuka ndingunina kwaSirayeli' (Gwebi 5:7)

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-22 ukuhlola lo mbuzo.

   'Shukumani bafazi' – Imbongi ifuna abafazi baphakame benze imisebenzi
    kaMaxeke, bazeke mzekweni.
   'Ushenxil' uMamarhixirhixi – Igama 'ushenxile' libhekisa kwimeko yomntu okanye
    into esuke kwindawo ebikuyo, yahlala okanye yema kwenye. Ngeli gama
    'ushenxile' imbongi ihlonipha ukuba umama uMaxeke akasekho, ubhubhile. Eli
    gama likwabethelela ukuba, nangona eswelekile ufana nokhoyo kuba umzila
    wobukho bakhe esizweni uyabonakala ngemisebenzi yakhe emikhulu. Umbhali
    unxulumanisa igama 'uMamarhixirhixi' nemisebenzi yakhe ejongelwe okanye
    engafunwayo ngabantu abaninzi. Ibonisa ukuba usebenza kanye ngabantu
    abangooncanyelweni nabangahloniphekanga kuluntu.
   'Ufinyis'amagruxu' - Ucoca abo banyeliswa ngokunganeli, nabacekiswayo,
    ukubonakalisa inkathalo yakhe engakhethe mntu.
   'Ushenxil' okad'esakh'umzi'- Ukushenxa kulo mqolo kugxininisa ukuba isikhukukazi
    esingumama uMaxeke ebesifukame isizwe ngokubanzi asisekho. Imbongi ibhekisa
    kuye njengomntu 'obekad' esakh' umzi', ngokwenza njalo ibethelela ukuba umama
    uMaxeke ubhubhe esaqhubeka nokusebenzela isizwe. Lilonke, kumke umntu obe
    lulutho kwisizwe siphela ngemisebenzi yakhe.
   'Egutyul'iirhanga namanxila' – Ucokisisa ekutshintsheni iimpilo zabo abazincamele
    etywaleni nabancanywa komawabo behleli kwiindawo ekungafikeleli nabani na
    kuzo.
   'Egodusa'amahilihili'agoduke - Uqinisekisa ukuba wonke umntu ongasafuni
    kugoduka uyagoduka, wenza iinzame zokuba amatshipha abuyele emakhaya.
   'Kubuy'amadungudwan'emazweni'- Igama 'amadungudwane' libhekisa kubantu
    abangamahilihili ngokwentlalo kanti nangokwengqiqo, besenziwa ziimeko zentlalo
    kanti nangokungaqondi imvelaphi yobuzwe babo. Kwimisebenzi yakhe ebehlaba
    ikhwelo lebuyambo, nokuba wonke umntu abuyele ekhaya. Wenza i-Afrika ukuba
    ibe likhaya elinqwenelekayo nakwabo balishiyayo.
   'Itye lesiseko seTiyopiya' - Imbongi ibonisa ukomelela nokuba nomqolo kwakhe
    njengesiseko saseTiyopiya.
   'Maz'emabele made yase-Afrika - Unxulunyaniswa nemazi ebhonxileyo enamabele
    okondla abantwana be-Afrika iphela ukubonakalisa ukuba kuzuza i-Afrika yonke
    ngemisebenzi yakhe.
   'Okwanyisa usapho lukaNtu luphela' - Ibonisa ukuba akakhethe bani kuzuza uluntu
    lonke ngemisebenzi yakhe emihle.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              4                DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

  'Azi nonyaka yaphusile nje'
   'Logangwa yintokazi kabani?' - Le miqolo ibonakalisa ukuba njengokuba esweleke
   kungalindelwanga kusekuninzi ekufuna ukulungiswa ingaba ukhona na umfazi
   onokubamba ngokukhawuleza indawo yakhe?
 'Menzelen'ilitye lokukhunjulwa
   'Ze siqhayisele ngal'amavilakazi' - Le miqolo ikhuthaza ukuba makenzelwe
   isikhumbuzo sokufa kwakhe ukuze abo bangamavila nabangafuni ukwenza nto
   babe nekhwele ukuze nabo bazeke mzekweni.
 Imiqolo enophindaphindo 'Az' angaz'alityalwe kowabo;
   Az'angaz'alityalw'emhlabeni;
   Az' angaz'alityalw' –eAfrika! - Ibonisa ukuba imisebenzi yakhe iya kuhlala ihleli
   kwilizwe liphela, loo nto ithi isizwe sakuhlala simkhumbula ngemisebenzi yakhe.
 Nci! Ncincilili! – Apha imbongi iphuhlisa ukuba yimbongi yomthonyama kwaye
   igqibile ukubonga.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                           [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INGOMA KAVELAPHI – JJR Jolobe

2.1      Luphuhlisa isantya esiphezulu elibaleka ngaso iqegu lomlilo √√.                      (2)

2.2      Uphawu     lokhuzo   lusetyenziselwe ukugxininisa   indlela  amthanda
         ngayo.√√/Uphawu lokhuzo lusetyenziselwe ukwenza ukuba kuqatshelwe
         imvakalelo malunga nemibono anayo ekunye nesithandwa sakhe.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                  (2)

2.3      Le miqolo mibini ayilingani√√/umqolo we-12 wakhiwe ngamagama ama-4
         kanti owe-13 unamagama amabini.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                  (2)

2.4      Imbongi yonwabile√ kuba inethemba nemibono yokudibana nesithandwa
         sayo kwelemimoya.√                                                                   (2)

2.5      Uthando olululo alwahlulwa nto.√√ Umntu onothando olunyanisekileyo uxolela
         ukunyamezela nantoni na xa efuna ukubonana nesithandwa sakhe.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

'ITHEMBA' – SEK Mqhayi

3.1      Lusetyenziselwe ukwakha umbuzo-buciko.√√                                             (2)

3.2      Imiqolo ayilingani√√/umqolo wesi-5 unamagama amabini kanti umqolo wesi-6
         unamagama ama-3.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                  (2)

3.3      Siphuhlisa ukuba ithemba lingundoqo ebomini bomntu.√√                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5                    DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

3.4      Injongo yembongi kukukhuthaza abantu ngokubaluleka kwethemba√√/
         Kukugxininisa ukubaluleka kwethemba ebomini.√√                                           (2)

3.5      Ukuba ubomi abukho ngaphandle kwethemba.√√/Ithemba libalulekile ebomini
         bomntu.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     (2)
                                                                                                  [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

'INTLIZIYO YAM' – C Nqakula

4.1      Uphawu lokhuzo lusetyenziselwe ukugxininisa ukungagqibeki kwentliziyo.√√                 (2)

4.2      Izinto eziza zingabonwa ngenxa yexesha eziza ngalo.√√                                    (2)

4.3      Le miqolo ayilingani√√/umqolo we-13 unamagama amane kanti umqolo we-14
         unamagama amahlanu.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                      (2)

