# isiXhosa HL Grade 12 P2 Supplementary Exams 2018 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Supplementary Exams 2018, 29 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: Supplementary Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 Supplementary Exams 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Supplementary Exams · 2018 · isixhosa. Question paper, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — Memo · 2018 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                              FEBRUWARI/MATSHI 2018

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-29.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli        (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
             Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.
         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO
             Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
             Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              3               DBE/Februwari–Matshi 2018
                                               NSC

7.       Landela imiyalelo           ebhalwe   ekuqaleni   KWECANDELO     NGALINYE
         ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4               DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU        INOMBOLO
                                                                         YEPHEPHA
1.   'Umfikazi uCharlotte Manyhi        Umbuzo osisincoko    10              6
     Maxeke'                               soncwadi
2.   'Ingoma kaVelaphi'                 Umbuzo omfutshane    10                7
3.   'Ithemba'                          Umbuzo omfutshane    10                8
4.   'Intliziyo yam'                    Umbuzo omfutshane    10                9
                                          KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Ikrismesi'                   Umbuzo omfutshane 10        10
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
               Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
               unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                  Umbuzo osisincoko    25               11
                                           soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                Umbuzo omfutshane    25               11
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo osisincoko    25               14
                                           soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane    25               14
10. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko    25               17
                                           soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane    25               17
                                          OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko    25               20
                                           soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane    25               20
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko    25               24
                                           soncwadi
15. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane    25               24
16. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo osisincoko    25               27
                                           soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo omfutshane    25               27
*QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
          OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
          Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko okanye imibuzo
          EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                DBE/Februwari–Matshi 2018
                                                NSC

ITSHEKLISTI

Sebenzisa le tshekhlisti ukuqinisekisa ukuba uphendule inani elililo lemibuzo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO        TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO        NGASEZANTSI
A: ISihobe
                                          1–4               2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                                emiselweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                           5                1
   (ISihobe esingafundiswanga)                                        ongamiselwanga)

B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko                    6–13               1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                14–17            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          6                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO
    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     kumbongo ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELELKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU
         kweli candelo.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule uphendule umbuzo olandelayo.

UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – SEK Mqhayi
'Ndesuka ndingunina kwaSirayeli' (Gwebi 5:7)
1        Shukumani bafazi;
2        Ushenxil' uMamarhixirhixi;
3        Ufinyis'amagruxu;
4        Ushenxil' okad 'esakh' umzi,
5        Egutyul' iirhanga namanxila;
6        Egodus' amahilihil' agoduke;
7        Kubuy' amadungudwan' emazweni;
8        Itye lesiseko seTiyopiya!
9        Shukumani bafazi!
         ……………………………………………
10       Maz' emabele made yase-Afrika;
11       Okwanyis' usapho lukaNtu luphela;
12       Azi nonyaka yaphusile nje;
13       Logangwa yintokazi kabani na?
14       Menzelen' ilitye lokukhunjulwa;
15       Ze siqhayisele ngal' amavilikazi;
16       Az' angaz' alityalwe kowabo;
17       Az' angaz' alityalw' emhlabeni;
18       Az' angaz' alityalw' -eAfrika!
19       Nci! Ncincilili!

Bonisa indlela esisetyenziswe ngayo isigama ukuphuhlisa umongo walo mbongo.
Impendulo yombuzo          osisincoko   ngamagama   ali-190–240   (Iphepha    elinye
elinesiqingatha).                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        7                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.

INGOMA KAVELAPHI – JJR Jolobe

1        Ndiyeza, ndiyeza sithandwa sam,
2        Ndiyeza ndikhwele iqegu lomlilo.
3        Ligqitha umoya waseNtla ngamendu.
4        Ndiyeza ngokuba ndiluva ubizo lwelizwe loobawo.

5        O! Ndiyazibona, sithandwa sam,
6        Iinduli kwanamathambeka elizwe,
7        Elimpangalala; siphuma ingqina,
8        Siland' ekhondweni lexhama
9        Kwilizwe loobawo.
         …………………………………………
10       Indoda kaloku, sithandwa sam,
11       Imelwe kuphath' umhlakulo nomfazi
12       Agcine iintsapho, ukuze luzale
13       Olweth' ulonwabo,
14       Nojenti sithandwa,
15       Kwilizwe loobawo

2.1      Xela ukuba luphuhlisa ntoni ubaxo olusetyenziswe kumqolo wesi-3.                    (2)

2.2      Nika umsebenzi wophawu lokhuzo kumqolo wesi-5.                                      (2)

2.3      Thelekisa umqolo we-12 nowe-13 ngokwesakhiwo sangaphandle.                          (2)

2.4      Chaza ukuba injani imvakalelo yembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                              (2)

2.5      Mfundiso ni equlathwe sesi sicatshulwa sombongo?                                    (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        8                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.

ITHEMBA – SEK Mqhayi

1        Singenzani n' emhlabeni,
2        Sizuzeni n' elizweni,
3        Xa singenalo ithemba,
4        Intsusa yokusebenza?
         ………………………………..
5        Wakufelwa nangowakho
6        Ife intliziyo yakho;
7        Ulil' uzenzakalise-
8        Nomphefumlo uwufise.
         ……………………………….
9        Le nt' ithemba iyinzulu,
10       Kwezomhlaba kwezezulu;
11       Ongenathemba ufile;-
12       Siph' ithemba ze siphile.

3.1      Nika umsebenzi wophawu lombuzo kumqolo wesi-4.                                       (2)

3.2      Thelekisa umqolo wesi-5 nowesi-6 ngokwesakhiwo sangaphandle.                         (2)

3.3      Xela ukuba siphuhlisa ntoni isikweko esisetyenziswe kumqolo we-9.                    (2)

3.4      Chaza injongo yembongi ngalo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                          (2)

3.5      Mfundiso ni equlathwe sesi sicatshulwa sombongo?                                     (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        9                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.

