# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC June Exams 2019 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC June Exams 2019, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2019/240fc79d-7564-440f-a0c5-dfb3377a86f8
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC June Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC June Exams 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2019/240fc79d-7564-440f-a0c5-dfb3377a86f8)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exams · 2019 · isixhosa. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                         2019

                                                               AMANQAKU: 80

                                                              XESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-26.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                             Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                                 DBE/2019
                                         SC/NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                   (30)
         ICANDELO B:        INoveli/UncwadiLwemveli   (25)
         ICANDELO C:        IDrama                    (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                   B    (INOVELI/UNCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO

             Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama
              ali-190–240.
             Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
              ukuba iphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                            DBE/2019
                                         SC/NSC

7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE kulindeleke ukuba
         ilandelwe ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela imibuzo ekwiphepha
         loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                                  DBE/2019
                                           SC/NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU              INOMBOLO
                                                                               YEPHEPHA
1.   'Inyibiba'                          Umbuzo osisincoko
                                            sombongo               10                6
2.   'Unozakuzaku'                       Umbuzo omfutshane         10                7
3.   'Iimbongi'                          Umbuzo omfutshane         10                8
4.   'UMfikazi uCharlotte Manyhi         Umbuzo omfutshane
     Maxeke'                                                       10                9
                                             KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Imfundo'                      Umbuzo omfutshane   10               10
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
6. Inkawu idliw'ilila                    Umbuzo osisincoko         25                11
                                            soncwadi
7.   Inkawu idliw'ilila                  Umbuzo omfutshane         25                11
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo osisincoko         25                14
                                            soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo omfutshane         25                14
10. Ukhozi olumaphiko                    Umbuzo osisincoko         25                16
                                            soncwadi
11. Ukhozi olumaphiko                    Umbuzo omfutshane         25                16
                                            OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli          Umbuzo osisincoko                           18
                                            soncwadi               25
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli          Umbuzo omfutshane         25                18
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.
14. Buzani Kubawo                        Umbuzo osisincoko
                                            soncwadi               25                21
15. Buzani Kubawo                        Umbuzo omfutshane         25                21
16. Indlal'inamanyala                    Umbuzo osisincoko
                                            soncwadi               25                24
17. Indlal'inamanyala                    Umbuzo omfutshane         25                24
QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE OSISINCOKO
                  nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                            DBE/2019
                                           SC/NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI     INANI LEMIBUZO     TIKISHA
                                        EMIBUZO     EPHENDULWAYO     NGASEZANTSI
                                                                          ()
A: ISihobe
                                  1–4             2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                    emiselweyo)
            KUNYE
A: ISihobe
                                   5              1
   (ISihobe esingafundiswanga)                            ongamiselwanga)
B: INoveli OKANYE Uncwadi
   Lwemveli
   (Umbuzo osisincoko             6–13            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                 14–17            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
             OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
             Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
             emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                              DBE/2019
                                        SC/NSC

ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA– B Ngombane
IMIYALELO
    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     wombongo okanye isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

INYIBIBA – JJR Jolobe
1     Ndayibona izifihla
2     Enqaben'ezixhotyeni,
3     Ngaphakathi kwamalwalwa
4     Amabini, iqaqambile.
5     Hayi, obo buhle!
6     Izityalo ezithile
7     Zaye zimi zijikele;
8     Yayiphakamisa leyo
9     Ntloko yayo imhlophe-mthubi,
10    Njengetshawekazi.
11    Yema ithe zole cwaka,
12    Leyo ndebe ibukhephu.
13    Yayimsulwa kolo hlanga
14    Lwayo, im'iyimfezeko,
15    Inyibiba entle.
16    Loo magqabi asixwexwe
17    Achokozwe busiliva,
18    Aphuphuma kukuphila,
19    Ayekratsha ngemveliso
20    Yobo bomi bawo.

Cazulula isigama esisetyenziswe yimbongi kwesi sicatshulwa sombongo ukuphuhlisa
ubuhle benyibiba.
Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                    [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         7                               DBE/2019
                                        SC/NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UNOZAKUZAKU – ZS Qangule

1     Indod'encazwa ngabakhulu kwanabanci,
2     Kufunek'ingalandulanga kodwa yenz' ezo nto
3     Imaz'esengekayo nok'isisaqhaga,
4     Kaloku yindlezan'ayinakoma kuthi tu.