4.4      Imbongi ikhathazekile√ kuba intliziyo iyingxaki ngenxa yamacala ayo
         amabini.√                                                                                (2)

4.5      Intliziyo iyingxaki kuba inamacala amabini elinye lihle elinye libi√√/Intliziyo
         ngumkhohlisi kwakumniniyo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     (2)
                                                                                                  [10]

SIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (SINYANZELEKILE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IKRISMESI – MG Mdliva

5.1      Inkwenkwezi isetyenziswe njengomqondiso wokhanyo.√√                                      (2)

5.2      Le miqolo ayilingani √√/umqolo wesi-5 unamagama ama- 3, kanti umqolo
         wesi-6 unamagama ama-4.√√                                                                (2)

5.3      Uphuhlisa ubuhle nokubukeka kwamakhaya ngomhla weKrismesi.√√                             (2)

5.4      Imbongi yonwabile√          kuba   lusuku   lokubhiyozela   ukuzalwa    kukaYesu
         kwihlabathi lonke.√                                                                      (2)

5.5      Umhla weKrismesi ngumhla wochulumanco nemibhiyozo kwilizwe liphela.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     (2)
                                                                                                  [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:                  30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              6            DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kule noveli umlinganiswa oyintloko onguThantaswa, ubonakala ethatha izigqibo
ezitshintsha ubomi bakhe. Ibali eli luhlobo lwebali olusekelwe kwiintshukumo
zabalinganiswa.

   UThantaswa ongumlinganiswa oyintloko kule ncwadi, wenza isigqibo sokuba
    athandane noMsindisi Yangaphi kuba embona efumile.
   Esi sigqibo simkhokelela ukuba alahle isithandwa sakhe uMfuneko nasele
    enomntwana kunye naye.
   Uthatha isigqibo sokutshata noMsindisi, athi sele etshate naye kube kubi
    kungabikuhle emtshathweni wabo kuba umyeni wakhe efuna ukuzeka isithembu.
   Iimeko ezingentle emtshatweni zimenza athathe isigqibo sokubuyelana
    noMfuneko, utata womntwana wakhe, ngelithi akonwabanga kumtshato wakhe
    noMsindisi.
   Ukubuyelana kwakhe noMfuneko kumbeka esichengeni sokuphantsa aphelelwe
    ngumendo xa uMsindisi embhaqa ukuba unekrexe.
   Akubhaqwa uThantaswa, wenza isigqibo sokuba aye kuhlala ixesha elininzi
    ezilalini zomzi wakhe, alungise umzi ngelizama ukuba athenjwe ngabantu bomzi
    nangumyeni.
   Umnqweno wokunga angafana noNompumelelo ongusomashishinikazi ngenxa
    yokuba washiywa nelifa ngumyeni wakhe, nesigqibo sikaMsindisi sokuzeka
    isithembu simenza afikelele kwisigqibo sokuba abulale uMsindisi, ukuze
    abenokufumana ilifa, abenalo nethuba ekudala elilangazelela lokulawula
    namashishini kaMsindisi.
   Esi sigqibo simdibanisa mpela noMfuneko othi akusiva abone icham lokutya imali
    yelifa yomhlolokazi. Uba lixhoba likaMfuneko engaqondi.
   Isigqibo seyelenqe lokubulala uMsindisi simenza axhomekeke kakhulu kuMfuneko
    kuba inguye oza kumnceda ukufeza oko. UMfuneko umthembisa ukuba uza
    kwenza iindlela zokuba ityala lingasondeli kuye.
   Ugqiba ekubeni athenge ootsotsi ukwenza eli sikizi, ze uMsindisi agwintwe
    esendleleni eya eThekwini.
   Isigqibo sokubulala uMsindisi, simenza asale esisisulu sokutyelwa imali
    nanguNompumelelo owenza ngathi uyamnceda ekuqhubeni amashishini kanti
    uneenjongo ezingezizo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              7                DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

  Isigqibo sokubulala uMsindisi sakufezeka sibutshintsha mpela ubomi
   bukaThantaswa kuba uphela eba yinxalenye yamayelenqe okuzama ukubulala
   uMapheza ngeenjongo zokuzisindisa ekubanjweni.
 Akurhanelwa de kucace ukuba nguye umbulali, iimali nezinto zikaMsindisi
   zithathwa ngurhulumene azibeke elugcinweni, asale uThantaswa enganamali.
 Oku kudala iingxabano phakathi kwakhe noMfuneko.
 Ekugqibeleni akuqonda ukuba akukho ukuphuncuka, ityala lijongene naye,
   nootsotsi bachaze inyani, uzibona enganakho ukubhadla ejele, uthatha isigqibo
   sokuzibulala.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                           [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

7.1      Weba ifayili kaMsindisi enolwabiwo lwelifa kwiofisi yabo, wayifunda.√√               (2)

7.2      UThantaswa akazange alifumane ilifa likaMsindisi.                                    (2)

7.3      Isipaji, iwotshi, unomyayi onekhompyutha.√√
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                          (2)

7.4      UNcedeka Sikhalazo owayeligqwethakazi kwakwiofisi ephangela uMdlambila
         wayekhe wayivula ifayili yelifa likaMsindisi Yangaphi wayifunda weva ukuba
         ilifa labelwe uPhumlani.√√                                                           (2)

7.5      Wayejonge ukuba afumane intlawulo yesigidi seerandi kwelo lifa likaMsindisi.
         √√                                                                                   (2)

7.6      Yimpixano yangaphakathi.√ Kuba uThantaswa akathulanga nje uyacinga
         uphethwe lixhala lomba welifa likaMsindisi ekucaca ukuba liyaxoxisa.√                (2)

7.7      Luzobo-ngqo.√ Kuba umbhali umchaza ngokwakhe uMdlambila kwesi
         sivakalisi.√                                                                         (2)

7.8      Walunyukiswa nguNontsikelelo ukuba azimele emke kuba uSiphongo
         wayeneenjongo zokumtshisela kwityotyombe awayemlalise kulo√√/
         UNontsikelelo  wamchazela    ngeyelenqe   likaSiphongo noMfuneko
         lokumbulala.√√                                                                       (2)

7.9      Simveza njengomlinganiswa onomqolo√ kuba unyanisekile emsebenzini
         wakhe wobupolisa kwaye akanalusini nakubani na othe waphula umthetho.√               (2)

7.10     UMfuneko waxokisa uNqoza ngokuthi nguMapheza owammpimpa ngokuza
         emsebenzini enxilile yabe inguye, kuba efuna uNqoza amncedise ekubulaleni
         uMapheza kwaye asenge neendaba ngophando.√√                                          (2)

7.11     Ungumlinganiswa ongumchasi.√ Kuba nguye olwa ukuba uThantaswa
         ongumlinganiswa oyintloko angalizuzi ilifa likaMsindisi alifunayo ngokuthi
         amveze ukuba nguye umbulali.√√                                                       (3)

7.12     Ixesha√ nendawo eliqhubeka kuyo ibali.√                                              (2)
                                                                                              [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              8               DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-22 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kule noveli umlinganiswa oyintloko onguThole, ubonakala ethatha izigqibo ezitshintsha
ubomi bakhe. Ibali eli luhlobo lwebali olusekelwe kwiintshukumo zabalinganiswa.