INTLIZIYO YAM – C Nqakula

1        Intliziyo yam indityhilela izinto ezininzi;
2        Iyandityhola yakuthanda, indisindise kananjalo.
3        Hayi madoda! Unzima lo mthwalo!
4        Umkhonto ololwe walubengu, awubinzi
5        Udale amanxeba afana nawale ntliziyo,
6        Mhla izanyazanyiswe yadutywa zizilingo,
7        Eziza ngongcwalazi, ezinzulwini zobusuku nangesifingo-
8        Okanye ndityholwa ngezinto endingazaziyo.
9        Intliziyo yam lusindiso lwam;
10       Intliziyo yam kukutshabalala kwam;
11       Indikhaphela ezindleleni zobulungisa;
12       Kanti nakwezingendawo iyandisa.

13       Mandiyithini ke le ntliziyo,
14       Xa imkhonza ngolu hlobo umniniyo?

4.1      Nika umsebenzi wophawu lokhuzo kumqolo wesi-3.                                    (2)

4.2      Xela ukuba iphuhlisa ntoni imiqondiso yendalo esetyenziswe kumqolo wesi-7.        (2)

4.3      Thelekisa umqolo we-13 nowe-14 ngokwesakhiwo sangaphandle.                        (2)

4.4      Chaza ukuba injani imvakalelo yembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                            (2)

4.5      Mfundiso ni equlathwe sesi sicatshulwa sombongo?                                  (2)
                                                                                           [10]

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        10                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.

IKRISMESI – MG Mdliva

1        Ngumhl'omkhulu kwihlabathi,
2        Umhla wokuzalwa koMsindisi.
3        Ezalelwa kwisitali samahashe,
4        Izazi zakhokelelwa Kuye yinkwenkwezi.

5        Eli lithuba lokubhiyoza,
6        Wonk'umnt'ufun'ukuzonwabisa.
7        Kutyiw'izimuncumuncu kube mnandi,
8        Kube mnandi konwatyw'emakhaya.
         ……………………………………………..
9        Amakhay'ambejembej'ahonjisiwe,
10       Bahl'abantwana banxib'ezimibalabala.
11       Iintsapho ziphek'izibiliboco kumnandi,
12       Wonk'umnt'ulangazelel'uxolo.

5.1      Xela ukuba isetyenziswe njengomqondiso wantoni inkwenkwezi kumqolo
         wesi-4.                                                                          (2)

5.2      Thelekisa umqolo wesi-5 nowesi-6 ngokwesakhiwo sangaphandle.                     (2)

5.3      Xela ukuba uphuhlisa ntoni umfanekiso-ngqondweni osetyenziswe kumqolo
         we-9.                                                                            (2)

5.4      Chaza ukuba injani imvakalelo yembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                           (2)

5.5      Mfundiso ni equlathwe sesi sicatshulwa sombongo?                                 (2)
                                                                                          [10]

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        11                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 6
    ukuya kumbuzo 13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA:       Xa umviwa ekhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
               akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
               Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwinoveli
               okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
               umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula
Izigqibo azithathayo umntu zichaphazela ingomso lakhe. Ngqina la mazwi ujonge
umlinganiswa onguThantaswa.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                          [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
ISICATSHULWA A
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.
'Ngu-Advocate Mdlambila lo uthetha naye, osebenza kumbutho wamagqwetha
akwaNcamani and Associates,' watsho ethetha ngokuzola uMdlambila. Wayebeke
iglasi yotywala phambi kwakhe njengoko kwakungoLwesihlanu, nenyanga iphelile.
Wothuka wangcangcazela uThantaswa akuva kubizwa amagama adibene
namagqwetha, nokwenza ebusuku. Lifuna ntoni? 'Ndingakunceda ngantoni ke bhuti?' 5
wabuza ekhwebela kufuphi uMfuneko. Wayekhuphe amehlo kukothuka,
engekaswabuluki ebusweni.
'Ndinqwenela ukukubona malunga nokwabiwa kwelifa lomyeni wakho uMsindisi
Yangaphi. Bekungalunga ukuba singabonana nokuba kungomso,' watsho ebhodla
ebuyisa inkoduso uJolinkomo.                                                          10
'Ufuna sabe ilifa likaMsindisi? Andikuva kakuhle bhuti kule ndawo yokwabiwa kwelifa,'
watsho ejonge kuMfuneko uThantaswa, uvalo luphuma ngomlomo.
'Ndifuna ukukubonisa ukuba labiwe njani na ilifa ngumyeni wakho. Ukuba uyayazi ke
indlela elabiwe ngayo akukho ngxaki. Kodwa mna ndingumntu wasemzini kukhona
endikukrokrelayo ekwabiweni kwalo. Yiyo loo nto ndinqwenela ukudibana nawe 15
kwamsinyane. Ndifuna ukukuvusa,' watsho ethabatha ithamo ebhiyeni uMdlambila
owayelisoka elihlala lodwa. Yamothusa le ndawo uThantaswa, wazibona sel'
engcangcazela nezandla ezi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            12                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                             NSC

'Kulungile ngomso singabonana, bhuti. Ndicela ukuba uze apha emzini wam,' watsho
uThantaswa, emva koko wamzobela indlela eza emzini wakhe, bahlukana.             20
Wazijula esofeni uThantaswa emva kokuba ethethe noMdlambila. Wathula ixesha
elide ejonge phantsi, ebambelele esilevini. 'Ngubani lo ubuthetha naye ngezinto
zelifa?'
                                                                           [Isahluko sesi–8]

7.1      'Ngu-Advocate Mdlambila lo uthetha naye, osebenza                     kumbutho
         wamagqwetha akwaNcamani and Associates …' (Kumgca 1–2)

         Wafikelela njani uMdlambila kwiincwadi zelifa likaMsindisi?                             (2)

7.2      '… wabuza ekhwebela kufuphi uMfuneko.' (Kumgca 6)

         Yintoni eyenza        ukuba    uMfuneko     angakwazi   kuyitya    imali     yelifa
         likaThantaswa?                                                                          (2)

7.3      'Ndifuna ukukubonisa ukuba labiwe njani na ilifa ngumyeni wakho.'
         (Kumgca 13)

         Xela izinto zibe mBINI ezabiwayo zomyeni kaThantaswa ngababulali bakhe.                 (2)

7.4      'Ukuba uyayazi ke indlela elabiwe ngayo akukho ngxaki.' (Kumgca 13–14).