5     Lo mf'akamntwana kodw'akaxhego,
6     Izicithi ziwubonile umtsi wakh'edlula.
7     Lithemb'elingafuni kudanisa mntu.
8     Isiqalo ndawonye nesiphelo sendaba nguye.

9     Sel'ethwel'ufele emagxen'egoduka,
10    Ehamb'ezimfikila yimbek'ebekuyo.
11    Selekubon'ukuphumelela kobo buhlobo,
12    Ekufikeni kwakh'ekhaya komemelelwa.

13    Wayi wayi ngabantu bekhaya,
14    Kunge kumhla kwathiwa kwahluzwa,
15    Wonke k'umntu amamele ngeendlebe namehlo,
16    Kude kuphele yonk'int'ebithetha.

2.1      Luphuhlisa ntoni ngonozakuzaku uchasaniso olusetyenziswe kumqolo
         wesi-3?                                                                        (2)

2.2      Tyhila ngesivakalisi ESINYE okuthethwa yimbongi ngonozakuzaku kwisitanza
         sesi-2.                                                                        (2)

2.3      Cacisa umfanekiso ntelekelelo ozotywa kumqolo we-13 ngonozakuzaku.             (2)

2.4      Chaza ukuba sidalwe njani isingqisho salo mbongo.                              (2)

2.5      Nika umyalezo ofumaneka kulo mbongo ngonozakuzaku.                             (2)
                                                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         8                                   DBE/2019
                                        SC/NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

IIMBONGI – ZS Qangule

1     Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
2     Mithombo ehlupha ngokubhanga,
3     Nzala yamagqirha ngokunuka,
4     Luhlobo lwamanxila ngokuthuka,
5     Ziphoxo zenkundla ukubhoxa,
6     Xholovane benkundla ukuxoxa,
7     Zazi zeembalo ukuprofithesha,
8     Makholwa endalo ukubhedesha,
9     Manyange anyanga izizwe,
10    Bavuseleli abatyala ubuzwe,
11    Zingxangxasi iingcamango zenu,
12    Yingxubevange ukugxagxaza kwenu,
13    Ndiphuma nani ngokutola.
14    Ndivuma nina ngokuhlola.

3.1      Siphuhlisa ntoni ngeembongi isikweko esisetyenziswe kumqolo wesi-2?              (2)

3.2      Tyhila ngesivakalisi ESINYE okuthethwa yimbongi ngeembongi kwiokthevi
         yale sonethi.                                                                    (2)

3.3      Cacisa umfanekiso ntelekelelo ozotywa kumqolo we-12 ngeembongi.                  (2)

3.4      Chaza ukuba sidalwe njani isingqisho salo mbongo.                                (2)

3.5      Nika umyalezo ofumaneka kulo mbongo ngeembongi.                                  (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                               DBE/2019
                                              SC/NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – SEK Mqhayi

1     Igqibil'intomb'asemzini;
2     Igqibil'intomb'aseLusuthu;
3     Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni
4     Ukhe wabek'iinyawo kwelabaTswana;
5     Kusapho lukaKama nolwabaRolweni;
6     Wabek'amabele kubaThembu;
7     Kumabandla kaNdaba kaZondwa;
8     ETyhalarha kwingcwaba likaNgangelizwe.

9     Maz'emabele made yase-Afrika;
10    Okwanyis'usapho lukaNtu luphela;
11    Azi nonyaka yaphusile nje;
12    Logangwa yintokazi kabani na?
13    Menzelen'ilitye lokukhunjulwa,
14    Ze siqhayisele ngal'amavilakazi;
15    Az'angaz'alityalwe kowabo;
16    Az'angaz'alityalw'emhlabeni,
17    Az'angaz'alityalw'-eAfrika!
18    Nci! Ncincilili!

