# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC June Exams 2018 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC June Exams 2018, 37 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 37

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC June Exams 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exams · 2018 · isixhosa. Question paper, 37 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — Memo · 2018 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRAAD 12

                  SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                          2018

                                                               AMANQAKU: 80

                                                              IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-37.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                                 DBE/2018
                                           SCE

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli        (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
         •    Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
         •    Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.
         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO
         •    Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
         •    Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
         •    Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              3                            DBE/2018
                                               SCE

7.       Landela imiyalelo           ebhalwe   ekuqaleni   KWECANDELO   NGALINYE
         ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4                           DBE/2018
                                           SCE

ITHEYIBHILE YESIQULATHO

ICANDELO A: ISIHOBE

Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU    INOMBOLO
                                                                     YEPHEPHA
1.   'Intlakohlaza'                     Umbuzo osisincoko   10           7
                                           soncwadi

2.   'Unxunguphalo'                     Umbuzo omfutshane   10             8

3.   'Amazwi obulumko'                  Umbuzo omfutshane   10             9

4.   'Uvukani madoda kusile'            Umbuzo omfutshane   10            10

5.   'Ingoma kaVelaphi'                 Umbuzo osisincoko   10            11
                                           soncwadi

6.   'A! Ngangomhlaba'                  Umbuzo omfutshane   10            12

7.   'Umlambo'                          Umbuzo omfutshane   10            13

8.   'Ukwenziwa komkhonzi'              Umbuzo omfutshane   10            14

                                          KUNYE
     Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
9.   'Uyintoni na umntu?'                Umbuzo omfutshane     10           15
     QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                   Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
                   unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.

     ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

    Phendula umbuzo OMNYE.*
10. Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo osisincoko   25            16
                                           soncwadi

11. Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo omfutshane   25            16

12. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko   25            19
                                           soncwadi

13. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane   25            19

14. Inkawu idliw'ilila                  Umbuzo osisincoko   25            22
                                           soncwadi

15. Inkawu idliw'ilila                  Umbuzo omfutshane   25            22

                                          OKANYE

16. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko   25            24
                                           soncwadi

17. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane   25            24

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          5                        DBE/2018
                                           SCE

ICANDELO C: IDRAMA

Phendula umbuzo OMNYE.*
18. Amaza                               Umbuzo osisincoko   25         27
                                           soncwadi

19. Amaza                               Umbuzo omfutshane   25         27

20. A-a-a! Jongumsobomvu                Umbuzo osisincoko   25         30
                                           soncwadi

21. A-a-a! Jongumsobomvu                Umbuzo omfutshane   25         30

22. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko   25         32
                                           soncwadi

23. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane   25         32

24. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo osisincoko   25         35
                                           soncwadi

25. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo omfutshane   25         35
*QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
          OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
          Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko okanye imibuzo
          EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           6                             DBE/2018
                                            SCE

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI   INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO   EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
                                                                         ()
A: ISihobe
                                   1–8            2
   (ISihobe esifundisiweyo)
            KUNYE
A: ISihobe
                                    9             1
   (ISihobe esingafundiswanga)
B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko             10–17           1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                  18–25           1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
             OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
             Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
             emifutshane.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                              7               DBE/2018
                                                               SCE

ICANDELO A: ISIHOBE
VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela
IMIYALELO
•    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZISIBHOZO ezifundisiweyo
     nombongo OMNYE ongafundiswanga.
•    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     kumbongo ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SESIHOBE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

INTLAKOHLAZA – JJR Jolobe

1        Ntlakohlaza, siyakubulisa!
2        Mvuseleli, sithi tyaph'ufike.
3        Luhl'uhlaza olwambes'umhlaba,
4        Neentyatyambo ezigqagqeleyo.

5        Ubulusizi umhlaba ukhedamile,
6        Uxwebil'uhlininika, umbi-
7        Namhla uyancuma, uyahleka,
8        Ntlakohlaza, siyakubulisa!

9        Ubugugile, wambeth'amajacu,
10       Uneentloni, amehlo ejonge phantsi;
11       Wawambesa, wanjengomtshakazi.
12       Ntlakohlaza, siyakubulisa!
         ................................................................

13       Yonwabile nayo imifula,
14       Iyadloba ngokwamatakane,
15       Ihlokoma, idanduluka isithi,
16       'Ntlakohlaza, siyakubulisa!'
         ................................................................

Bonisa indlela esisetyenziswe ngayo isigama ukuphuhlisa umxholo walo mbongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                          [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                            8                          DBE/2018
                                                             SCE

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UNXUNGUPHALO – N Shasha

1         Ndivumeleni ndizityand'izigila,
2         Ndiza kunaba ke ndixel'uqaqaqa,
3         Zonwabil'izizwe ngezizwe ndibukele,
4         Zihla zinyuk'iintlanga ngeentlanga zidabalele;
5         Ziyatambat'izizwe neentlang'ezingenasazela,
6         Abantwana bokuzalwa banxunguphele.

7         Kuba ngasa liphalal'igazi lomAfrika,
8         Kuba ngahlwa agetyengw'elel'umnt'omnyama;
9         Liphalala kube lusizi kanye kwabokuzalwa,
10        Zininz'iinkedama zilile zade zakhedama;
11        Baninz'abahlolokazi bakhale de bancama;
12        Ndakujong'abomthonyama banxunguphele.
          ........................................................................