         YayingengoMdlambila yedwa owazi indlela elabiwe ngayo ilifa likaMsindisi.
         Cacisa.                                                                                 (2)

7.5      ' "Ndifuna ukukuvusa," watsho ethabatha ithamo ebhiyeni uMdlambila …'
         (Kumgca 16–17)

         Njongo ni awayenayo            uMdlambila   xa   wayezixakekisa     ngokwazisa
         uThantaswa ngeli lifa.                                                                  (2)

7.6      'Wathula ixesha elide ejonge phantsi, ebambelele esilevini.' (Kumgca 21–22)

         Loluphi udidi lwempixano oluvezwa kule migca ingentla? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                  (2)

7.7      '… owayelisoka elihlala lodwa.' (Kumgca 17)

         Loluphi udidi lozobo olusetyenziswe kulo mgca ungentla? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                  (2)

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          13                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

ISICATSHULWA B

MHLA WABUYELA YENA UMAPHEZA emsebenzini wavuyelwa ngumntu wonke.
UMfuneko noNqoza bona bathi bakumbona emi namanye amapolisa baphuma
ngabanye kuloo ofisi babe kuyo. Wangena nje e-ofisini yabo wabulisa kwababelapho,
emva koko waxwesela e-ofisini kaNjinga. Wamchubela lonke ibali lokugula kwakhe,
wagqibela ngewayekuxelelwe nguNontsikelelo kunye nasandula ukukuva ngoHlengiwe                 5
malunga nomfazi kaYangaphi noMfuneko.
Yothuka yabambelela ngezandla entloko iNtsumpa. Yathula ixesha elide, emva koko
yathetha ngokungathi iyaphupha. 'Umfazi kaYangaphi uyazazi iindaba kodwa ke
ungamndwebisi. Aba babini bona baza kuwukhomba umzi osilileyo,' watsho uNjinga
ebucaphuka.                                                                                    10
Emva kokuthetha noMapheza, uNjinga wabizela e-ofisini yakhe umncedisi wakhe,
uMandla Nkomo, uZikhali omkhulu, nowayengekho emsebenzini ukwenzeka kweso
sishiqi. Wamxelela ngako konke akuve ngoMapheza. Wothuka naye uNkomo
ngendlela ebonakalayo.
'Mfo kaZikhali, asinako ukusebenza nababulali abakwangabakhuseli bezikrelemnqa.                15
UMfuneko noNqoza kufuneka benqunyanyisiwe emsebenzini wabo ngawo lo mzuzu lo
gama sisenza uphando ngezi zityholo zixelwa nguMapheza,' watsho uNjinga.
'Liyinyaniso elo Holomi. Ukuba ngenene nangenyaniso bangabatyholwa kule nto,
kufuneka senze ngabo umzekelo. Kufuneka bawazi ukuba umthetho uyasebenza
nakubantu bomthetho uqobo,' wangqina ngelo uNkomo.                                             20
Ngokwenene yathi ifika imini emaqanda, wabe uMfuneko noNqoza bebethwa ngumoya
elokishini. Ilishwa labo ke kukuba banqunyanyiswa ngaphandle komvuzo wenyanga
ngenxa yobunyekenyeke bezityholo zabo.
                                                                            [Isahluko se-13]

7.8      'MHLA WABUYELA YENA UMAPHEZA emsebenzini wavuyelwa ngumntu
         wonke.' (Kumgca 1)
         Chaza indlela uMapheza awasinda ngayo ekubulaweni nguSiphongo.                            (2)
7.9      'Mfo kaZikhali, asinako ukusebenza         nababulali   abakwangabakhuseli
         bezikrelemnqa.' (Kumgca 15)
         Simveza njengomlinganiswa onjani uNjinga esi sivakalisi. Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                    (2)
7.10     'UMfuneko noNqoza kufuneka benqunyanyisiwe emsebenzini wabo ngawo lo
         mzuzu …' (Kumgca 16)
         UNqoza wangena kulo mgibe weyelenqe                   lokubulala      uMapheza
         ngokuqhathwa nguMfuneko. Ngqina oku.                                                      (2)
7.11     ' "… lo mzuzu lo gama sisenza            uphando    ngezi      zityholo   zixelwa
         nguMapheza," …' (Kumgca 16–17)
         Uloluphi udidi lomlinganiswa uMapheza kule noveli? Xhasa impendulo yakho.                 (3)
7.12     'Ngokwenene yathi ifika imini emaqanda, wabe uMfuneko noNqoza bebethwa
         ngumoya elokishini.' (Kumgca 21–22)
         Le migca ingentla isityhilela ntoni malunga nesimo sentlalo?
                                                                                                    (2)
                                                                                                    [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         14                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                          NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Thamsanqa
Izigqibo azithathayo umntu zichaphazela ingomso lakhe. Ngqina la mazwi ujonge
umlinganiswa onguThole.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                            [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo wandule uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA C
Kwangoko uqubule Uhambo Lomhambi waphuma esiya ngasebuhlanti. Uthe efika
waye emwela uFikizolo esithi, 'Khawutsho ke mfo wam, izolo sahlukene xa uKholekile
axambulisana nelopho-lopho apha uCikozayo kumbuzo othi, 'xenikweni ufefe
lukaThixo lusentliziyweni yomntu luzibonakalisa ngokuthini na?'
'Hayi kaloku ohlukene sel'exabene loo madoda ngokusuka kucace ukuba uKholekile 5
umveza ubuze bakhe uCikozayo ngokholo lwakhe olungenazenzo,' watsho
ukuphendula uMangaliso.
Wamamela ngomdla omkhulu uFikizolo, wathi ukuba asigqibe uThole esi sahluko
wavakala uFikizolo esithi, 'Khawume ke apho mfo wam khe sincokole ezinye iindaba.'
'Khawutsho ke njengokuba ufikile nje ngoku ucinga ntoni?'                          10
'Mayela nasiphi ke isithuba bawo?' wabuza uThole.
'Mayela nokuba ukweli xabiso ukulo. Qonda le nto Mangaliso mfo wam, ndandizimisele
ukuba ufunde, ndinethemba elikhulu ngawe lokuba kothi kuzezi mini ube uyinto
ebomini, walala ke elo thamsanqa wasibaleka isikolo, lawa phantsi ke ithemba lam
namabhongo am ngawe ndaba ngodanileyo. Oko ndingazange ndife mfo wam ukumka 15
kwakho ngenene le nto ingumntu ayifi kukuhliwa yinto embi. Kulungile ke akusenani,
masiyinyathele ngonyawo leyo yemfundo ayisenani igqithile, masiyithathe ngokuba
imfundo ibingelulo ubizo lwakho ebomini. Sikhangele kumgca ongezantsi. Ungaka
ngoku, ke ndithanda ukuqonda ukuba ujonge phi na?'
                                                                        [Isahluko sesi-4]