4.1      Siphuhlisa ntoni ngomfikazi uCharlotte Manyhi            Maxeke    isihlonipho
         esisetyenziswe kumqolo woku-1 nakowesi-2?                                            (2)

4.2      Tyhila ngesivakalisi        ESINYE    okuthethwa   yimbongi   kumqolo   we-11
         nakowe-12.                                                                           (2)

4.3      Cacisa umfanekiso ntelekelelo ozotywa kumqolo we-9 ngomfikazi uCharlotte
         Manyhi Maxeke.                                                                       (2)

4.4      Chaza ukuba sidalwe njani isingqisho kwimiqolo 15 ukuya kowe-17.                     (2)

4.5      Nika umyalezo ofumaneka kulo mbongo ngomfikazi uCharlotte Manyhi
         Maxeke.                                                                              (2)
                                                                                              [10]

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        10                              DBE/2019
                                        SC/NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

IMFUNDO – PM Qangule

1     Yindyebo etyebis'ingqondo
2     Yintlwayelo echumis'engqondweni.
3     Sisiqholo sokuqhol'engqondweni,
4     Bubusi obuncindi ichwayitis'ingqondo.
5     Sisivundiso sokuchumis'ingqondo.
6     Sisizalo seengqondi neenkcuba-buchopho.

7     Yintlaka eyakhulis'engqondweni.
8     Yintubululu eqhwatyelwa bubunqumbululu.
9     Bubunqumbululu bamasi oqobo qobo,
10    Ngumthi omagqab'aluhlaza yaka.
11    Lilitha elizinze kwimithambo yengqondo,
12    Yinkwenkwezi ekhazimlayo engqondweni.

13    Bubuhle obunyulu bobunyulu bengqondo,
14    Abayizuzileyo imfundo bazuze ubomi.
15    Abayifunxileyo bapholil'engqondweni,
16    Abayifumeneyo bafumene elenen'ilifa.
17    Abafunileyo banekhakha lobomi,
18    Ilitha elingasayi kucima naphakade.

5.1      Chaza umsebenzi wemvano siqalo kumqolo woku-1 nowesi-2.                       (2)

5.2      Ivakalelwa njani imbongi ngemfundo kwisitanza sesi-2? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                        (2)

5.3      Xela ukuba iqaqambisa ntoni imbongi ngemfundo ngokuphinda igama 'nyulu'
         kumqolo we-13.                                                                (2)

5.4      Nika umxholo walo mbongo.                                                     (2)

5.5      Xhasa uluvo lwembongi oluqulethwe ngumqolo we-18.                             (2)
                                                                                       [10]

                                                    AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        11                             DBE/2019
                                        SC/NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo okanye kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
    NOMBUZO OMFUTSHANE nakuNcwadi Lwemveli, ukususela kumbuzo 6 ukuya
    kumbuzo 13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli). KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
Chaza indlela umbhali amzobe ngayo uMfuneko ukuphuhlisa umxholo wolwaphulo-
mthetho kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.               [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
'Uhamba apha esithubeni abuye ngothulanja enuka utywala. Okwangoku ndifuna aye
kuqweba isimilo esitsha kowabo.'
'Utywala ke yihlo abuhambi bodwa. Apho kukho utywala kukho amadoda abhantsayo.
Mntakabawo, ndithembe, andisokuze ndikulahlekise nakanye.'
'Ewe yihlo, ndiyayazi loo nto.' Uyandazi ukuba ndingumntu ongayifuniyo into embi 5
ngendalo. Elam lithi akukabi naye wena umfazi, lo unaye uyacaca ukuba uze emalini
yakho, ngoko ke zikhwebule kuye engekakulimazi. Le nto ayenzayo ngoku
ingabuchaphazela nobomi bakho. Kumaxa undawoni wena kulaa mcimbi wakho
noSiziwe?' wabuza uMkhokeli. 'Kuselukhuni mfo kabawo. USiziwe uthi akasoze abe
sisithembu yena. Ewe, uyayiva ingxaki endinayo nomfazi wam kwaye uyavelana nam 10
kakhulu kuyo kodwa mandiqale ndimenzele nje incetyana encinci, ndiqhawule
umtshato wam noThantaswa kuqala. Yile ndawo ndiyibalekayo ke leyo.'
'Uyavakala mntakabawo, kwaye yinyaniso le ayithethayo uSiziwe. Ixhala lam mna
bubomi bakho.'
'Akakho umntu olilitye kulo mhlaba, Ndweshe. Ngaphaya koko kuthiwa ukufa 15
akwaziwa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                                 DBE/2019
                                                SC/NSC