2.1      Thelekisa umqolo woku-1 nowe-2 ngokwesakhiwo sangaphandle.                                   (2)

2.2      Nika umfanekiso ngqondweni ovezwa libinzana elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-4? Xhasa impendulo yakho.                                                               (2)

2.3      Ntsingiselo ni evezwa yimbongi kumqolo wesi-6?                                               (2)

2.4      Xela uphindaphindo olufumaneka kumqolo we-11, uze uchaze ukuba
         siphuhlisa ntoni.                                                                            (2)

2.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                                       (2)
                                                                                                      [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        9                                 DBE/2018
                                         SCE

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

AMAZWI OBULUMKO – VL Mabinza

1         Yivani ndiniphakele amazwi obulumko,
2         Khon'ukuze niluphumelele ugqatso lobomi.
3         Yibani ngabantu abanesimo nesimilo.
4         Yibani nomonde wokuzondelela ningatyhafi,
5         Khuthalani ninokunyameka nokunyamezela.
6         Thantamisanani ninokuvelana nokuncedana,
7         Khon'ukuze nibe nokuphumelela.
8         Omnye komnye, yibani nokuthobeka,
9         Lahlani ikratshi nokuzicingela,
10        Yibani banye nithandane nonke.
11        Zilahleni iinkcuku nobuhlanga,
12        Nibe novelwano omnye komnye.
13        Yenzani njalo ke niziintlanga nonke,
14        Kub'igazi lenu linye xa ninonke.

3.1      Thelekisa umqolo wosi-3 nowe-4 ngokwesakhiwo sangaphandle.                      (2)

3.2      Nika iimpawu zibe MBINI ezibonisa ukuba lo mbongo yisonethi.                    (2)

3.3      Nika umfanekiso ngqondweni otyhilwa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-6? Xhasa impendulo yakho.                                                  (2)

3.4      Ntsingiselo ni evezwa yimbongi kumqolo we-12?                                   (2)

3.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                          (2)
                                                                                         [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                              10                       DBE/2018
                                                               SCE

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UVUKANI MADODA KUSILE – ZWV Mzukwa

1        Ndikhumbul'eNxu-u-ba,'
2        Watsh'uVukani madoda kusile,
3        Wathi makuthengw'eyekhakh'ibhulukhwe;
4        Yatsh'int'ekhonya ngamava,
5        Yatsh'ixel'isifingo sokusa.
         .....................................................................

6        Nkunz'edla kamnandi edla neemazi,
7        Nkunz'eyaziwayo yaziwa ngamathole.
8        Yaqhwaya madad'izihlamb'emgqubeni,
9        Yancedis'ukufun'isitshix'emfungu-mfungwini.
         .........................................................................

10       Wakhony'emnyangwen'emini,
11       Wagxothwa kub'ubiz'iindwendwe kulanjiwe.

12       Wakhul'amajengxeb'emlenzeni,
13       Awu kamb'iintsuku zihambile.
14       Mqhagindini uxatyisiwe
15       Wotshindini yakowethu uyathandwa,
16       Ndatsho nam ndancoma.

4.1      Thelekisa umqolo woku-1 nowe-2 ngokwesakhiwo sangaphandle.                                   (2)

4.2      Nika iimpawu zibe MBINI ezibonisa ukuba esi sisibongo.                                       (2)

4.3      Nika umfanekiso ngqondweni otyhilwa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-8? Xhasa impendulo yakho.                                                               (2)

4.4      Xela isafobe esifumaneka kumqolo we-13, uze uchaze ukuba siphuhlisa
         ntoni.                                                                                       (2)

4.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                                       (2)
                                                                                                      [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        11                               DBE/2018
                                         SCE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

UMBUZO 5 (UMBUZO OSISINCOKO SESIHOBE)

INGOMA KAVELAPHI – JJR JOLOBE

1        Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa sam,
2        Ndiyeza ndikhwele iqegu lomlilo.
3        Ligqitha umoya waseNtla ngamendu.
4        Ndiyeza ngokuba ndiluva ubizo
5        Lwelizwe lobawo.

6        O! Ndiyazibona, sithandwa sam,
7        Iinduli kwanamathambeka elizwe,
8        Elimpangalala; siphuma ingqina,
9        Siland'ekhondweni lexhama
10       Kwilizwe lobawo.
         …………………………………………..

11       Indoda kaloku, sithandwa sam,
12       Imelwe kuphath'umhlakulo, nomfazi
13       Agcine intsapho, ukuze luzale
14       Olweth'ulonwabo, Nojenti sithandwa,
15       Kwilizwe lobawo.

Bonisa indlela esisetyenziswe ngayo isigama ukuphuhlisa umxholo walo mbongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                     [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                               DBE/2018
                                         SCE

UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

A! NGANGOMHLABA – SEK Mqhayi

1         Yema mangqangq'iMasipalati,
2         Akroz'amajon'oMkhosi,
3         Yahlahlamb' iNtambula ka- I.C.U.
4         Yathi: Ngambu-ngambu-ngambu!
5         'Zaphal'imoto nemotokali',
6         Laphalal'igazi leenkabi zontathu,
7         Zakhala zakuhlatywa zatakazela!
8         Zathi, Bho-ho-ho kankomo!
9         Lanyikima lonk'elakwaGompo,
10        Zaqaba calany'iintokazi;
11        Laxakek'igwangqa lenqw𝑒lem:
12        Lafun'ukuth'inkanun'ayikenzi nto.
13        A! Ngangomhlaba!
14        A! Ngangomhlaba!
          ……………………………………………..

15        Bebedityaniselwa ntoni n'abangaka?
16        Kusaphuk'imikhonto nje ngoku siphi na?
17        Yaba kukudlula kwalo njalo
18        Malixol'ilizw' inkwenkw'ifumanekile.
19        Mazibuy'izinto ziye ngeendawo zazo.
20        Tarhu Jikijwa, nawe nto kaRubusana
21        Kade sinixelela zinkosi-
22        Sisithi wagcinen'amadun'akowenu!!
23        Ncincilili!!