    UThole akuzibhaqa eseBhayi engazi nokuba wahlukene njani nooThemba,
     uthatha isigqibo sokuba aye kufuna umsebenzi.
    Endleleni eya apho uhlangana noNomsa agqiba ukuba acele uthando kuye.
    Isigqibo sokuzihlobanisa nale ntokazi simbeka kwimeko enzima yokuzibhaqa
     ejamelana nokufa emehlweni xa ahlanganyelwa nguJoe neqela lakhe.
    Akusinda cebetshu ngokuba kuthi gqi iveni yamapolisa sele eza kubulawa
     uthatha isigqibo sokuba alishiye iBhayi abuyele kokwabo.
    Endleleni egodukayo ubuya ahlangane nooThemba abambizela kwimoto abathi
     iya eGcuwa kanti akunjalo. Ufumanisa endleleni ukuba ibheka ngaseKnysna.
    Yakuphelelwa ngamafutha endleleni umqhubi ubashiya esithubeni bazibhaqe
     besesichengeni sokuhlaselwa ziingonyama kumahlathi aseKnysna.
    Ebona ziqwenga abahlobo bakhe, uthi sele ebaleka agqibe ekubeni ajike akhase
     ayihlangabeze, suka ibaleke.
    Elapho esithubeni uyabhadula de abone imizi. Udibana namakhwenkwe afunisa
     ngethole lenkomo athi kuba ebelibonile athathe isigqibo sokuzenzela imali
     ngokuzenza igqirha.
    Lakuphumelela elo qhinga limenza abe nemfuyo, abe yindoda enemali.
    Uthi elapho eKnysna afikelwe ziinkumbulo akuba eve intshumayelo, nkumbulo
     ezo zimenza athathe isigqibo sokuba agoduke. Isigqibo sokugoduka simenza athi
     akufika ekhayeni lakhe, acinge ngokuqhuba nezifundo zakhe.
    UFikizolo uthi esiphikisa esi sigqibo sikaThole ngelithi makathathe umfazi kuba
     mdala ukuba angaya esikolweni kodwa azimisele ukungajiki uThole kwesi sigqibo
     sokubuyela esikolweni. Kuthe kanti esi sigqibo sokuya esikolweni siza kumnceda
     ekuqaqambiseni iziphiwo anazo, esokuxoxa nesokushumayela.
    Ezi ziphiwo ezo zimenza indumasi esikolweni eNxukhwebe, agqwese
     ngobukrelekrele.
    Idumasi lakhe lihamba liye kuma eFort Hare. Ngenxa yesi sigqibo sokubuyela
     esikolweni uba yindumasi de aphume nakumaphephandaba.
    Esesikolweni njalo, uthatha isigqibo sokusabela ubizo lobufundisi. Kolu bizo
     lobufundisa uba ngumfundisi oqaqambileyo.
    Uthi xa kufunwa umfundisi onokuzenza idini lokuya kusebenza eGeorge Goch,
     kungekho namnye ovumayo, agqibe ekubeni azinikele aye.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              9               DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

    Isigqibo sakhe sokuvuma ukuya eGeorge Goch simnika udumo abonwe
     njengegorha ngenxa yemisebenzi athe wayenza neentshumayelo zakhe ezithe
     zaguqula uninzi lwabantu.
    Esinye seziphumo zokuthatha isigqibo sokuya eGeorge Goch kukubuya
     ahlangane noyise uMkwayi awayelahlekene naye kudala, ngokuthi uMkwayi
     akuva idumasi lomfundisi onguMangaliso aye eGeorge Goch apho.
    Isigqibo sakhe sokugqibela sesokuvusa umzi wakokwabo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                         [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1      Wayesiya kuqhubeka nokufundela uFikizolo incwadi.√√                                 (2)

9.2      Wayeyiphiwe nguThozama.√                                                            (1)

9.3      Asityhilela ukuba kungeli xesha lokhanyo apho sekungenelele ifuthe lenkolo
         yobuKrestu kweli.√√                                                                 (2)

9.4      Yimpixano yangaphandle√ kuba la madoda akweli bali lifundwa nguThole
         ayexambulisana esahluka ngezimvo.√                                                  (2)
9.5      UThole wayenenjongo yokuba abuyele esikolweni.√√                                    (2)
9.6      Luzobo mayana√ kuba umbhali usivezela ngeentetho zakhe ukuba ungumntu
         oyithandayo imfundo√/kuba siva kule ngxoxo yakhe noMangaliso ukuba
         ungumntu oyixabisileyo imfundo.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                 (2)
9.7      Akanabunyani kuba uThole waphetha efunde wayityekeza de wangu-
         mfundisi.√√                                                                         (2)
9.8      Kukuba kuCentane kulapho wayezalelwe wakhulela khona√√/Kulapho kukho
         ikhaya lakhe.√√                                                                     (2)

9.9      Ziintshumayelo zakhe awayedume ngazo lo mfundisi.√
         Wayesiva kusithiwa lo mfundisi ufana naye.√                                         (2)
9.10     Ngaba bafana ababesele besuka eGeorge Goch bekwamkhuthaza ukuba
         naye aye kubona lo mfundisi udumileyo√√/Bona aba bafana babesele besuka
         eGeorge Goch.√√                                                                     (2)
9.11     Ube luncedo uThozama ngokuthi aqaphele ukuba uMkwayi unomkhango
         osezantsi kwenkaba ofana nokaMangaliso.√√/Ube luncedo ngokuthi abone
         isiva esisebusweni bukaMkwayi esifana nesisebusweni bukaMangaliso.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                 (2)
9.12     Ungumlinganiswa oyintloko√ kuba iziganeko ezehlayo zisungulwa nguye√√/
         Uliqhubekisela phambili ibali√√/Ibali liqala ngaye, liphele ngaye√√/Unenjongo
         ethile afuna ukuyifezekisa ebomini kwaye akancami.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (3)
9.13     Isityhilela ukuba ixesha lelangoku/sekungenelele nenkolo yobuKrestu.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                 (1)
                                                                                             [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10           DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kule noveli umlinganiswa oyintloko onguMfazwe, ubonakala ethatha izigqibo
ezitshintsha ubomi bakhe. Ibali eli luhlobo lwebali olusekelwe kwiintshukumo
zabalinganiswa.