Angasuka abhubhe kuqala ngoku yena ebejonge ukubulala mna kuqala. Ukubalekisela
ilifa lam kulo mfazi, kungcono ndiye egqwetheni lam ndiyokwenza umyolelo obhalwe
phantsi. Ndifuna athi nokuba ucinga ngokundibulala angakhothi naphantsi emalini
yam', wantyuntya watsho uMsindisi.                                               20
'Kwekhu! Ucinge into yokwenene mfo kabawo.'

7.1      Xela isenzo sikaThantaswa esenza ukuba uMkhokeli ambone njengoze
         emalini kaMsindisi.                                                                      (2)
7.2      Chaza ukuba esi sicatshulwa sibakrobisa njani kokuseza kuhla ebalini
         abafundi bale noveli.                                                                    (2)
7.3      Bafundiswa ntoni            abafundi    bale    noveli   ngezenzo   zomlinganiswa
         onguNonkanyiso?                                                                          (2)
7.4      Cacisa indima edlalwa liziko lamapolisa kwimpixano ekule noveli.                         (2)
7.5      Ngqina ukuba wayefanele ukuba nexhala uMkhokeli ngobomi bukaMsindisi.
         Xhasa impendulo yakho.                                                                   (2)
7.6      Eli lifa kuthethwa ngalo kwesi sicatshulwa lilichaphazela njani eli bali
         kwinqanaba lesiphelo?                                                                    (2)
                                                KUNYE
ISICATSHULWA B

Waphuma apho uMdlambila ezihlekahlekisa. Wayesakrokra. Yayikhona ingqondo ethi
ubekwa inkanga emehlweni ngulo mntwana uqavileyo. Wangena eofisini yakhe
emanyonywana kukuphoxwa ngumntwana olibhinqa nokwenza. Yaba ngathi kuye
ukrotyelwe nguNcedeka ukuba ufuna ukumsela inyongo. Ngelo thuba uMdlambila
agrunywa lixhala, kwakukwamlebese kuThantaswa noMfuneko. 'Okokoko Mfuno ndide 5
ndawuqabelisa lo mcimbi nalaa mfo namhlanje. Undincedile umntu wabantu kuba
ndiphantse ukuphulukana nenqatha selisemlonyeni,' watsho uThantaswa
onwabile.
'Ngenene uphantse ukuqabuka sekophulwe. Yiyo le nto ndithe mnike laa mfo le mali
ayifunayo,' waphosa elo uMfuneko. 'UMsindisi wayecinga ukuba ubhadlile kaloku xa 10
engandabeli mna kwilifa lakhe. Loo nyana wakhe ke uya kuliva ngokunuka
okwenyama yamagqirha,' watsho ejalile ebusweni ngoku uThantaswa. Wathi qhuzu
qhuzu wahleka uMfuneko. 'Kaloku yena wayecinga ukuba uyakohlwaya, nento leyo
eya kuvela kuwe isisothuso esikhulu mhla yena wabhubha,' watsho uMfuneko.
Ndithandaza uThixo ophilayo mna kuba naku endithobele umsindisi olungileyo, 15
ezokundivusa, ngabula yena.
'Kuza kufuneka ke ngoku sithandwa sam, ukhawulezise uhlawule imali yalaa mfo
engekatshintshi ngqondo,' wacebisa ngelo uMfuneko.
'Yinyaniso leyo Mfuno, ukuze ndiyidle kakuhle imali yam ngaphandle kwezikhubekiso
namaxhala.'                                                                       20
'Ngaphandle kwexhala njani kaloku Thanti, kukho laa Mapheza uzenza iphela emasini
nje?' Ukuba ndimphosile lo mfo kulo mngcwabo wakwaTyhalithemba, inene uya kuba
unamawabo ...'
7.7      Cacisa intetho kaThantaswa ebhalwe ngqindilili ngokusemxholweni wale
         noveli.                                                                                  (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