9.1      '… uqubule Uhambo Lomhambi waphuma esiya ngasebuhlanti.' (Kumgca 1)
         Xela isizathu sokuba uThole aye ngasebuhlanti ephethe Uhambo Lomhambi?              (2)
9.2      Wayeyifumene njani uThole le ncwadi kuthethwa ngayo KUMBUZO 9.1?                    (1)
9.3      '… "xenikweni ufefe lukaThixo       lusentliziyweni   yomntu   luzibonakalisa
         ngokuthini na?" ' (Kumgca 3–4)
         Asityhilela ntoni la mazwi malunga nesimo sentlalo?                                 (2)
9.4      '… ohlukene sel'exabene loo madoda …' (Kumgca 5)
         Loluphi udidi lwempixano olufumaneka kulo mgca ungentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                    (2)
9.5      '… njengokuba ufikile nje ngoku ucinga ntoni?' (Kumgca 10)
         Njongo ni awayenayo uThole xa wayebuyela kokwabo kwaFikizolo emva
         kokumka engaziwa nokuba uphi.                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        15                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

9.6      '… ndandizimisele ukuba ufunde, ndinethemba elikhulu ngawe lokuba kothi
         kuzezi mini ube uyinto ebomini, …' (Kumgca 12–14)
         Loluphi udidi lozobo olusetyenziswe ukuzoba uFikizolo kulo mgca ungentla?
         Xhasa impendulo yakho.                                                           (2)
9.7      '… masiyithathe ngokuba imfundo ibingelulo ubizo lwakho ebomini.'
         (Kumgca 17–18)
         Ngqina ngokwasencwadini ukungabi nanyani kwala mazwi kaFikizolo.                 (2)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA D

Uthe ukuba athethe ngoCentane zaphela iindaba kumfo wasemaKwayini, waphakama
wembatha ingubo yakhe, waphuma wahamba. Walala ngobo busuku ezimisele ukuba
uza kuya ecaweni kwiveki elandelayo ade ambone lo mfundisi ngawakhe amehlo.
Ngayo loo veki lamkhathaza iphupha lakhe lemihla ngemihla awathi waliphupha oko
kwathi kwathethwa ngalo mfundisi. Eli phupha lalimkhathaza liphupha awakha 5
waliphupha kwiminyaka ekumashumi amathathu eyadlulayo: Kodwa wayesithi
akuliphupha isiganeko sezo ntsuku sibe ngathi sesezolo, avuke ekhathazeke kakhulu.
Yaphela iveki. Kwangobusuku boMgqibelo, ixhego lalala lidibene nabafana labaxelela
ukuba bancede bangalishiyi ngengomso xa baya ecaweni. Yabavuyisa kakhulu loo
nto abafana. Okunene ngentsasa elandelayo bavuka balungisa baphathelela ecaweni 10
behamba nendoda enkulu. Bafike ngesiqingatha kwintsimbi yeshumi sekunyakazela
ngabantu belinde ukuba inkonzo ingene. Kungekudala befikile waphuma umfundisi
nenkosikazi yakhe sebenxibe bephelele.
'Nanko ke, baw'umKwayi, umfundisi,' watsho omnye umfana kwababehamba nexhego.
'O-o-o! Nguye lo?' latsho ixhego limondela. Lithe xa liqalayo ukumondela wavakala 15
umfundisi ekhwaza esithi, 'Litheni na eli bandla laseSpes Bona lisuke ladangala nje
namhlanje? Aphi amadodana?'
'Akhona mfundisi!' yatsho impendulo ivela kwisiqhuma samadodana awayemi ecaleni
kwendlu.
'Kutheni madodana ningahlabel'igwatyu nje? Hlabelani khesiyijikeleze le ndlu kabini 20
kathathu sigxothe uSathana, uSathana yinto ethanda nokuthi nca ngeekona zendlu.'
                                                                     [Isahluko se-11]

9.8      'Uthe ukuba athethe ngoCentane zaphela iindaba kumfo wasemaKwayini, …'
         (Kumgca 1)
         Yintoni eyayimbangela ukuba avakalelwe umfo wasemaKwayini xa kuthethwa
         ngoCentane?                                                                      (2)
9.9      '… uza kuya ecaweni kwiveki elandelayo ade ambone lo mfundisi ngawakhe
         amehlo.' (Kumgca 3)
         Nika izizathu zibe zibini ezakhuthaza uMkwayi ukuba abe nomdla wokuya
         kuzibonela lo mfundisi.                                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          16                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

9.10     '… ixhego lalala lidibene nabafana labaxelela ukuba bancede bangalishiyi
         ngengomso xa baya ecaweni.' (Kumgca 8–9)
         Yintoni eyayibangela ukuba eli xhego liziyaleze kwaba bafana ukuba
         bangalishiyi xa besiya ecaweni?                                                         (2)