6.1      Thelekisa umqolo woku-1 nowe-4 ngokwesakhiwo sangaphandle.                     (2)

6.2      Nika iimpawu zibe MBINI ezibonisa ukuba esi sisibongo.                         (2)

6.3      Nika umfanekiso ngqondweni otyhilwa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-9? Xhasa impendulo yakho.                                                 (2)

6.4      Xela isafobe esifumaneka kumqolo we-15, uze uchaze ukuba siphuhlisa
         ntoni.                                                                         (2)

6.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                         (2)
                                                                                        [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                              13                 DBE/2018
                                                               SCE

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UMLAMBO – JJR Jolobe

1        Mna ndingumntwanana
2        Wesibhakabhaka.
3        Ikhaya likwelaa zulu liluhlaza.
4        Ndandihamba-hamba
5        Ngenqwelo yomoya,
6        Ndinxib' ezimakhwezi, ezimhlophe qhwa.

7        Ke ndondel' ezantsi,
8        Ndanqwenel' ilizwe,
9        Ndavatha iingubo ezizezozilo.
10       Ndaza ke ndacanda
11       Isibhakabhaka,
12       Ndimenyezela njengombethe qhwa.

13       Ndaza ke ndawela
14       Phezu kwalo mhlaba
15       Udaka nothuli olungcolisayo.
16       Suka ke ndangcola,
17       Ndambi njengodaka;
18       Ndehlel' ebumnyameni ngaphantsi phaya.
         ...................................................................

7.1      Thelekisa umqolo wesi-2 nowesi-3 ngokwesakhiwo sangaphandle.                           (2)

7.2      Ntsingiselo ni evezwa yimbongi kumqolo wesi-6?                                         (2)

7.3      Nika umfanekiso ngqondweni otyhilwa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-12? Xhasa impendulo yakho.                                                        (2)

7.4      Xela isafobe esifumaneka kumqolo we-17, uze uchaze ukuba siphuhlisa
         ntoni.                                                                                 (2)

7.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                                 (2)
                                                                                                [10]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                            14                  DBE/2018
                                                             SCE

UMBUZO 8 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR Jolobe

1        Andisenakubuza ndisithi kunjani na
2        Ukukhanywa yintambo yedyokhwe emqaleni
3        Kuba ndizibonele kwinkabi yomqokozo,
4        Ubumfama bamehlo busukile ndagqala
5        Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
6        Kwinkatyana yedyokhwe.

7        Yabigudile intle, izalelw' inkululo
8        Ingaceli nto mntwini izingca ngobunkomo.
9        Uthe umntu mayibanjwe iqeqeshwe, ithambe,
10       Ezilungiselela ngokunga uyasiza,
11       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
12       Kwinkatyana yedyokhwe.
         ..................................................................

13       Ibe ngakhabalaza izam'ukuqhawula
14       Kwathethwa ngezinja. Ijonge nangasemva
15       Iba iyaxakisa koko kuthiwe 'Betha'.
16       Obotshiwey'uyinto yokudlala kwigwala
17       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
18       Kwinkatyana yedyokhwe.
         .................................................................

8.1      Thelekisa umqolo wesi-5 nowesi-6 ngokwesakhiwo sangaphandle.                          (2)

8.2      Nika umfanekiso ngqondweni otyhilwa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-7? Xhasa impendulo yakho.                                                        (2)

8.3      Ntsingiselo ni evezwa yimbongi kumqolo we-13?                                         (2)

8.4      Xela injongo yokushiywa kwesikhamiso kumqolo we-16.                                   (2)

8.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                                (2)
                                                                                               [10]

                                                          KUNYE

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                               DBE/2018
                                          SCE

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

UYINTONI NA UMNTU? – MMM Duka

1        Uyintoni na umntu uqobo xa engengomoya?
2        Wafaka ntoni na, uMdali, kwidongwe elalingenabomi?
3        Akafakanga Moya wakhe na, onamandl'okudala ubomi?
4        Akamcuntsulela na, ke ngoko umntu loo mandla?

5        Ukususela ekudalweni, umntu inqobo waba ngumoya,
6        Onamandla okudala, yosuleleka nengqondo,
7        Yaxonkx'iingcamango, izimvo yazizitena,
8        Zokwakha ilizwe, esilibonayo nelifihlakeleyo.

9        Ma-Afrika amahle ninenyhweba enkulu
10       Yokucatshulelwa nguMdali, amandl'okudala.
11       Bhubhisani ukuzidela, niphuthume ukuzithemba
12       Akhululeke loo mandla, nibumbe ilizwe elitsha!
13       I–Afrika ehlaziweyo, i-Afrika ezibonelelayo,
14       I–Afrika ephilileyo, i-Afrika eziphuhlisayo

9.1      Thelekisa umqolo woku-1 nowesi-2 ngokwesakhiwo sangaphandle.                    (2)

9.2      Nika iimpawu zibe mbini ezibonisa ukuba le yisonethi.                           (2)

9.3      Xela isafobe esifumaneka kweli binzana … 'izimvo yazizitena', uze uchaze
         ukuba siphuhlisa ntoni.                                                         (2)

9.4      Ntsingiselo ni evezwa yimbongi kumqolo we-14?                                   (2)

9.5      Nika imfundiso equlathwe ngulo mbongo.                                          (2)
                                                                                         [10]

                                                          AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         16                                 DBE/2018
                                          SCE

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
•   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu kunye noncwadi lwemveli.
•   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/kuNcwadi lwemveli.
•   KwiNoveli ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
    NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 10 ukuya kumbuzo 15.
•   Kuncwadi lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
    NOMBUZO OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo 16 ukuya kumbuzo 17.
•   Phendula umbuzo ube MNYE kweli candelo.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
         (kwiNoveli okanye kuNcwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
         akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwiNoveli/
         kuNcwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
         OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI) OKANYE UMBUZO 11
(UMBUZO OMFUTSHANE).
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Bonisa ukuba isihloko sencwadi esithi Nyana wam! Nyana wam! siyahambelana
neziganeko eziqhubeka ebalini.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A