7.8      Ingaba uThantaswa umchaza ngokuchanekileyo uMdlambila xa esithi
         ungumsindisi olungileyo? Xhasa impendulo yakho.                                     (2)

7.9      Khankanya iindlela zibeMBINI uMapheza azenze ngazo iphela emasini,
         ngabula Mfuneko.                                                                    (2)

7.10     Kube bubuchule njani ukwenza ukuba uMapheza noMfuneko babe nezimo
         ezahlukileyo kule noveli?                                                           (2)

7.11     Phawula ngesiphumo sesivumelwano sikaThantaswa noMdlambila kule
         noveli.                                                                             (2)

7.12     Ingaba le noveli ibhalelwe eliphi iqela labantu? Xhasa impendulo yakho.             (3)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                                 DBE/2019
                                        SC/NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA! – WK Tamsanqa
Chaza indlela umbhali amzobe ngayo uThole ukuphuhlisa umxholo ongokubaluleka
kokuzithathela izigqibo ebomini kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                         [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C

Umntu unokuwuthabatha na umlilo awuse esifubeni sakhe, Zingatshi na iingubo
zakhe? Unokuhamba na umntu phezu kwamalahle avuthayo. Zingatyabuki na iinyawo
zakhe. Wathi akuweva la mazwi lwe rhiphu uvalo wee xhwenene wakha wema umzuzu
ecinga kukho ingqondo ethi makangabi sangena kulo mzi aya kuwo, ekhumbula
amazwi aloluhlobo ethethwa kuye enga uyaphupha ekhumbula namazwi awakha 5
waweva ethethwa esangweni lelokishi eSprings athi, 'Umoya uvela ngaphambili,'
nezinto ezathi zamhlela ngobo busuku. Uthe esahlafuna la mazwi athethwa ngulo mfo
wakwaSigxabhayi weva ilizwi lisithi, 'Kutheni na Sthandwa uyalahleka?' Wee phaka
esothuka. Tyhini! NguNomsa uyamhlangabeza esangweni.
'Ewe Sasa ndingxamele ukulahleka,' watsho ukuphendula efihla eyona nyaniso. 10
Bathathana baya kungena endlwini yalulonwabo olukhulu kusenziwa ziselo kudlalwa
zidraughts kusithiwani. Babengayilibali imini enje ngolo rhatya umzi ingowabo
bengaphazanyiswa nto, ndithetha ukuba kwakuxhelw'eXhukwane. Kuthe kusemnandi
kunjalo kwankqonkqozwa emnyango. 'Ngena!' watsho uNomsa engayiphakamisanga
nentloko eqwalasele kuloo mdlalo babewudlala weedraughts etafileni. Uthe 15
ukuwaphakamisa kwakhe amehlo esithi makakhe ajonge lo mntu ungenayo wothuka
waxhuma esitulweni zasarhaka ezo draughts kwachitheka ziselo kwafa zigilasi phezu
kwetafile yaba bubutyadidi.

9.1      Xela isenzo sikaThemba esenze ukuba uThole azifumane esenkathazweni
         mhla babesuka eGcuwa.                                                            (2)
9.2      Chaza ukuba esi sicatshulwa sibakrobisa njani kokuseza kuhla ebalini
         abafundi bale noveli.                                                            (2)
9.3      Bafundiswa ntoni abafundi bale noveli ngezenzo zomlinganiswa onguNomsa?          (2)
9.4      Cacisa indima edlalwe likhaya likaNomsa kwimpixano ekwesi sigaba sebali.         (2)
9.5      Ngqina ukuba wayefanele uThole ukuba nexhala lokungena kuloNomsa.
         Xhasa impendulo yakho.                                                           (2)
9.6      Lo Nomsa kuthethwa ngaye kwesi sicatshulwa ulichaphazela njani eli bali
         kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto?                                             (2)
                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

ISICATSHULWA D

'Ndinjenjenje kanene kungenxa yakho Thozama ntombi yasemaBheleni,
umzamo omhle uwuzamile. Akwaba Ophezu-konke ebeya kukuvuza ngomsebenzi
wakho, zihle iintsikelelo njengombethe weZulu phezu kwakho, ifezeke iminqweno
yakho yonke, enjenjalo ukuyelula nemihla yakho side sibuye sibonane.'