   UMfazwe, ezalwa kwikhaya elitsala nzima, phantsi kwedyokhwe yengcinezelo,
    uthatha isigqibo sokuncekelela imfundo.
   Esi sigqibo siyabutshintsha ubomi bakhe ngakumbi akuba sedyunivesithi kuba
    uvuleka amehlo malunga nemiba yengcinezelo efuna abantu abamnyama bahlale
    enkunkumeni.
   Wenza isigqibo sokuthatha uxanduva lokuvula amehlo abantwana abafundisayo
    ukuze bazi amalungelo abo, sona simenza abonwe njengonyola umbuzo nkqu
    nazezinye iititshala.
   Ekuhlaleni uthatha isigqibo sokuzibandakanya nemibutho yezopolitiko ehlumayo,
    oko kukonke kukhokelela ekubanjweni kwakhe avalelwe.
   Ngelixa avalelweyo kusasazwa iindaba zokuba ungungcothoza, nguFriday
    namahlakani akhe, oku bekwenzela ukuba angafunwa mntu kwaQaka. Iziphumo
    zoko uthi sele phumile etrongweni afike ebuzwa ngabantu ngobumpimpi oku
    kumenze athathe isigqibo sokuzinxwema kubantu bakwaQaka ababona
    bengamfuni.
   Akufika umzi wakokwabo utshiswe ngamapolisa nooFriday, uthatha isigqibo
    sokulala kwaGaba apho ababona ngqo ooFriday beceba ukumbulala. Uthatha
    isigqibo sokuhlamba igama lakhe ngokutyhila ooFriday elubala kodwa nalapho
    angalungi. Uthi seye entlanganisweni ngeliya kuveza abona ngcothoza suka
    ahewulwe nguFriday emkhwaza ngobuqhimgqoshe, aphele ebethwa egxothwa.
    Uphela ebhacela kwamalume wakhe, apho aphinde aye kugqogqwa khona
    ngamapolisa kodwa asinde nangoko ekubanjweni.
   Mhla abhaqa abantu ababulelwe nguFriday, uthi ecinga ukuba ufumene ithuba
    lokuhlamba igama lakhe, suka aboniswe ingozi akuyo nguMfundisi uHlathi,
    anyanzeleke enze isigqibo sokuwela imida.
   Esi sigqibo sitshintsha ubomi bakhe mpela kuba uba sisibhadubhadu esihamba
    siphepha amapolisa. Kolo hambo unyanzeleka enze izigqibo namacebo okuzama
    ukuzisindisa.
   Endleleni eya eThongo ugqiba ekubeni yakuma itreyini ingabhungisanga kwanti,
    makaphume ngefestile. Esi sigqibo simsindisa ekubanjweni ngamapolisa, kwaye
    sitshintsha izicwangciso zendlela yakhe ebiza kunqumla eThongo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11             DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

  Oku kuphuma kwakhe etreyinini ngelokuzisindisa kutshintsha izigqibo zendlela
   abebegqibe noMzolisi ukuba ahambe ngayo.
 Ugqiba ekubeni anqumle entabeni apho ahlangana noMzingeli omnqandayo
   ngelithi makajike kodwa azimisele ukubheka phambili ngohambo lwakhe.
 Isigqibo sokutsiba imida sibutshintsha ubomi bukaMfazwe obeyititshala
   abeyimbacu elala ezindle.
 Uthi sele ebanjwe ngamajoni akhokelwe ngooNyama, ebethwa, kodwa eme
   kwisigqibo sokuba akabuyi ngamva, azilwele.
 Uthi exelelwa nguNyama ukuba indlela eqhubekayo ukusuka kwinkampu abakuyo
   edlulela eMthontsi ikukufa kuye kodwa eme kwisigqibo sokuba uyaya.
 Akuphumela kuwo onke amanzithinzithi de alimale ngokudutyulwa emlenzeni, ude
   afike eMthontsi.
 Elapho eMthontsi elubhacweni, uthatha isigqibo sokuba aqhubeke afunde izifundo
   zomthetho, de aziphumelele.
 Esi sigqibo sokufunda umthetho elubhacweni siyabutshintsha ubomi bakhe,
   simbeke kwinqanaba eliphezulu kuba uthi ebeyititshala, azibhaqa sele eyijaji
   echophele ityala likaFriday kuMzantsi Afrika omtsha.
 Isigqibo sikaMfazwe sokuya elubhacweni ngelilwela inkululeko simncedile kuba
   impumelelo yedabi lenkululeko imenze wasemaqhuzwini wabonwa njengeqhawe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                        [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1     UCikizwa    wabaluncedo     kuMfazwe       ngokumkhulisela        uZubuye,          ngexesha
         wayeseselubhacweni uNokuzola sele eswelekile.√√                                    (2)

11.2     Ungumchasi√ kuba ujijisana noMfazwe oliqhawe elilwela inkululeko yomntu
         omnyama kwingcinezelo.√                                                            (2)

11.3     Yinjongo yokugquka umkhondo wokuba inguye impimpi yamapolisa, ufuna
         ukuba abantu bacinge ukuba nguMfazwe√√/Kukunameka uMfazwe
         ngobumpimpi     ukuze   angafunwa   ngabantu  bakwaQaka√√/Kukulwa
         nomzabalazo egameni likaRhulumente.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)

11.4     Kukubulawa ngokudutyulwa kwabantwana besikolo√/Kukudutyulwa kwabantu
         ababenze umngcelele befuna ukuqonda ngokufa kukaKK√/Kukutshiswa
         kwekhaya likaMfazwe√/Kukubulawa kukaKK ngamapolisa etrongweni√/
         Ukulwa kwabantu bakwaQaka namapolisa. √
         (Nasiphi na isibini.)                                                              (2)

11.5     Wayesoyika ukuba uFriday ityala labantu awababulalela kwiCressida alisulele
         kuye√√/Ubaleka ukubanjwa ngamapolisa emva kokuba enegazi labantu
         ababulewe nguFriday.√√                                                             (2)

11.6     Saba luncedo kuba kwindlela eya eNkwankca amapolisa ayevingce indlela
         alibala kukuhleka ubufutshane bakhe akamqaphela uMfazwe.√√                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12             DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

11.7     Luzobo-ngqo√ kuba umbhali umchaza ngokwakhe uCikizwa ukuba uyintombi
         yenkosi√√/ kuba siva ngombhali ukuba uzalwa ebukhosini uCikizwa.√√                 (3)

11.8     Asityhilela ixesha√ nendawo eliqhubeka kuyo ibali.√                                (2)

11.9     Yabusindisa ngokukhokelela ooNtshebe kwindawo awayelele kuyo uMfazwe
         engekho zingqondweni, baza bambona bamsindisa.√√                                   (2)

11.10    UMzolisi wamxhobisa ngolwazi aludingayo uMfazwe ngokwezopolitiko√√/
         Wamnika imali waza wamcebisa malunga nendlela yokutsiba imida aye
         eMthontsi.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)