9.11     'Kungekudala befikile waphuma umfundisi nenkosikazi yakhe sebenxibe
         bephelele.' (Kumgca 12–13)
         UThozama ube luncedo njani ekudibaniseni uThole noMkwayi?                               (2)

9.12     ' "Nanko ke, baw'uMkwayi, umfundisi,"             watsho       omnye     umfana
         kwababehamba nexhego.' (Kumgca 14)
         Uloluphi udidi lomlinganiswa uThole kule noveli? Xhasa impendulo yakho.                 (3)

9.13     'Litheni na eli bandla laseSpes Bona lisuke ladangala nje namhlanje?'
         (Kumgca 16–17)
         Le migca ingentla isityhilela ntoni malunga nesimo sentlalo?                            (1)
                                                                                                 [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                          NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Izigqibo azithathayo umntu zichaphazela ingomso lakhe. Ngqina la mazwi ujonge
umlinganiswa onguMfazwe.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                              [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA E

Yafika impendulo ndingayilidelanga engqondweni indixelela ukuthi mandihambele
kude kuCikizwa. Zathi khona iingcinga zakufikelela kwindlela endiphoxwe ngayo
nguNokuzola, andathandabuza nakancinci ukuba naye uCikizwa lo ungumgubo
wengxowa enye naye.
Ndandifike ndixakeke nje kwindawo yokuba uthando lwam noNokuzola lwalungazange             5
luze ngazingqi, lwathatha ixesha phambi kokuba luntumekeke, intombi enkulu ixela
umvundla lo ukuphepha izicithi. Lwathi apho lumile khona, lwaqhuqhumba
lwasiqweqwedisa lwehla ithambeka nathi, kanti kuloko luza kufika emfuleni
lusityekezele kude, ashiyeke yena edadela kwicala elinoFriday, ngeli xa mna ndisiya
kuntlaleka ematyeni. Shu-u! UCikizwa undifikele ngesivuthevuthe ndisedabini                10
lezidubedube ezibangele ukuba ndibe sesi sibhadubhadu ndisiso. Sisaqhwithi esi
sakhe, kakade isaqhwithi sigqutheza sidlule, sihewulwe sigxothwe okwenkwenkwe
emdaka kuba kukholelwa ekubeni sizisa ilishwa. Angathini ke ngoko ukundihlolela
uCikizwa? Hayi, makabone abanye.
'Uyaphambana ke ngoku,' walandelisa ngelo uNdima ndakuba ndimxelele ukuba aze              15
angabhekisi nelimdaka kuCikizwa.
'Ndima, ufuna ndenze isithembiso endingenakuze ndisizalisekise nokuba sendifuna?
Kule ndawo ndiya kuyo ndingangabuyi, kwaye uCikizwa yintombi yenkosi.'
'Uthetha okwegwala ke ngokuMfazwe, kodwa ke masiyiyeke leyo yobugwala.
Amantombazana ngabantu bokuxokiswa, akuyazi loo nto? Thetha nokuba yintoni na              20
eza kuxolisa umphefumlo wakhe. Ungazi nje wena, iza kundithi nca laa ntombazana,
akukho nto angazi kuyibuza, …'
                                                                       [Isahluko sesi-6]

11.1     '… andathandabuza nakancinci ukuba naye uCikizwa lo ungumgubo
         wengxowa enye naye.' (Kumgca 3–4)
         Chaza indlela uCikizwa awabaluncedo ngayo ebomini bukaMfazwe.                         (2)
11.2     '… kanti kuloko luza kufika emfuleni lusityekezele kude, ashiyeke yena
         edadela kwicala elinoFriday, …' (Kumgca 8–9)
         Uloluphi udidi lomlinganiswa uFriday kule noveli? Xhasa impendulo yakho.              (2)
11.3     '… ashiyeke yena edadela kwicala elinoFriday, …' (Kumgca 9)
         Njongo ni awayenayo uFriday ngokutyhola uMfazwe ngobuqhimgqoshe
         esidlangalaleni?                                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         18                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                          NSC

11.4     '… undifikele ngesivuthevuthe ndisedabini lezidubedube …' (Kumgca 10–11)
         Xela iziganeko zibe zibini ezenzeke kwaQaka ezibonisa izidubedube phakathi
         kwabantu namapolisa.                                                                   (2)
11.5     '… ezibangele ukuba ndibe sesi sibhadubhadu ndisiso.' (Kumgca 11)
         Sizathu sini esenza ukuba uMfazwe abe sesi sibhadubhadu engayifezanga
         injongo yokuhlamba igama lakhe?                                                       (2)
11.6     ' "Uyaphambana ke ngoku," walandelisa ngelo uNdima …' (Kumgca 15)
         Isithomo sikaNdima sibeluncedo kolu hambo lukaMfazwe. Cacisa.                         (2)
11.7     '… kwaye uCikizwa yintombi yenkosi.' (Kumgca 18)
         Loluphi udidi lozobo olufumaneka kulo mgca ungentla? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                (3)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA F

Zaziseziqengqelekile iinyanga ndikwelaBathwa eMgazi, kwindawo esasiyibiza ngokuba
yiNkampu apho elinye lamabutho eNtsimb' ebomvu lalihlala khona, liqeqeshelwa imini
yogayi mhla kwakuqutyiswana nomkhosi waseMzafrika. Ngale mini ndincokola
noSiphiwo, ndandichacha kwintente eyayibizwa ngokuthi sisibhedlele, iteketiswa
ngokuthi yiMzimhlophe kuthathelwa kwindlela abanxiba ngayo abongikazi. Kodwa ke            5
intente yona yayikude kakhulu kwintsingiselo yegama eyayiphiwe lona. Kufana
negama eyayibizwa ngalo iNkampu le yethu, iMthontsi, igama abanye bethu
ababengenalo nofifi lwemvelaphi yalo. EMzimhlophe ndandifana nenkwenkwe ethutha
ubisi ukuquqa oku ngenxa yalo mlenze wasekunene, kuba kancinci kancinci kwakuye
kufuneke ndiyokuwuhlolisa. Ekuqaleni ndandinengqondo ethi noko uya kukhawuleza             10
uphile, ubuyele esiqhelweni, kwathi kanti andibhungisanga. Wahambela phambili
okomkhuhlane wexhego, yaba ngamabonandenzile ukuba ungashunqulwa.
Oyena nobangela wenkathazo kukuba walufumana kade uqwalaselo ngabanolwazi
lwamachiza eli xesha, lwathi lufika labe irhorho eli selifuna ukubola. Umfo endafikela
kuye, uNyama owayebizwa ngeNgonyama emnyama yehlathi likaHoho, yena                        15
wayesedinwe kukuyazi, efuna ukuba ndisuswe eMthontsi kuba kwakungekho
msebenzi wam.
'Phofu uyaqonda mfondini ukuba luKhozi olumaphik' ankone eli uthi akukho msebenzi
walo.' Ndamvela xa exhathisa esitsho uNtshebe isekela lakhe. Ubuntshebe obu andazi
wabuchola phi na njengokuba wayegudise ubuso nje. Oyena mntu wayetsho                      20
ngentshebe ende ngathi ngumtshayelo yayikwanguNyama lo.
                                                                         [Isahluko se-9]