Zenjenjalo ukusasazeka iindaba ezingaye emaphepheni zisiya kufikelela 5
nakumaqabane akhe akudala esikolweni eZazulwana nakwaBlayi awayesithi
akuwubona umfanekiso wakhe uzolile kumaphepha-ndaba avakale edanduluka
emkhahlela esithi, 'Xhalanga Nkosi' atsho akhumbule izimbo zakhe ezihlekisayo
namabali akhe kadyakalashe, avakale emana ukumbombozela esithi, 'Uncedo
alukho emhlabeni.'                                                            10

'Nantso ke ingxaki mfo kankawu.' AbakwaBlayi bathi bakuwubona lo mfanekiso nezi
ndaba bakhumbula umhla wakwaNgubengcuka eClarkebury, 'Thina phaya
emaMfengwini inkawu ityiwa ilila, kunjalo siyiqala entloko kule ndawo
ineenyeembezi, imfene isinda ngokugoloza.' EBenoni amakhosikazi awayemazi
kangako uMangaliso ngezimbo zakhe namabali ahlekisayo athi akuwubona 15
umfanekiso wakhe kwiphepha-ndaba Imvo aphambana emana ukubonisana ngezi
ndaba nalo mfanekiso.
'Hina Mazibaningashe! Ukhe wambona na umkhwenyana wakho mfazi?' watsho
oqale wawubona. 'Umkhwenyana wam ongubani na MaNantsi?' yatsho impendulo.
'Uqale nini na ukungamazi umkhwenyana? Watsho emphosela ngephepha-ndaba.' 20
'Thixo wamaZulu nguye lo? Uphi? Uncedo alukho emhlabeni, watsho udyakalashe,'
bamana ukutsho abafazi abaphoselwa eli phepha bebona umfanekiso wakhe.
'Kowu wazola umntwana womntu,' watsho omnye ewondele lo mfanekiso. 'Kodwa
maNantsi lo mntwana ubufanele ubufundisi uyambona?'

9.7      Nika intsingiselo yentetho kaMangaliso ebhalwe ngqindilili ngokusemxholweni
         wale noveli.                                                                        (2)

9.8      Ingaba ezi ntokazi zimchaza ngokuchanekileyo uMangaliso xa zisithi lo
         mntwana ubufanele ubufundisi? Xhasa impendulo yakho.                                (2)

9.9      Khankanya indlela okube ngumqobo            ngayo   kwimpumelelo     kaThole
         ukungakwazi ukuzithathela izigqibo.                                                 (2)

9.10     Kube bubuchule njani ukwenza ukuba uThole noThemba babe nezimo
         ezahlukileyo kule noveli?                                                           (2)

9.11     Phawula ngesiphumo sesivumelwano sikaFikizolo noThole sokubuyela
         esikolweni kule noveli.                                                             (2)

9.12     Ingaba le noveli ibhalelwe eliphi iqela labantu? Xhasa impendulo yakho.             (3)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         16                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Chaza indlela umbhali amzobe ngayo uFriday ukuphuhlisa umxholo wokulwa
ingcinezelo kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(amaphepha ama-2–2½).                                                                        [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E