11.11    UMfazwe waququzelela ukuba amakhwenkwe angalukanga aluswe√√/
         uMfazwe wakhuthaza ukuba abantu bangahlali nje bafunde.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)

11.12    Yimpixano yangaphandle√ kuba uNtshebe noNyama bangquzulana
         ngezimvo, malunga nokuba uMfazwe ahlale eMthontsi√/kuba uNtshebe
         noNyama ababoni ngaso nye malunga nokubaluleka kobukho bukaMfazwe
         eMthontsi.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)
                                                                                            [25]

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubhrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga

   Ewe liyinene eli qhalo lithi 'ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga', eli
    qhalo lithetha ukuba into okanye umntu kufuneka ayijonge nzulu ayazi nzulu
    aqiniseke phambi kokuba athathe isigqibo ngayo angakhohliswa yinkangeleko
    yayo yangaphandle.
   Kwintsomi yeenyamakazana. Zazinentsimi yazo ezaziyilima ziyihlakule zaza
    zaqaphela umsi apho kwabonakala ukuba ukhona omnye umntu osentsimini.
   Zacinga icebo zaze zagqiba kwelokuba kubekho oya kuhlola, kwaqala uMvundla
    nanjengesilwanyana esithenjiweyo ngamaqhinga nokuhlakanipha. UMvundla
    obuthenjiwe, uthe wakuva ilizwi elikhulu lesilo eso, wabaleka wagqotsa.
   Zagqiba izilwanyana ukuba kuye uMfene naye umfo wayethenjwe ngelizwi elikhulu
    kunye namandla, kodwa naye akuliva elo lizwi likhulu, wagqotsa ukubaleka.
    Zathunyelwa nezinye kwada kwashiyeka uFudwazana kuba engabonelwa ntweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                  DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

   Kwabakho impikiswano kwakusala uFudwazana, ezinye zisithi makuye yena,
    ezinye zingavumi zimdelile zisithi akunakuthi koyike izilwanyana ezikhulu
    nezihlakaniphileyo, ze yena fudwazana omncinci nojongelwe phantsi akwazi
    ukumelana neso silo sasivakala sisikhulu. Zathi zakumbona ezinye ezwabuluka
    elungiselela ukuya zamnqanda zimsizela zifuna ukuqonda ukuba uza kuya
    kuzibulalisa kuba wayengenawo namendu okubaleka.
   Akazange abamamele uFudwazana warhoqoza waya, wathi akuva ilizwi elikhulu
    leso silo, endaweni yokuba agqotse njengezinye izilwanyana, yena wabheka
    phambili. Wasondela kuso sathi xa sizama ukuphendula okwesibini, wakhwela
    kuso wasikhama sada safa.
   Wathi ukuba abone usigqibile wavuma ingoma yoloyiso echaza ukuba usibulele,
    kuba edeliwe zange zimkholelwe ezinye izilwanyana, zabaleka zaya entsimini
    ukuya kujonga ukuba unyanisile na. Zafika zamncoma ngobugorha zimtyibela.
    Wahlonipheka ukuqala loo mini uFudwazana kuba yena wasebenzisa ubukrele-
    krele bengqondo kuba ezazi emncinci akazange azithembe ngazigalo. Izilwanyana
    zamvuma ukuba usesona silwanyana sinengqondo ukodlula ezinye.
   Oku kuyangqina ukuba musa ukumdelela umntu ngokumjonga nje mnike ithuba
    azibonakalise.

Ukunxulumana kweqhalo 'Ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga'
neqhalo 'Imbovane iyalithwala inyiki.'

   La maqhalo ayazalana kuba eli lithi 'Ungabokudela umqulu iiyadi ungazi-balanga'
    lisisilumkiso sokuba umntu amjonge ngokwenkangeleko yangaphandle omnye
    umntu okanye into aze acinge ukuba uyayazi ngokupheleleyo okanye ayidelele.
    Kuxhaphakile ukuba lisetyenziswe xa kubhekiswa emntwini odelela ajongele
    phantsi omnye umntu, okanye imeko abe engamazi okanye engayazi kakuhle,
    eyicingela.
   Kanti eli lithi 'Imbovane iyalithwala inyiki', lona lithetha ukuba abantu abadelekileyo
    ngokomzimba nangokwengqondo bayakwazi ukwenza imisebenzi emikhulu.
    Imbovane incinane injalo iyalithwala inyiki lilikhulu ilise emngxumeni
    wayongoyisakali.
   Anxulumene la maqhalo mabini kuba agxininisa ukuba into umntu anakho
    ukuyenza ayixhomekekanga kwinkangeleko yakhe yangaphandle.

Ukubaluleka kwengoma nemisebenzi yayo:

   Kuncwadi lwemveli ingoma idlala indima enkulu. Ingoma entsomini isetyenziselwa
    ukuvuselela nokugcina umdla kubaphulaphuli. Ngakumbi kuba ikakhulu zikholisa
    ukwenziwa ngoomhakhulu besenzela abantwana. Kunjalo nje amaxesha amaninzi
    akuyiqala umbalisi, nabaphulaphuli bayangenelela. Kungoko kwiintsomi wonke
    umntu ekwazi ukuthabatha inxaxheba. Ingoma ivunywa ngabalinganiswa
    entsomini ukugqithisa imiyalezo, ukuphalaza intlungu, nokudiza iimvakalelo
    ngokubanzi.
   Umzekelo; ingoma kaFudwazana iyingoma yoloyiso kule ntsomi yeenyamaka-
    zana. Inamazwi adlulisa umyalezo kwezinye izilwanyana ebezingamthembanga
    zimdelela ukuba woyisile. Ikwavakalisa imbilini yakhe malunga nokudelelwa
    kwakhe, kanti ikwadiza uvuyo lokoyisa isilo ebesisoyikwa zizo zonke izilwanyana.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                 DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

Imisebenzi yeengoma zakwaNtu gabalala:

Iingoma ezingentlungu –        xa umfazi ebethwe yindoda yakhe uyakwazi ukuvuma
                               ingoma ukuveza intlungu akuyo.
Iingoma zomtshato –            xa ababini bezimanya ngeqhina lomtshato kuvunywa
                               ingoma yolonwabo ukuvuyisana nabo.
Iingoma zokuvuna
ukulima nokufula –         xa abantu besenza umsebenzi othile bavuma ingoma
                           ukuze umsebenzi ube khaphu-khaphu.
Iingoma ezikhalazayo –     xa abantu abathile kukho into abangonelisekiyo yiyo
                           baye bakubonakalise oko ngokuvuma ingoma equlathe
                           isikhalazo sabo.
Iingoma zolonwabo –        xa udidi oluthile lwabantu luhlanganisene kwindawo
                           ethile luvuma ingoma yolonwabo.
Iingoma ezingomzabalazo – olu didi lwengoma luvunywa xa kuhlangene abantu
                           abanomfutho wezopolitiko.
Iingoma ezingeziyalo –     ezi ngoma zithi zivunywe xa kuyalwa, umzekelo
                           ukuyalwa kukamakoti xa efika emzini.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                            [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