Bathe basahleli belinde njalo babona ngenkunzi nemazi yengonyama zisithi gqi
kufutshane. Bathi besaxakekile ukuba baza kuthini na zaye sezifikile. Hayi ke zenza
iziqwenga zibaqengqa, yaba bobo busadu-sadu. Kuthe kweso siphithiphithi
wabaleka uThole wakhwela emthini wawabukela loo masikizi abantu beqwengwa
zingonyama.                                                                         5
Wayesithi akuyibona le nto kuthi makafihle amehlo, ingumbono ongajongekiyo,
kodwa athi ewafihlile njalo amehlo kwale ukuba angajongi. Ngesiquphe ezi zilo
zozibini zagqiba isihlanu samadoda ebukele uThole satya sakhothuluza sishiye
iintloko zodwa. Kweso sihlanu sasiqwengwa zingonyama kwakukho uThemba
noSonwabo, iintanga zakhe. Zithe zakugqiba yabuya inkunzi yengonyama yeza kulo 10
mthi akhwele kuwo kucaca ukuba iyambona.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                                 DBE/2018
                                          SCE

Yafika yatsho ngomgqumokazi owatsho kwanyikima umhlaba, suka nomthi lo
akhwele kuwo wangcangcazela ngathi uza kuwa, yaye imana ukulengetyeka le nto
kumthi imtsibela ingade ifikelele kuye, ivuza izinkcwe kukumbawela. Wabambelela
emthini ebambe umzimba ekubukele ukufa kumana ukulengetyeka phantsi kwakhe 15
kusenza loo masikizi. Yalengetyeka yalengetyeka inkunzi yengonyama phantsi
kwakhe yada yadinwa, suka yee buthuthu yangqengqa phantsi kwaloo mthi.
Kwiimpahla ezazikuye uThole yayizezo wayezinxibile kuphela naloo ngxowa
wayengahlukani nayo efake iincwadi ezintathu iBhayibhile neencwadi ezimbini
awazinikwa nguThozama, okuyingubo kwakuthe geqe phaya ethe ngokothuka 20
ekufikeni kweengonyama wayishiya engenakho nokuba angaya kuyithatha.

11.1     Xela ukuba kwenzeka ntoni ukuze bazibone sebedibana neengonyama
         ooThole?                                                                          (2)

11.2     Loluphi udidi lwempixano olu kwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.            (3)

11.3     Ngesiquphe ezi zilo zozibini zagqiba isihlanu samadoda ebukele uThole satya
         sakhothuluza sishiye iintloko zodwa.

         Mfanekiso ngqondweni mni ovezwa sesi sivakalisi singentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                  (2)

11.4     Kwaba nafuthe lini ebomini bukaThole ukudibana kwakhe namakhwenkwana
         eKnysna?                                                                          (2)

11.5     Ungathi uThole ngumlinganiswa onjani? Xhasa impendulo yakho.                      (2)

11.6     Ngqina ukuba inkolo yobuKrestu yaba nefuthe ekubeni uThole alishiye
         elaseKnysna.                                                                      (2)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA B

Apho enkomponi kwaMangqukela kwakukho inkathavu yexhego eyayingaziwa lulutsha
ukuba yafika nini na, befikela kuyo abafikayo baphinde bagodukele kuyo. Kungasekho
msebenzi iwenzayo enkomponi ngaphandle kokuhla inyuka itshayela. Igama eyaziwa
ngalo kusithiwa nguFaltein, ngenxa yengubo emdaka elalisoloko liyambethe. Xa ubuza
ikhaya yayingeze yakuxelela. Buza ukuba yoze igoduke nini na, wova ikubuza ukuba 5
igoduke iyephi na.
'Awu wandibuza ukuba uyaphi na khehle akunakhaya?'
'Uhleli apha nje ugugela endundumeni okwengolovane zikhwelwa ngubani iimfene
ekhaya?' wotsho obuzayo ahleke. Lowo ke umbuzo awuyi kuba nampendulo
ngaphandle kokuba wobona ngomntu omkhulu echiphi chiphiza iinyembezi elila 10
ukusuka apho aphume ngamnyango akushiye apho.
'Oobawo uMkwayi ngala maxhego ashiya amakhaya ngokutshiselwa imizi ngenxa
yokuthakatha,' wova besitsho abafana bemnxwala bengenamsebenzi nanyembezi
zakhe. Emva koko ke kolandela ukungonwabi kumntu omkhulu kangangeveki yonke.
Athi akuyiqaphela le meko amadoda amakhulu abayala abafana ukuba bangathethi 15
naye bambuze ngekhaya kuba kucacile ukuba inkulu into eyaligxotha ekhaya
eli xhego.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         18                               DBE/2018
                                          SCE

Besancokola abafana ngalo mfundisi langena eli xhego lachopha limamele le ncoko.
Kuthe kuphakathi kwacaca ukuba linomdla,lavakala lisithi, 'Nithini na bafana bam?
Nithi lo mfundisi kuthiwa ufunde kangaka ukudlula abelungu ngumXhosa?'            20
'Ewe baw'uMkwayi kuthiwa ngumXhosa,' yatsho enye intwana ukuphendula.

11.7     'Uhleli apha nje ugugela endundumeni okwengolovane ...'

         Loluphi udidi lozobo alusebenzisileyo umbhali kulo mgca ungasentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                (3)

11.8     Sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                          (2)

11.9     'Oobawo uMkwayi ngala maxhego ashiya amakhaya ngokutshiselwa imizi
         ngenxa yokuthakatha.'