Ndanga ndiyalama, ndazibuza ukuba yintoni le ingaka ndimenze yona uFriday.
Yayiyintoni ke, ndandingamqhelanga nokumqhela nje? Nalapha ekuhlaleni nasekukhu-
leni azizange khe zingqubane iindlela zethu. Wayengenguye namntu usoloko ekho
naphakathi komzi lo, into yakhe ikukuphala apha esithubeni, ungasoze umbone
nangempelaveki. Yinto yokubambelana ngoNokuzola engakhathalele kufuna bungqina           5
kunjalo nje. Hayi, ayinakuba sisizathu eso. Mna ndandisabetha ngezikaTshiwo, ngeli
xa yena wayesele etyibilika ngeempundu. Wayenezinto, ngeli xa mna ndandisaziwa
ngeziya bhrukhwe zinga, kunye neehempe ezinga. Zizinto awayenazo ezazibangela
ukuba aziwe njengomnye woodlalani apha abathile. Into awayenokusuka ayenze
kukumhlutha naloo Nokuzola wam webhongo, aphinde amlahle akuva ethanda, ibe              10
ngathi akwenzekanga nto. Bagxalathelana ukuya kulaa moto ndandisakuquthuma
kuyo, bafika bakhanyisa, bobane sebekhuphe imikhono yekati, kucacile ukuba bafuna
ukumcima igama lowo babemzingela, umna.
'Hayi akakho apha manene.' Yatsho ephambili. 'Yasinda inyhwagi sesisithi
siyibambisile.' Yabuya impendulo ivela komnye. 'Siyiyekela ni singayintumeki nje le      15
moto?' Kwatsho laa mfo uphambili. Ndandisendigqibe kwelokuba ndibhacele
esihlahleni apho umalume wayengummi khona, enomhlatyana wakhe. Ndithe
ndakuqabela induli yabakhwetha yahluka kubini ingqondo yam. Kwakho into ethi
kukude kakhulu ngeenyawo esihlahleni mandiye kuzama ubhontsi, ithamsanqa yinto
apha ongenakuyazi. Kwakukho nethi mandiqabele intaba,ndiyokukhweza iXhalanga ze          20
ndiyokufika kwamalume sendisihla ngoZintloko.
11.1     Xela isenzo sikaFriday esenza ukuba uMfazwe azibuze le mibuzo.                      (2)
11.2     Chaza ukuba esi sicatshulwa sibakrobisa njani kokuseza kuhla ebalini
         abafundi bale noveli.                                                               (2)
11.3     Bafundiswa ntoni abafundi bale noveli ngezenzo zomlinganiswa onguNdima?             (2)
11.4     Cacisa indima edlalwa liziko lamapolisa kwimpixano ekule noveli.                    (2)
11.5     Ngqina ukuba wayefanele ukuba nexhala ngoFriday uMfazwe? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                    (2)
11.6     Lo Nokuzola kuthethwa ngaye ulichaphazela njani eli bali kwinqanaba
         lesiphelo?                                                                          (2)
                                        KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

ISICATSHULWA F

Yatsho yathatha kude ukucinga ingqondo yam, ndikhumbula amahlandinyuka
endihlangene nawo kude kuyokutsho kweso sigaba sobomi bam. Umfanekiso
owawungafuni ukucima engqondweni yam ngowalaa makhwenkwana ndawadlakaza
izisu ekubeni endisindise ekubulaweni nguSikhotsholo noNgqithi. Wawusithi xa
usithelayo lo mfanekiso ulandelwe luzizi ngoweCresida emhlophe kufele kuyo 5
amahlakani kaFriday ngobuya busukwazana ndingasayi kuze ndibulibale. Ndakha
ndaxwesisa umbuzo kuSiphiwo noThembekile ngeso sigigaba.
'Yhuu! Bhut' F, yinja yomntu ke loo Friday. Ubagqibile ukubabulalisa abantu ngala
maBhulu. Laa mahlakani akhe akaziwa ukuba uyaphi na. Phofu ke usoloko ehamba
nabantu abangaziwayo ukuba ngabaphi na.'                                          10
'Xa usithi asuka anyamalala uthetha ukuthini na Thembekile?'
'Wabonwa sengasahambi nazo eziya ntwana zine, seyingabanye ngoku.'
'Uthetha ukuthi zange khe kubekho umbiko wokuba kukho abantu abacholwe
emotweni emhlophe kufutshane nakwaFriday itshoba lilele umbethe?'
'Hayi, zange ibekho into enjalo. Wena ES kukho into owakha wayiva enjengale ibuzwa 15
nguBhut' F?' Zazibonakala apha emehlweni ezi ntwana ukuba ndizibuza intsomi.
'Makube mhlawumbi mfundisi ucinga ngenye into eyenzeka kwenye indawo. Akukho
mntu unokuze abulawe ingeviwa loo nto phaya kwaQaka. Neendonga zineendlebe
kaloku kuleya yethu indawo.' Ndathi ndakukhuza ndiqhwaba izandla kukumangaliswa
nokothuka zasuka zandiwa ngentsini ezi ntwana.                                     20