13.1     Isivula-ntsomi√/Ixesha eladlulayo lokubalisa√/Inamanqanaba esakhiwo sebali
         √/Kusetyenziswe isimntwiso.√
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                            (2)

13.2     Zisakuba ziyifakelwe imibala eziyikhethileyo azisayi kuphinda ziyijike.√               (1)

13.3     Njengomlinganiswa onobulumko√/Njengomlinganiswa okrelekrele√/
         Njengomlinganiswa okwaziyo ukucingela ingomso√.
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                    (2)

13.4     Zadyuduzela      zinexhala     lokuphela   kwemibala   zakubona   ingwe    izidla
         ngawayo.√√                                                                             (2)

13.5     Ingwe idla ngamabala.√                                                                 (1)

13.6     Asikho isilwanyana esidalwe safana nesinye ngokupheleleyo√√/Yeyokuba
         izilwanyana azifani ngokupheleleyo√√/Izilwanyana zakuhlala zinazo izinto
         ezahluka ngazo.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                    (2)

13.7     Ayejonge ukukhetha imibala eza kuba lukhuseleko kuwo.√√/La masele
         ayekhetha imibala eza kusindisa wona nezizukulwana zawo kwiintshaba.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                    (2)

13.8     Yimpixano yangaphakathi√ kuba ziyabethabethana iingcinga kulovane
         ukukhetha umbala.√                                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

13.9     Uphele engenambala ungowakhe, koko efana nombala waloo ndawo
         akuyo.√√/Kwaphetha lonke usapho lakwalovane lungenambala ungowalo,
         lusiba nombala waloo ndawo likuyo.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                   (2)

13.10    Ukungathathi zigqibo ebomini kukubeka engxakini√√/Izigqibo azithathayo
         umntu zichaphazela abo basondeleyo kuye.√√/Ukungakhawulezi uthathe
         izigqibo kuba luncedo.√√                                                              (2)

13.11    Umqolo wesi-2 usisikhahlelo esixela ukuba ngubani lo ubongwayo√ kanti
         umqolo wesi-3 uchaza imvelaphi yakhe ngokomnombo√/kanti umqolo wesi-3
         uchaza isiduko sakhe.√                                                                (2)

13.12    Siphuhlisa ukuba unoxanduva lokukhokela amaRharhabe√√/siphuhlisa ukuba
         amaRharhabe axhomekeke kuye.√√                                                        (2)

13.13    Lusetyenziselwe ukudala isingqi sombongo.√                                            (1)

13.14    Sisibongo√/Ngumbongo womthonyama√              kuba   kubongwa   ikumkanikazi
         yamaRharhabe uNolizwe.√                                                               (2)
                                                                                               [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:               25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
     njengesikhokelo kuphela.
    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
     bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Ingxoxo sisesinye sezixhobo eziphambili zedrama. Isisixhobo sokutyhila izimo
zabalinganiswa, ukudandalazisa imo, nomoya webali kunye neemvakalelo, iingcinga
nezimvo zabalinganiswa. Ngalinye, ingxoxo kunokuthiwa sisiseko sedrama. Nakule
ncwadi ithi, 'Buzani Kubawo', njengencwadi eyidrama, umbhali uyisebenzise ingxoxo
ukutyhila izimo zabalinganiswa. Umlinganiswa onguGugulethu, isimo sakhe umbhali
usityhile ngamazwi akhe, aqulathe iingcinga, izimvo neemvakalelo zakhe.

Ukusetyenziswa kwengxoxo njengesixhobo sokutyhila isimo somlinganiswa
onguGugulethu:

    UGugulethu uvezwa ngumbhali njengetyendyana elisaze ngobuso ezweni, kwaye
     onothando osanambitha impilo yobufana bakhe, oku kuvela xa ethetha noMzamo
     ongumhlobo wakhe esenjenje, 'unyanisile ukuthi awulazi, eneneni andizange
     ndithethe ngalo mntwana kuwe ... Lo mntwana sasifunda kunye kwaBly. Ndaqala
     ukumbona apho, ndamthanda, ndamthanda ngolona hlobo lungathethekiyo'.
    Ungumntu onendlela ekhethekileyo yokuchonga amagama xa ethetha nentombi
     ajonge ukuthimba intliziyo yayo, mve xa esithi, 'wena Jola uthi 'ndiza'. Mna akuhli
     ngoku ukutya endikutyayo. Andithethi bona ubuthongo, ndithi ndakucinga ngawe
     bumke bonke, ngoku into eseleyo ngamashwa ukuba abe phezu kwam ngenxa
     yakho.
    UGugulethu ungumntwana obathobeleyo abazali bakhe, oku kuvela kwingxoxo
     athe wanayo nabo xa uZwilakhe embuza ukuba ucinga ntoni ngokutshata.
     Impendulo kaGugulethu ithi, 'Kaloku mna ndijonge kuni, akukho nto
     ndinokuyenza de ndive ngani. NgokukaGugulethu kubalulekile ukuba afumane
     imvume kubazali bakhe kuqala.
    Oku kuthobeka kwakhe akahlukananga nako nangona engahambisani nesigqibo
     sikatata wakhe sokumbonela intombi amakayithathe, uphendula enjenje, 'Noko
     bobawo le ndawo yokubona bendicela ukuba niyiyekele kum, ningade
     nixambulisane ngayo kakhulu'.
    Uthi uGugulethu akuzama ukucela kuyise ukuzibonela intombi amakayitshate,
     amise ngesiko uZwilakhe, apho amxelela ngqo ukuba yena akazi kwaphula siko
     uGugulethu oko ukulandelisa ngala mazwi alandelayo athi, 'uthi akwaphuli siko
     utsho ulikroboza, into ke leyo endingayingene'.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17            DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