         Ukuba ubunguMkwayi ubuya kuphendula ngelithini kule ntetho yalo mfana?          (2)

11.10    Ingaba le ncoko yaba bafana yaba nafuthe lini kweli xhego?                      (2)

11.11    Ingaba isiphelo sale ncwadi sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        19                                 DBE/2018
                                         SCE

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Bonisa ukuba isihloko sencwadi esithi Ukhozi Olumaphiko siyahambelana neziganeko
eziqhubeka ebalini.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

Ukuphuma kwethu emasimini ndandithukuthezelwa yimibuzo emibini endandingafuni
kuyiphendula.
'Ndiyaya okanye andiyi entlanganisweni ngeCawa. Ndiyifunde okanye ndingayifundi
incwadi kaNokuzola?' Zakhawuleza zona iintsuku lwafika usuku lwangeCawa.
Ndisajika-jikana   nokuya      nokungayi      entlanganisweni    eyayiseyivakaliswe   5
nakoonomathotholo nencwadi ndingekayifundi, wandihla entloko uSqithi endibuza
ukuba ndide ndagqiba kwelithini na.
'Ukuba akuyanga intliziyo yakho ayisokuze yonwabe kuba uza kusoloko ufuna
engqondweni ukuba kuxoxwe ntoni na ekuphosileyo.'
'Andiqondi ukuba kuya kunceda nto ukuya kwam kuloo ntlanganiso.'                      10
'Mhlawumbi kaloku uya kunceda abanye ngokuya kwakho phaya.' Kwakucacile ukuba
uSiqithi uyenza eyakhe le ndaba yentlanganiso. Ndingekaphenduli waqhuba umfo
omkhulu. 'Ukuba bendinguwe mna bendingayayo, ndive ukuba kuza kuthiwani na,
ndibone ke ngoku into emandiyenze.'
'Uyaqonda phofu ukuba ingajika ibe yingxaki into yokuya kwam kulaa ntlanganiso?'      15
'Njani?'
'Ndagxothwa entlanganisweni kuthiwa ndingumrhubuluzi? Ufuna ndiyokuphoxeka
phaya kwakhona?'
'Andikholwa ukuba wonke umntu ucinga ngolo hlobo. Hamba mfondini uye
entlanganisweni,' Akugqiba wee gwiqi, wayokutshona ngasebuhlanti. Ndishiyeke          20
ndicinga nzulu ndiyiphethu-phethula into yokuya entlanganisweni. Asikuko nokuba
ndandisoyika ukubeka ubomi bam esichengeni koko ndandinetshiki exube
nokungenwa yintiyo. Ndandifuna ukuzinxwema kubantu ekwakubonakala ukuba
abawahlonelanga amalungelo abanye, abantu abalawulwa ziintliziyo ingekuko
okwengqondo. Enye into ndandinganqweneli ukuphinda ndibone ubuso bukaFriday           25
noNokuzola.

13.1     'Ndiyaya okanye andiyi entlanganisweni ngeCawa. Ndiyifunde okanye
         ndingayifundi incwadi kaNokuzola?'

         Loluphi udidi lwempixano olu? Xhasa impendulo yakho.                              (3)

13.2     Yayiyintoni injongo yentlanganiso ekucaca ukuba akafuni kuya kuyo
         uMfazwe?                                                                          (2)

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        20                                  DBE/2018
                                         SCE

13.3     'Ndagxothwa entlanganisweni kuthiwa ndingumrhubuluzi?'

         Ingaba ukugxothwa kukaMfazwe kwaba nafuthe lini ebomini bakhe?                    (2)

13.4     Chaza ukuba ubuya kuya na kule            ntlanganiso    kuthethwa   ngayo
         kumbuzo 13.2 ukuba ubunguMfazwe.                                                  (2)

13.5     Sesiphi isiganeko esenzeka endleleni eya entlanganisweni?                         (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA D

'Uyaqonda phofu ukuba bubomi babantwana babantu obu ugqiba ngabo wedwa
Khonjwayo?'
'Kungcono ndigqibe ndedwa kunokuba ndigqibe nempimpi.'
'Ndothuka ndatsho ndanomchanyana ingakumbi xa ndiziva le mpi isimameleyo ihleka.
UKhonjwayo uyithatha phi ke ngoku le ayithethayo? Makube ukho ombaliseleyo kwezi       5
ntwana zivela ngasekhaya.'
'Ngubani impimpi Khonjwayo?' Kwizinto endingaziphiwanga, umsindo yenye yazo.
Ndawuva usiza ndazama ukuwubamba, kodwa impendulo kaKhonjwayo yawuvuthela.
'Ucinga ukuba akwaziwa ukuba uyaxela Siqhwala?' Kwakusele kuthe wayi wayi
ngamaqabane kwindawo esasikuyo, kuba umfo lo wayethethela phezulu. Ukuba               10
andinakwenza nto ngoKhonjwayo kuza kufuneka ndimbaleke naye ndixele uFriday,
yandixelela ingqondo yam. Ibe kwanguye othethayo.
'Ukuba ucinga ukuba ungenza into kum uya kuzisola kuba ndiya kukuqhawula nomnye
lo umlenze.' Loo mazwi alandelwa yintsini ecaphukisayo, noko ndazibamba
ngemikhulu yona imigudu. Ndandimbona uKhonjwayo ukuba uxhinele ekulweni.               15
'Asikho isizathu sokuba isilwise le nto Khonjwayo.'
'Yiva igwala elikhulu,' watsho endithi xhakamfu ngesifuba. Impama yam akazange
ayibone nokuba ivele ngaphi na, swahla, apha ezintlafunweni. Wajuba phantsi
uKhonjwayo ngathi udutyulwe, kothuka nam ngokwam kuba indoda le yayikho inezoso,
iyindutsuba eyondlekileyo ngathi lihashe lombaleko. Kuthe dungu akuwa phantsi,         20
ikhaba limangalisiwe yindlela le asuke wakhahleleka ngayo eluthulwini. Usuke ngoku
uKhonjwayo waduda okomntu onesathuthwane, wajikeka umlomo,wabhedulula
amehlo. Uthe akukhohlela wahlanza igazi, elinye laphuma ngeendlebe.

13.6     'Ucinga ukuba akwaziwa ukuba uyaxela Siqhwala?'

         Chaza ukuba sekutheni uMfazwe sele ebizwa uSiqhwala nje?                          (2)

13.7     'Ukuba ucinga ukuba ungenza into kum uya kuzisola kuba ndiya kukuqhawula
         nomnye lo umlenze.'