11.8     'Zaziseziqengqelekile iinyanga ndikwelaBathwa eMgazi, …' (Kumgca 1)
         Asityhilela ntoni la mazwi malunga nesimo sentlalo?                                   (2)
11.9     '… kwindawo esasiyibiza ngokuba yiNkampu apho elinye lamabutho eNtsimb'
         ebomvu lalihlala khona, …' (Kumgca 1–2)
         Chaza indlela ubomi bukaMfazwe obasindiswa ngayo yinja emthendevu
         endleleni eya eMgazi.                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                          NSC

11.10    '… apho elinye lamabutho eNtsimb' ebomvu lalihlala khona …' (Kumgca 2)
         Cacisa ukuba uMzolisi ube luncedo njani kuhambo lukaMfazwe lokutsiba
         imida.                                                                            (2)

11.11    '… efuna ukuba ndisuswe eMthontsi kuba kwakungekho msebenzi wam.'
         (Kumgca 16–17)
         UMfazwe wadlala indima enkulu kulutsha eMtshontsi. Ngqina oku.                    (2)

11.12    ' "Phofu uyaqonda mfondini ukuba luKhozi olumaphik' ankone eli uthi akukho
         msebenzi walo." Ndamvela xa exhathisa esitsho uNtshebe isekela lakhe.'
         (Kumgca 18–19)
         Loluphi udidi lwempixano oluvezwa kule migca? Xhasa impendulo yakho.              (2)
                                                                                           [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        20                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

'INTSOMI YEENYAMAKAZANA'

Ngqina ubunyani obuqhubeka kule ntsomi phantsi kwezi ngongoma zilandelayo:

   'Ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga.'
   Nxulumanisa le ntsomi ingasentla neqhalo elithi, 'imbovane iyalithwala inyiki'.
   Bonisa ukubaluleka kwengoma kule ntsomi wandule ukunika imisebenzi
    yeengoma zakwaNtu gabalala.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                          [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA G

'INTSOMI YOLOVANE'

Kwahlala kwahlala kwangantsomi. Kwiminyaka ngeminyaka eyadlula ngopewula,
izilwanyana zadibana entlanganisweni zibizwe nguMdali wazo. Kule ntlanganiso zaziza
kuzikhethela imibala. Khumbula ukuba zazikade zingenayo imibala. Zafika kwaMdali
zayalelwa ukuba zakhe isangqa esikhulu. Zaxelelwa ukuba mazicingisise, zikhethe
imibala eza kuzifanela ngonaphakade kanaphakade kuba zisakuba ziyifakelwe azisayi 5
kuze ziphinde ziyijike, nezizukulwana ziya kuzalwa sezinayo.

Zayalwa ziboniswa ukuba kubi kokukhetha umbala ongasayi kuze wamkeleke
kwizizukulwana ezizayo. Zaboniswa indlela eziya kugxekwa ngayo zingahlonitshwa
ngabantwana ngenxa yobuchule bokukhetha obuheshe-heshe. Yabekwa imibala
ngemibala phakathi kwesi sangqa zazisakhile. UMdali wamana ukuzibonisa umbala 10
ngamnye awuchaze ukuba umele ntoni na. Wayexela nesizathu esibangela ukuba
umbala othile uthandeke okanye ungathandeki, acebise apho kufuneka acebise khona.
Wawubeka umbala omhlophe ewuchazile ukuba apho ukhoyo kuyakhanya ebomini,
izinto zikuhambele kakuhle, umele ithamsanqa. Wehla nayo yonke imibala eyichaza
waya kuphuma ekugqibeleni. Yonke le mibala yayineziphene zayo kodwa zazixolisa 15
izilwanyana ngelithi akukho nzwana ingenasiphako.

Isilwanyana ngasinye esikhethayo sasixelela wonke ubani umbala esiza kuwukhetha
sixele nesizathu. Kwakuye kuqhwatywe izandla kuyeyezelwe andule ngoku uMdali
ukufakela umbala othandwa sisilwanyana.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        21                  DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