    Akufumanisa ukuba uZwilakhe akajiki kwisigqibo sakhe sokumbonela intombi,
     uzama ngazo zonke iindlela ukumbonisa imposiso ayenzayo, oku ukwenza
     ngokumkhumbuza ngamazwi 'okufunza' awakhe wawathetha mhlana
     babeshukuxa lo mcimbi wokubonelwa. Nangona ubunzulu bempendulo
     kaGugulethu ethi makubuzwe kuyise ibibonisa ukungoneliseki nokungayingeni le
     nto yokubonelwa intombi, uGugulethu khange agqushalaze uye waqhubeka
     ukuthobela abazali.
    UGugulethu ungumntu onomqolo, akajiki kwisigqibo sakhe nangona enyanzelwa
     ngabazali bakhe, uthando amthanda ngalo uNomaMpondomise uzimisele ukuba
     alunakujikwa nto, oku ukubonakalisa ngamazwi athi, NomaMpondomise
     sthandwa! NomaMpondomise Sthandwa! Wena ungowam, we-e-ena ungowam,
     andiboni wumbi!
    Uthando analo kuNomaMpondomise nezigqibo ezithathwe ngabazali bakhe
     uGugulethu ziyamjika zimenza mntu wumbi, ubonakala njengomntu oshiywa
     ziingqondo, oku kubonakala xa ethetha nomhlobo wakhe uMzamo engamazi
     nokuba ungubani na.
    Ungumntu ongafuni kuzenza ixoki kuba ngexesha etshatiswa ngumfundisi
     ecaweni, iimpendulo zakhe azijiki umi ngelokuba makubuzwe kuyise endaweni
     yokulandela izifungo zomtshato. Usebenzisa izikweko ezininzi ukuzama ukutyhila
     olu dandatheko lwale ntliziyo yakhe apha kumfundisi.
    UGugulethu uyakwazi ukumcingela omnye umntu kuba uthi xa abona
     uNomaMpondomise enkundleni yamatyala esiva nobuhlungu athe wabuzisa
     empilweni yakhe, atyhila udandatheko olumandla, uthetha enjenje; 'Buzani
     kubawo'. Bawo! Bawo! Uyawabona na la masikizi? Kowu undenzile! Walenza
     nesikizi.
    Akufumana isigwebo sakhe uGugulethu ubonakalisa ukusamkela kwaye wenza
     nombulelo esitsho esithi simfanele, esi senzo simveza njengomntu oyibonayo
     imposiso ayenzileyo kwaye evuma ukuba wonile.
    Ungumntu ongenabundlongondlongo. Oku kuvela ngexesha kufika ooNyaniso
     bethunywe ukuza kumlanda, ndaweni yokuba ndlongondlongo usuka abacacisela
     mhlophe ukuba soze agoduke kuba akanakhaya. Utsho ebakhumbuza ngamazwi
     ayethethwe nguNomaMpondomise athi, 'kugqityiwe', ebacacisela ukuba wathi
     akuphuma lo 'kugqityiwe' kwintombi kaLangeni naye wangqina wathi 'kugqityiwe',
     kwathiwa ezulwini Amen.
    Ngumntu okholwayo kuba uvela njengomlinganiswa okholelwa ukuba ingxaki
     iyalunga ngomthandazo. Oku kuvela xa endulula ooNyaniso abonakalisa ukuba
     akasokuze alubeke olwakhe unyawo kowabo esaphila, ude abacele ukuba
     bambulisele kubazali bakhe kwaye abacele ukuba bamthandazele.
    Unempoxo kuba akufika uThobeka nabantwana bakhe eMthatha, uGugulethu
     uyambuza ukuba uThobeka uyaphi, konke oku ukwenza ngendlela ephoxisayo
     mve xa angcambazisa uThobeka ngemibuzo esithi 'Ude wathi uyaphi na ntombi
     yasemaBheleni?'
    Umbhali usiveze isimo sikaGugulethu ngokusebenzisa amazwi achongiweyo
     kuzo zonke iingxoxo zakhe kule drama.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                       [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                     DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

15.1     UNomaMpondomise ubhekiselele kwisicelo sikaGugulethu sokuba avume
         uthando lwakhe.√√                                                                          (2)

15.2     Ngamashwa aqale ngokungaphumeleli komtshato wakhe noGugulethu
         ekubeni    ekhuphe     iinkomo  zikaMcunukelwa, waphela ezibulala
         ngokuzintywilisela emlanjeni.√√                                                            (2)

15.3     Lulwimi olucengayo, umbhali uzama ukuveza indlela awayezithobe ngayo
         uGugulethu ngexesha esenza esi sicelo kuNomaMpodomise.√√                                   (2)

15.4     Kukumcenga√/Kukumthomalalisa√/Kukuzama ukufikelela ngqo entliziyweni
         yakhe.√                                                                                    (1)

15.5     Ingxaki akuyo uNomaMpondomise yeyokuba sekukho isoka esele licele
         ukumtshata, kwaye sele lifake neenkomo.                                                    (2)

15.6     UGugulethu uzotywe njengomlinganiswa onothando olunyanisekileyo√/
         Uzotywe njengomlinganiswa ongajikiyo kwisigqibo sakhe.√ kuba akaqali
         kubhekisa esi sicelo kuNomaMpondomise.√                                                    (2)

15.7     Kukuvunywa kukaGugulethu nguNomaMpondomise ngencwadi.√√                                    (2)

15.8     UNomaMpondomise ubhekisa la mazwi kuba enethemba lokutshatwa
         nguGugulethu.√√                                                                            (2)

15.9     Yimvakalelo yodano olukhulu sesi senzo sikaNomaMpondomise.√√
         Yimvakalelo         yentliziyo    ebuhlungu     ebangwa      sisigqibo
         sikaNomaMpondomise.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                        (2)

15.10    Unguvalithuba√, kuba indima ayidlalayo encwadini ayingakanani
         Uvezelwa nje ukuphuhlisa iinjongo ezithile. √                                              (2)

15.11    Amazwi kaNomaMpondomise              avuselela     ingcinga    yomntu    ongajikiyo
         kwisigqibo asithathileyo.√√                                                                (2)

15.12    Umtshato kaGugulethu noThobeka wesinyanzelo uphele uyinyhikityha
         yokufa.√√/Ukutshatiswa ngenkani kukaThobeka  noGugulethu   kube
         neziphumo ezimanyukunyezi.√√                                                               (2)