         Ngokwesi sicatshulwa ungathi uKhonjwayo uzotywe wangumlinganiswa
         onjani?                                                                           (2)

13.8     '... indoda le yayikho inezoso, iyindutsuba eyondlekileyo ngathi lihashe
         lombaleko.'

         Loluphi udidi lozobo alusebenzisileyo umbhali? Xhasa impendulo yakho.             (3)

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       21                                DBE/2018
                                        SCE

13.9     ... uKhonjwayo waduda okomntu onesathuthwane, wajikeka umlomo,
         wabhedulula amehlo. Uthe akukhohlela wahlanza igazi, elinye laphuma
         ngeendlebe.

         Mfanekiso ngqondweni mni ovezwa sesi sivakalisi singentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                               (2)

13.10    Sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                         (2)

13.11    Ingaba isiphelo sale ncwadi sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                               (3)
                                                                                        [25]

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         22                                 DBE/2018
                                          SCE

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
Bonisa ukuba isihloko sencwadi esithi Inkawu idliw'ilila siyahambelana neziganeko
eziqhubeka ebalini.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E

'Ewe andidingi nto kodwa intlungu endinayo ayinganganto. Kungcono ukubethwa
unkankathwe kunokungcungcuthekiswa umphefumlo. Endaweni yokuba uMsindisi
avelane nam kule ngxaki ndiyixelelwa ngugqirha, yena ngoku uvelisa amanye
amaqhinga.
'Ubusazi ukuba uceba ukuthatha isithembu?'                                  5
'Hayi bo! Isithembu sesantoni ngoku?'
'Andithi kaloku mna andisokuze ndiphinde ndifumane abantwana ngokokutsho
kukagqirha uChirandra?'
'Andithi beningayokuthatha nokuba bangaphi na kwaba baziinkedama, nizikhulisele
bona? Ukuba umyeni wakho wenza loo nto,inene andiqondi ukuba usakuthanda,              10
kwaye akasakuhloniphi watsho uMfuneko ebujenga.
'Yinyaniso leyo Mfuno. Akakhange athethe nokuthetha oku nam ngalo mba.
Sendiwuhletyelwa ngabanye abantu.'
'Imbi ke ngoku le nto undixelela yona Thanti, kwaye iza kukubeka ngaphandle
emtshatweni wakho ukuba akuqiqi.'                                                      15
'Kungcono uMsindisi singamfumani sobabini nalo mntu aceba ukumthatha. Kwaye
ukuba iintambo zingabanjwa ndim ngoku kula mashishini ndingatsho nam ndifane
naba bafazi badla ibhotolo. Ndingumfazi wephepha kwaYangaphi,' watsho
uThantaswa engavelisanga lusini, ebonakala ukuba usezingcingeni ezinzulu.
'Akulunganga ukwenza izinto zokungcola kuba ufuna imali nokuzilawula. Elam             20
lelokuba zikhulule kula mathatyanga omtshato uzele ziintanda.'
'Mfuneko, uyayazi into yokuba andiwazi la mashishini ethu ukuba angenisa malini na
ngonyaka? Kutheni uMsindisi endifihlela nje loo nto kodwa ndingumfazi wakhe?
Into emandikuxelele yona mna kukuba nditshate nendoda eliqonda-ndleko elilumkele
kwamna lo kuba akadivulelanga ne-account le yasebhankeni njengokuba                    25
ndingasebenzi nje.'
15.1     'Kungcono ukubethwa unkankathwe kunokungcungcuthekiswa umphefumlo.'
         Sizathu sini esibangela ukuba uThantaswa athethe ngolu hlobo?                     (2)
15.2     Ingaba le mbono yokuzeka isithembu ibe nafuthe lini kubomi bukaMsindisi ?         (2)
15.3     Ngokwesi sicatshulwa ungathi uThantaswa uvezwa njengomlinganiswa
         onjani? Xhasa impendulo yakho.                                                    (2)
15.4     Sizathu sini esibangela ukuba uThantaswa azibize ngokuba ungumfazi
         wephepha kwaYangaphi?                                                             (2)
Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         23                                DBE/2018
                                          SCE

15.5     Sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                           (3)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA F

UNontsikelelo wawabona amadangatye omlilo ukuthi dwanga kwawo exhuma
ngokungenasimilo ukuya phezulu. Ngelitha lomlilo, wambona laa mntu egxanya
okwengxangxosi ukuya kusithela ngasendlwini, wabe seqiniseka ngesinxibo ukuba
nguSiphongo lowa. Kuthe sekukudala umlilo uvutha weva isililo esilusizi sendoda
siphuma kwelaa tyotyombe litshayo, wabe sel' eqonda ukuba sesikaMfezeko.        5
Samsika umxhelo de wazibona sele ecela kule nto yabantwana. Sathi besiqale
ngokutsholo      phezulu,wasiva sisiya sithotha    ngokuthotha,suka    sathi
cwaka.Wawubukela loo mkhukhu unqunquza utaka iintlantsi de wawubona uthotha
kancinci umlilo.
Loo ndawo ngoku yasuka yaba ligqengegqenge lilahle elikhulu ngokungathi liziko 10
ebekuphekwe kulo izidudu zotywala. Kwakumana kusithi thaphu umsana omnyama
apha naphaya.
'Kazi tyala lini alenzileyo umntwana wabantu sele elilifa lomlilo nje?' Wacinga ngolo
hlobo uNtsiki iinyembezi kuye zimana ukuthi ntwi ntwi macala omabini amehlo.
USiphongo naye wasiva isikhalo eso sasisitsho kalusizi ngathi siphuma entlango 15
kasathana. Wavuya umfo omkhulu kuba ede wawuqabelisa umcimbi awayesithi
ufuna indoda engenantliziyo kanina njengoMnenga. Wathi loo mlilo wakuthi pam,
waphuma wakroba phandle. Wathi akungaboni mntu, wabuyela endlwini sele
enomfanekiso wakhe ebala amarherheba emali aza kuyinikwa nguMfuneko.
'Inkawu idliw'ilila, mfana wam. Indlela eya empumelelweni ifuna umntu onesibindi 20
sikasathana. Andinakuxaba endleleni yam eya ebutyebini ngenxa yobomi bakho.
Yifa! Mhlawumbi ubulawa nje uyahlupha phakathi kuluntu.'