Laphakama iqwarhashe lathi, 'Mdali weZulu nomhlaba, Sonini-nanini, nani nonke zinto 20
zikaBawo ezilapha kule ntlanganiso, kuluvuyo ukunixelela ukuba namhlanje, ngale
mini inkulu kangakanana, ndizikhethela umbala omhlophe namnyama. Ndikhetha le
mibala mibini ngendikhetha omhlophe qwaba, into ekunayo andilindele kuhle kodwa
emhlabeni, ebomini bam. Bangandikhalala abantwana bam xa ndikhethe omhlophe
wodwa kuba baya kuthi xa kunzima bandibuze ukuba kutheni na ndikhethe omhlophe 25
kanti kuya kuthi pam ngamanye amaxesha. Ndikhetha umbala omhlophe nomnyama
kuba ndifuna kukhanye ebomini bam kodwa ke ndokwamkela nokubuhlungu
okundihleleyo, enkosi.'
Zaye zadyuduzela ngoku izilwanyana zinexhala lokuphela kwemibala zakubona ingwe
imana izidla ngawayo amabala, yayimana ihlala ihlale iphakame inyantsule mfondini 30
izibuka-buka emva kokuthiwa bhaxe eyayo imibala. Izilwanyana zathenjiswa nguMdali
ukuba ayinakuphela imibala, zingayiphindaphinda eseyifakwe zezinye kodwa
ingafakwa ngokufanayo, isenokuba yimigca, isenokuba ngamachokoza, isenokuba
zizangqa, njalo-njalo.
'Ndifuna oluhlaza yaka,' latsho isele elalizihlalela emanzini. 'Ndifuna ukuthi 35
kusakwenzeka ngelishwa kuphele amanzi emgxobhozweni wam, ndifane nengca
lungandiboni utshaba lwam uNyoka.'
'Ndifuna ukuba mdaka,' latsho elinye isele elizihlalela eludakeni. 'Ndifuna ukufana
nomhlaba xa nditakataka emakhaya, ndiyaphela yinzala kaNtu, ngokumana indiphosa
ngetyuwa ndiqaqanjelwe ndizibhuqa-bhuqe kuba indigxotha kowayo. Oogxa bam 40
bazizigede ezama kudala, batshabalala yityuwa yasemzini. Sakukhe sisinde bacinge
ukuba singumhlaba.'
Zada zaphela izilwanyana. Kwashiyeka uLovane yedwa. Wanyamezela uMdali walinda
uLovane ukuba lude lukhethe kuba lwaluba ngabizwa luthi lusacinga. Lwacinga,
lwacinga de wathi, 'He-e-e! kunzima kakhulu kum ukukhetha le mibala. Ndiyifuna 45
yonke.' Waphendula ngelipholileyo uMdali wathi, 'Uze undixelele xa ude wawukhetha,
ndokulinda ngomonde ude uze kum.'
Wayithatha le mibala wayibeka kuzo zonke izinto azidalileyo, emithini, kwiintyatyambo
nezinye izinto. Lwamana lujonga loo mibala ulovane, luthi lusakufika engceni lujike
lube luhlaza, lufike kwingca eyomileyo lufane nayo, lusakufika kwiintyatyambo 50
ezibomvu lube bomvu, njalo-njalo.
Kude kube namhlanje, alukabi nazigqibo ulovane, lusakhangela umbala olufaneleyo,
lusatshintsha ukuze lukwazi ukuziphepha iintshaba.
                                                                      [Isahluko se-10]

13.1     Xela iimpawu zibe mBINI zentsomi ezibonakala kwesi sicatshulwa.                    (2)

13.2     '… Zaxelelwa ukuba mazicingisise, …' (Kumgca 4)
         Sizathu sini esasibangela ukuba kuthiwa mazicingisise izilwanyana xa ziza
         kukhetha imibala?                                                                  (1)

13.3     '… kuba baya kuthi xa kunzima bandibuze ukuba kutheni na ndikhethe
         omhlophe kanti kuya kuthi pam ngamanye amaxesha.' (Kumgca 25–26)
         Amveza njengomlinganiswa onjani uQwarhashe la mazwi akule migca
         ingentla.                                                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         22                   DBE/Februwari–Matshi 2018
                                          NSC

13.4     '… yayimana ihlala ihlale iphakame inyantsule mfondini izibuka-buka emva
         kokuthiwa bhaxe eyayo imibala.' (Kumgca 30–31)

         Yaba nafuthe lini kwezinye izilwanyana le ntshukumo yayisenziwa yingwe.             (2)

13.5     Nika iqhalo elithetha ngengwe elinxulumene noku kuthethwa kule ntsomi.              (1)

13.6     '… zingayiphindaphinda eseyifakwe zezinye kodwa ingafakwa ngokufanayo,
         isenokuba yimigca, isenokuba ngamachokoza, isenokuba zizangqa, …'
         (Kumgca 32–33)

         Yeyiphi ingcinga evuselelwa ngala mazwi malunga nezilwanyana?                       (2)

13.7     ' "Ndifuna oluhlaza yaka," latsho isele elalizihlalela emanzini.' (Kumgca 35)
         ' "Ndifuna ukuba mdaka," latsho elinye isele elizihlalela eludakeni.'
         (Kumgca 38)

         Izizathu zokukhetha kwawo le mibala la masele zityhila ntoni ngawo?                 (2)

13.8     'He-e-e! kunzima kakhulu kum ukukhetha le mibala. Ndiyifuna yonke.'
         (Kumgca 45–46)

         Loluphi udidi lwempixano olufumaneka kule migca ingentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                    (2)

13.9     'Wayithatha le mibala wayibeka kuzo zonke izinto azidalileyo, emithini,
         kwiintyatyambo nezinye izinto.' (Kumgca 48–49)

         Kwaba nasiphumo sini oku kuxelwa kulo mgca ungentla kuLovane?                       (2)

13.10    Nika imfundiso yale ntsomi.                                                         (2)

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        23                    DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

ISICATSHULWA H

UKUMKANIKAZI UNOLIZWE SANDILE – M Mbambo

1        A! Nolizwe!
2        A! Nolizwe!
3        Liwasakazi leenkomo zakuloNyawuza.
4        Incokazi kumathol' eenkunzi zaseMampondweni.
5        NguMalusi wamathol' esirhorho kwaRharhabe.
6        UMvalo ovalel' ezimaphece nezimaxhaka.
7        Imvu ebuso bulubisi, amazwi abubusi.
8        Uyavuy' uNolwandle unomolokazana.
9        A! Nolizwe!

10       A! Nolizwe!
11       Umhlaba wakwaRharhab' unamanyala.
12       Ngokwahlul' uNolizwe nomtshato.
13       Ukuz' ashiyek' amaRharhab' engenayise.
14       Isimbonon' esakhuzwa ziintaba zeli lizwe.
15       Kwakhuz' eyeGqirha neyeBhukazana.
16       A! Nolizwe!
         ……………………………………………………………..