15.13    Likwinqanaba lokujiya kwezinto√ kuba kulapho uNomaMpondomise akhupha
         iinkomo zikaMcunukelwa kuba ecinga ukuba uza kutshata noGugulethu.√√
                                                                                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19              DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL'INAMANYALA – M Lamati
   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezingongoma zilandelayo:
Ingxoxo isisesinye sezixhobo eziphambili zedrama. Isisixhobo sokutyhila izimo
zabalinganiswa, ukudandalazisa imo, nomoya webali kunye neemvakalelo, iingcinga
nezimvo zabalinganiswa. Ngalinye, ingxoxo kunokuthiwa sisiseko sedrama. Nakule
ncwadi ithi, 'Indlal' Inamanyala', njengancwadi iyidrama, umbhali uyisebenzise ingxoxo
ukutyhila izimo zabalinganiswa. Umlinganiswa onguMaGatyeni, isimo sakhe umbhali
usityhile ngamazwi akhe, aqulathe iingcinga, izimvo neemvakalelo zakhe.
    UMaGatyeni uzotywe wangumfazi ongqibayo kwaye othanda ukusizelwa.
     Usokola ngokufanayo noMamQhinebe kodwa uphinde ayokukhathaza lo
     MamQhinebe efuna ambonelele ngento esiwa phantsi kwempumlo, kwaye
     Abantwana bakhe ubenza uxanduva lukaMamQhinebe, mve xa esithi; 'Ndincede
     ngecephe leswekile wethu Qhinebe, uNondlela akwazi ukulumela lo mphokoqo
     ngamanzi aneswekile'.
    Intsokolo yakhe imenze umntu olula odelekileyo kuba uMamQhinebe uthetha
     nantoni na afuna ukuyithetha kuye. Oku kudelwa kwakhe nguMamQhinebe
     kuvela kula mazwi, 'MaGatyeni, uyandijoyina kule nto okanye akundijoyini?
     Ndifuna uhayi no-ewe qha. Kwakho, ukudelwa kwakhe nguMamQhinebe kuvela
     kula mazwi, 'Phambi kokuba uthi mandiphume kweli tyotyombe uthi yindlu xa
     uliteketisa, uze uncede ke ntomb' enkulu ubuyise iswekile yam ubuyise imili-mili
     yam, umngqusho wam, ubuyise isuphu yam, ubuyise amagqabi eti am, ubuyise
     imali yam …
    Akanambulelo uthetha kakubi ngoMamQhineke kuSphokazi. Mve esithi 'Hayi,
     ndiyakrokra uMamQhiebe uhlala eligcinile eli phepha libnale ntsilikihlana yale
     milimili. Uhlala eligcinele mna okanye abantu abanjengam lo, abasoloko
     beziznekenana ezihamba zikruqula abantu ngokucela.'
    UMaGatyeni akanamqolo kwakhe kubonakala ngexesha edelele ishishini lakhe
     lokuthengisa erenkini adlwenguleke ngokukhawuleza licebo elingalunganga eliza
     noMamQhinebe. Amazwi kaMaGatyeni athi, 'Kwowu! Kazi ukuba isingisa phi na
     le ndlela andiqweqwedisela kuyo lo mfazi, Bawo onamandla onke? Uze
     undikhumbule Bawo xa ndiza kuhamba indlela endingazanga ndayiphupha
     nokuyiphupha aph'ebomini bam' angqina ukuba ulikholwa kwaye nangona
     evumile ukungena kulo mgibe kaMamQhinebe usathembele eNkosini.
    Akakwazi kuthabatha isigqibo, uyalibona ukuba eli cebo likaMamQhinebe
     nangona ebubona ubungozi beli cebo. Ulothuko abe nalo akuziva ezi ndaba
     kububonakalisa mhlophe obu bungozi. Uthi sele ethathe isigqibo efunga
     kananjalo ukuba sokuze ajike kuso, agqibele nangokugxotha uMamQhinebe
     endlwini yakhe, suka izinto zajiya, uMamQhinebe uthi makabuyise zonke izinto
     abesakumnceda ngazo yonke le minyaka. Uphinda athi, 'Okukhona ndiya
     ndicinga ngeli cebo likaMamQhinebe, ngabula yena athi licebo ke phofu,
     kokukhona ndiya ndixakwa ngokuxakwa'.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20            DBE/Februwari-Matshi 2018
                                        NSC – Imemorandam

    Usebenzisa amazwi athi, 'Hayi ndixolele mfazi. Ndixolele ukuba ndide ndiye
     kutshona engcwabeni ndisidla lo mphokoqo wakwam kunokuba ndityebe
     ngokuthengisa iintsana zabantu. La mazwi ambonisa njengomntu onaso isazela
     kwaye oyiqondayo into yokungalungi kwesi senzo.
    UMaGatyeni ukwalikholwa, mve xa ekhumbuza uMamQhinebe ngokholo,
     usebenzisa umbuzo-buciko othi, 'He mfazindini! Akusamoyiki ngoku uThixo? La
     mazwi uwasebenzisa ukuvuselela isazela sikaMamQhinebe. Liqala apha ke
     ukunquma inqatha kuba uMaGatyeni akanazo kwaye engayazi nalapho
     angazithatha khona ezi zinto. Oku kumbeka engxakini emandla kutsho kumenze
     angaqiqi nokuqiqa.
    UMaGatyeni endaweni yokuzicebula kule nkohlakalo kaMamQhinebe uye
     engena nzulu. Akuba ethembise ngokusicingisisa esi sicelo sikaMamQhinebe,
     uphinda acele imili-mili senzo eso esinika uMamQhinebe amandla ngakumbi.
     UMaGatyeni uthi akuzama ukumbonisa ubungozi balo msebenzi amise ngemali
     eninzi abaza kuyenza uMamQhinebe, kwaye utsho eyibethelela into yokuba
     uThixo uthumele yena ukuba aze kubakhulula.
    Uloyiko lomthetho lukhula ngokukhula kuMaGatyeni, yiva xa athi; 'Sakuthini
     ukuba sithe sabanjwa sisayongoba ngamathunzi obumnyama nezo ntsana
     zibiweyo? Ngokwale ntetho uMaGatyeni uyaziveza ukuba ungumntu owoyikayo
     kwaye owuhloniphayo umthetho kodwa ukwalilo nebhetyebhetye.
    Akananyani kuba xa ehamba kulo mkhuba wokuba iintloko zeentsana uthi
     entombini yakhe uhamba eMzamba. Kanti ukwayala uMamQhinebe ukuba
     mabaqinise ukukhonza ukuze lo msebenzi wabo ukhohlakeleyo bawugqume
     ngeebhatyi zabo zomanyano.
    Zithi zakuvuthwa iziqhamo zemisebenzi yabo, azame ukubaleka uMaGatyeni
     ashiye uMamQhinebe yedwa ebanjwa ngamapolisa. Esi senzo sibonisa
     ukungaqini nobugwala bukaMaGatyeni.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                       [25]

UMBUZO 17(UMBUZO OMFUTSHANE)

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

17.1     Isithethi sithetha ukuba njengokuba le ntombazana ifuna uncedo kuso, kuza
         kufuneka nayo imncede.√√ Isithethi sithetha ukuba abantu bayanceda-
         ncedana, naso ke silindele ukuncedwa yile ntombazana.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                               (2)

17.2     Ukuthintwa kwesikhohlela kubonisa isithethi njengomntu onamaqhinga, kuba
         phambi kokuba aphendule uyayicinga impendulo yakhe. √√                            (2)

17.3     Isithethi asinyanisekanga.√ Kuba le ntombazana ayingomntu wokuqala
         ukuthenjiswa ngolo hlobo.√                                                        (2)

17.4     Kukunyobisa.√√                                                                    (2)

17.5     UMaqhikizana unguvalithuba.√ Kuba umbhali umvelise nje ukufezekisa
         iinjongo ezithile apha encwadini.√√                                               (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-feb-march-2018/566add75-9ef2-4bd5-af98-54eea59f5046) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