15.6     Chaza isiganeko esakhokelela ekutsheni kwetyotyombe.                             (3)
15.7     Sathi besiqale ngokutsholo phezulu, wasiva sisiya sithotha ngokuthotha,
         suka sathi cwaka.
         Mfanekiso ngqondweni mni ovezwa sesi sivakalisi singentla? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                 (2)
15.8     Cacisa ukuba lazalisekiswa na ithemba likaSiphongo lokuzibona ebala
         amarherheba emali awayeza kuyinikwa nguMfuneko?                                  (2)
15.9     Ukuba ubunguNontsikelelo ubuya kuthini kule meko yokuva isikhalo somntu
         etshela etyotyombeni?                                                            (2)
15.10    Sisiphi isiganeko esalandela emva kwesi sokutshela komntu etyotyombeni?          (2)
15.11    Ingaba isiphelo sale ncwadi sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                 (3)
                                                                                          [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           24                                  DBE/2018
                                            SCE

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Xoxa ngendima edlalwa zezi ndidi zoncwadi lwemveli kwintlalo yethu:

• Ingoma
• Izibongo
• Neentsomi

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                       [25]

UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

                              'INTSOMI KADELI NODELIWE'

Kwahlala kwahlala kwayintsomi. Kwiinduli zaseLatakisa kwakukho abantwana
ababelekelana, uDeli noDeliwe. UDeli wayeyinkwenkwe, uDeliwe eyintombazana.
Abazali babethanda uDeli bengamthandi uDeliwe. Babesithi uDeliwe mbi kuba
wayenesifombo. Yayimhlupha le nto uDeliwe kuba wayehlekwa nguDeli esithi
bekufanele ukuba akangowakowabo kuba akuzange kubekho sifombo kowabo, 5
siyaqala ukubakho ngoDeliwe. 'Kunokwenzeka ukuba wacholwa usemncinci
wakhuliswa apha ekhaya.' Wayehlal'ahlale atsho uDeli enkqonkqa eso sifombo.

Ngaminazana ithile uDeliwe wathunywa kwamakhulu. Naxa babedla ngokuhamba
bobabini noDeli, uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi iyamhlaza into
yokuhamba naye eneli gongqo lisemqolo, waba uhamba yedwa ngolo hlobo. 10
Wahamba, wahamba, emana ukuhlala phantsi kuba wayediniwe kwaye kukude yaye
indlela ifuna ukuba uyihambe nomntu. Wayeza kuyihamba nabani ke uDeliwe?
Wakha wahlala phantsi walila, wagixa wada wanesingqala. Esathule njalo ecinga, weva
ilizwi elincinane lisitsho ngaphaya kwamawa. Wothuka walaqaza uDeliwe akambona tu
umntu othethayo ukuba uphi na. Eli lizwi lalivakala ngathi lelentombazana. Naxa 15
lalivakala kancinci yayivakala into eliyithethayo, libugadlela xa lithetha. Waliva uDeliwe
lisithi, 'Deliwe, Deliwe!' Wathula eDeliwe exakwe kukusabela kuba engazi ukuba uza
kusabela athini na. Lavakala ilizwi kwakhona, 'Deliwe! Deliwe!' Wancuma uDeliwe
waphendula, 'Ndiyeva ukuba uyandibiza kodwa ndixakiwe yindlela yokusabela, ukuba
ndithi, 'hi-i-i, ndibengathi andinambeko.'                                                 20

17.1     'Kwahlala kwahlala kwayintsomi.'
         Nika umsebenzi wala mazwi.                                                           (2)

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                            DBE/2018
                                           SCE

17.2     Abazali babethanda uDeli bengamthandi uDeliwe.
         Atyhila ntoni ngabazali bakaDeliwe la mazwi?                                  (2)
17.3     Ngokwalapha entsomini uDeli uzotywe njengomlinganiswa onjani? Xhasa
         impendulo yakho.                                                              (2)
17.4     'Wahamba, wahamba, ...'

         Lubonisa ntoni uphinda-phindo lwamagama kule ntsomi?                          (2)
17.5     Aba nafuthe lini kubomi bukaDeliwe amazwi athethwa lilizwi elalisitsho
         ngaphaya kwamawa?                                                             (2)
17.6     Tyhila isigqebelo esibonakala kule ntsomi.                                    (2)
17.7     Mfundiso ni efumaneka kule ntsomi? Xhasa impendulo yakho.                     (3)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA H

ENKOSI STEVE BIKO
         A! Mzantsi-Afrika!
         Nalo ke ilizwe lethu Mzantsi-Afrika.
         Nalo ke ikhaya lethu Mzantsi-Afrika.
         Nantso ke indawo yethu yokubalekela, Mzantsi-Afrika.
5        Nantso ke indawo yethu yokulilela, Mzantsi-Afrika
         Namhlanje sithi yeyethu kuba asilwele amathandazwe.
         Namhlanje sithi yeyethu kuba basilwele ooNokwindla.
         OomGcina, ooTyhopho, ooXhamela, lowo ke nguSteve Biko.
         A! Mzantsi-Afrika!
10       A! Mzantsi-Afrika!
         Hayi! Hayi! Ndiyayithanda le ndoda andizenzi
         Ndizibuz'umbuz'umhla nezolo, 'kutheni na?'
         Andizange ndambona mos, ndimbon'emifanekisweni!
         Kaloku le nt'ingumzabalazo ndizelwe seyisecicini
15       Yena ke ebesele emnabel'uqaqaqa.
         Oooooo! Ndiyasibona ke ngoku isizathu.
         Yile mfundo ingakhethe bani, zezi zikolo zingakhethe bani.
         A! Mzantsi Afrika!
         A! Mzantsi-Afrika!
20       Ndiyafunda kaloku kuba ndifundisiwe ndaye ndifundile.
         Ndifunde ndafunda ndabon'ukub'usilwele isizwe esintsundu,
         Ndabon'ub'uyisindisil'inkedama emlonyeni wengonyama,
         Ndabon'ukub'umsindisil'umhlolokazi emlonyeni wengonyama,
         Yafund'inkedama wathethelelw'umhlolokazi
25       Kanti ngaloo ndlela uhamba aph'uBawo asithuma khona.
         Ukuba sinced'abangenamandl'okuzinceda
         A! Mzantsi-Afrika!