13.11    Xela umahluko phakathi komqolo wesi-2 nowesi-3 ngokwentsingiselo yale
         miqolo.                                                                             (2)

13.12    Siphuhlisa ntoni isikweko esisetyenziswe kumqolo wesi-5 ngoNolizwe?                 (2)

13.13    Msebenzi mni owenziwe luphawu lomelo (') kulo mbongo?                               (1)

13.14    Loluphi udidi lwesibongo olu? Xhasa impendulo yakho.                                (2)
                                                                                             [25]

                                                      AMANQAKU ECANDELO B:                   25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        24                 DBE/Februwari–Matshi 2018
                                         NSC

ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 15.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhetha umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli
         okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
         OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
         (kwinoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
         akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
UMBUZO 14 (UMBUZO OSINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Ingaba umbhali uyisebenzise njani ingxoxo ukuzoba isimo sikaGugulethu? Xhasa
impendulo ngokucaphula ebalini.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                         [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UNOMAMPONDOMISE: Kowu bhuti Gugulethu Rhadebe, le nto akukayiyeki
                 nangoku? Kodwa sisizungu sani esi undimele ngaso? Uza
                 kundenzela amashwa ngale nto. Uza kubanga ukuba
                 ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo yiyo
                 yonke le nto.                                                        5
UGUGULETHU:      Wena Jola uthi 'ndiza'. Mna akuhli ngoku ukutya
                 endikutyayo. Andithethi ke bona ubuthongo, ndithi
                 ndakucinga ngawe bumke bonke, ngoku into eseleyo
                 ngamashwa ukuba abe phezu kwam ngenxa yakho; kuba
                 NomaMpondomise, qonda kakuhle Jola, ngenxa yothando                  10
                 le nto ingumntu iyajika ibe yinto ebingeyiyo ekuzalweni,
                 okanye      ibe    yinto      ebingadalelwanga    kubulala,
                 ebingadalelwanga yona nguThixo. Ngenxa yothando umntu
                 uba ngumbulali ngoku ebengadalelwanga kubulala. Ngenxa
                 yothando umntu uba ngugqobha ogqobha onke la                         15
                 mankazana eli lizwe. Yintoni unobangela? Intliziyo ayivumi
                 ukwanela kuba kukho lowa mntu unguyena-yena
                 ebesenyongweni. Ngoku ke seleyinto ehamba isenza nje
                 phantsi kwegama lokuba iyazixolisa. Ngenxa yothando
                 umntu uzibona selenxila ebengakhange wadalelwa bunxila,              20
                 umve esithi ucima iintsizi, uyazithuthuzela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                    DBE/Februwari–Matshi 2018
                                           NSC

                 Ngani ukuba azinyulele ixelegu elibutywala ekucimeni
                 iintsizi, nasekuzithuthuzeleni? Kaloku oyena mthuthuzeli
                 wenene ngulowo usuke wakhwez' amathambeka.
                 NomaMpondomise Jola, ndive xa ndithi kuwe andityi kutya                    25
                 kuhlayo nguwe, andilali buthongo buhlayo ngenxa yakho.
                 Ngoku ndiyakucela, nqanda nali ilifu lelishwa, lokuba yinto
                 endingadalelwanga yona, lilenga-lenga phezu kwam. Mnye
                 umntu ongalinqandayo andiboni wumbi, nguwe kuphela.
                 NomaMpondomise! NomaMpondomise uyandiva na?                                30
                 Akakho omnye ongalinqandayo eli lifu.Nguwe kuphela.
                 Nguwe kuphela!
UNOMAMPONDOMISE: Kowu bhuti Gugulethu Rhadebe, abuhlungu amazwi akho
                 kakhulu. Kodwa ke mandikucele Mthi, mandikucele Hlubi,
                 nceda      Ndlebentle    zombini,   nceda    Mashwabada                    35
                 owashwabadela inkomo neempondo, yiyeke le nto
                 Bhungane. Ewe ukuba bendingekho kule ngxaki ndikuyo
                 ngoku ngendiba ndiyakukhulula namhlanje. Kodwa ke
                 ngenxa yokuba ndinesizathu esikhulu andinakho. Ngoko ke
                 ndikucenga ndikuleleza, ndikhuphe mpela ezingcingeni                       40
                 zakho. Yini luthando oluyini olu lwakho lungasapheliyo,
                 yonke into iphela nje?
                                                                    [Indima 1 Umboniso 4]

15.1     '… le nto akukayiyeki nangoku?' (Kumgca 1)
         Yeyiphi 'le nto' abhekiselele kuyo uNomaMpondomise?                                   (2)

15.2     'Uza kundenzela amashwa ngale nto.' (Kumgca 2–3)
         Ngawaphi la mashwa athetha ngawo uNomaMpondomise?                                     (2)

15.3     '… NomaMpondomise, qonda kakuhle Jola, …' (Kumgca 10)
         Lulwimi olunjani olusetyenziswe kulo mgca ungasentla? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                (2)

15.4     'Kowu bhuti Gugulethu Rhadebe, abuhlungu amazwi akho kakhulu. Kodwa
         ke mandikucele Mthi, mandikucele Hlubi, nceda Ndlebentle zombini, nceda
         Mashwabada …' (Kumgca 33–35)
         Yintoni injongo yokuba uNomampondomise asebenzise iziduko xa ethetha
         noGugulethu?                                                                          (1)

15.5     'Ewe ukuba bendingekho kule ngxaki ndikuyo ngoku ngendiba ndiyakukhulula
         namhlanje.' (Kumgca 37–38)
         Xela le ngxaki abhekiselele kuyo uNomaMpondomise?                                     (2)

15.6     Chaza ukuba uzotywe njengomlinganiswa           onjani    uGugulethu     kwesi
         sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

15.7     Sesiphi isiganeko esilandela esi sicatshulwa?                                         (2)

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-feb-march-2018/566add75-9ef2-4bd5-af98-54eea59f5046) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2018/741a3eb3-d73f-4669-b0bd-936c33e1ec34) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