17.8     Nika iimpawu ezimbini zesi sibongo.                                           (2)

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       26                                   DBE/2018
                                        SCE

17.9     Lubonisa ntoni uphinda-phindo lwesikhahlelo A! Mzantsi-Afrika kwesi
         sibongo?                                                                        (2)

17.10    Loluphi uluvo oluqaqanjiswa yimbongi ngoSteve Biko ukusuka kumqolo
         we-12 ukuya kumqolo we-16?                                                      (2)

17.11    Xela isafobe esisetyenziswe yimbongi kumqolo we-15, uchaze ukuba
         siphuhlisa ntoni.                                                               (2)

17.12    Ntsingiselo ni equlathwe ngumqolo wama-20?                                      (2)
                                                                                         [25]

                                                      AMANQAKU ECANDELO B:               25

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         27                         DBE/2018
                                          SCE

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

•   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama eziNE, ukususela kumbuzo we-18
    ukuya kumbuzo wama-25.
•   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
•   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:          Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
                  kwiCANDELO B (kwiNoveli/kuNcwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
                  ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
                  Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
                  (kwiNoveli)   KUNYANZELEKILE     ukuba     akhethe umbuzo
                  OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 18 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

AMAZA – ZS Qangule

Phicotha isimo sentlalo kule drama ethi; Amaza.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.            [25]

UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

AmaBhele adibene kwaDanile ngomcimbi kaNamhla.

KHULILE: Silapha kwandlu-nkulu maBhele ngokusabela isicelo sikamkhuluwa
         uDanile.
SABATHA: (Eqongqotha inqawa, efulathela uDanile) Iyawa yinyoni na
         Nkomiyahlaba!                                                      5
DANILE:  (Engcangcazela ngumsindo) Ndithi mandinazise maBhele ukuba ndifike
         ingqeqe kaVaxa ijoja uNamhla xa bendivela kuzonwabela etywaleni.
MPHURHU: Ngubani igama laloo mbundana?
QEBEYI:  NguLizo, ndiqinisekile.
ZOLA:    Inyaniso yeyokuba bebephefumlelana!                                10
XOLILE:  Singena phi ke kumdlalo wabantwana?
QEBEYI:  Akukho buntwana ngandawo kumntu oza kutshata.
KHULILE: Ingathi le nto yalo mntwana iza kusifumbathisa udushe! Uqinile
         kunjalonje.

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                             Tyhila iphepha

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        28                                  DBE/2018
                                         SCE

MPHURHU: Izifundiswa zihamba ngesitshatshela samagunya kuba kaloku laba                15
          yitrongo igazi lomntu.
QEBEYI:   Kunjalo kanye! Namagqwirha ahamba `ngamagunya kuba igqirha
          elinukayo linukelwa ngumthetho!
ZOLA:     Nilibele mawethu ukuba lo mfana akaliwa
          yintombi waliwa nini.                                                        20
QEBEYI:   Into ize ifike ithini?
ZOLA:     Ebengandwendwelanga nina, ebehambele uNamhla.
SABATHA: Ehamba erhaqaza nje akanamfazi?
ZOLA:     Ufuna umfazi wesibini.
MPHURHU: Yintoni ke leyo?                                                              25
XOLILE:   Sisithembu.
ZOLA:     Esi nisithandayo!
QEBEYI:   Masithi ebeye kuxolisa njengamadoda onke!
MPHURHU: Ibe ambalwa amadoda ahleli neentyatyambo ayezibone kuqala.
SABATHA: Unyanisile! Uninzi lweentyatyambo zamhlamnene luyokozela kweminye             30
          imizi!
VUYISILE: Yithi ziyabuna!
XOLILE:   Nifuna kwenzeke loo nto nalapha kuNamhla?
MPHURHU: (Ephakama ekrwempa intloko) Nantsi Into maBhele. Kukho lilzwi elithi
          Siyasithanda isithembu, ngenene ke kunjalo. Makakhululwe uNamhla             35
          abengumfazi omncinci walo mfana, yiyona ndlela yokusixolisa
          sonke leyo.
ZOLA:     UNamhla atshatwe ngumbundana ngoku!
QEBEYI:   Ephakama, ejonga kuMphurhu)
          Inyoka uyichane entloko mfo kabawo.                                          40

19.1     Sizathu sini esidibanise amaBhele ngalo mhla?                                     (2)

19.2     Ingaba uDanile uvezwe njengomlinganiswa onjani?                                   (2)

19.3     '… ndifike ingqeqe kaVaxa ijoja uNamhla …'

         Liveza ntoni ngoDanile igama elibhalwe ngqindilili alisebenzise kumazwi
         angasentla?                                                                       (2)

19.4     Loluphi udidi lomlinganiswa uNamhla? Xhasa impendulo yakho.                       (3)

19.5     Phawula ngendlela ababiza ngayo uMphurhu abantu ababhinqileyo.                    (2)

                                        KUNYE

Akuvumelekange ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2018/741a3eb3-d73f-4669-b0bd-936c33e1ec34) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2018/ffc66f7b-9476-4b5f-bcf9-9933b7b036df) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