11.7     Nika intsingiselo yentetho kaMfazwe ebhalwe ngqindilili ngokusemxholweni
         wale noveli.                                                                        (2)

11.8     Ingaba le ncoko ikwisicatshulwa imchaza ngokuchanekileyo uFriday xa isithi
         yinja yomntu? Xhasa impendulo yakho.                                                (2)

11.9     Khankanya indlela isipolisa esibe ngumqobo ngayo kwinjongo kaMfazwe
         yokukhalimela ingcinezelo.                                                          (2)

11.10    Kube bubuchule njani ukwenza ukuba uMfazwe noFriday babe nezimo
         ezahlukileyo kule noveli?                                                           (2)

11.11    Phawula ngesiphumo sesivumelwano           sikaMfazwe    nomfundisi   uHlathi
         sokuqhwesha kukaMfazwe kule noveli.                                                 (2)

11.12    Ingaba le noveli ibhalelwe eliphi iqela labantu? Xhasa impendulo yakho.             (3)
                                                                                             [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        18                                DBE/2019
                                        SC/NSC

UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Ngqina ukuba iintsomi, iingoma namaqhalo ziyasebenzisana kwimixholo
engokucalulana. Thathela kwintsomi kaDeli noDeliwe ukuya kumaqhalo neengoma
zemveli ozifundisiweyo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                  [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G

                       INTSOMI KAKHETSHE NESIKHUKUKAZI
Kwathi ke kaloku ngantsomi, kudala-dala iintaka zaye zithandana,zisendiselana
njengabantu. Ngelo xesha ukhetshe ufike watshata nesikhukukazi, bahlalisana
kakuhle, bathandana oku kusisimanga bada bafumana nabantwana. Kwalile ngenye
imini, ukhetshe wemka esiyakuphandela usapho into etyiwayo eshiya isitshixo sendlu
nomfazi. Ekuhambeni kwendoda isikhukukazi sicinge ngokuya kutyelela isihlobo saso 5
ebesihlala mgama. Kule ngcingane yembutho sihambe nabantwana baso ukuze nabo
bafumane ithuba lokuya kubona ilizwe. Sincokole, sancokola, sancokola nesihlobo eso
saso kwahamba ixesha, kwabonakala ukuba lifikile ixesha lokuba usapho lugoduke.
Lufike ekhaya umninimzi engekabuyi, abantwana beyimfe kukudinwa, belambile, wada
omncinane woyiswa kukunyamezela, wazibika kunina.                                   10
Isikhukukazi sibe ngasikhangela isitshixo sokuvula indlu ukuze abantwana batye,
tu ukuvela isitshixo. Sibhuqe, sabhuqa, sabhuqa sada sancama. Kusenjalo,
kwenzeka elona sikizi kuba umntwana wasuka waqhawuka, itshoba lalala umbethe
ngenxa yendlala. Uthe umntwana esandul'ukufa wagaleleka ukhetshe, akuyibona le
ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi wathetha wenjenje:                  15
'Ukususela namhlanje thina sobabini sahlukene. Kunjalonje kuya kuba njalo
nakwinzala yethu. Ookhetshe baya kubatya abantwana beenkukhu kude kuvele esi
sitshixo silahlekileyo. Uthe ukuba ukhetshe atsho wabutha konke okwakhe wemka.
Okwenene kwenzeka ngokuthetha kwakhe kuba nanamhla oku ookhetshe basawatya
amantshontsho eenkuku. Isikhukukazi sona asikancami kuba sisaphikelele 20
ukuphanda ...'

13.1     Xela isenzo sikaSikhukukazi esenza ukuba uKhetshe ambone sele
         engasakufanelanga ukuba ngumfazi wakhe.                                         (2)
13.2     Bafundiswa ntoni abaphulaphulaphuli ngesenzo somlinganiswa onguKhetshe
         kule ntsomi?                                                                    (2)
13.3     Cacisa ukuba isikhwasilima sokuthanda imbutho siyiphembelele njani
         impixano ekule ntsomi.                                                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                                  DBE/2019
                                         SC/NSC

13.4     Esi sitshixo kuthethwa ngaso silichaphazela njani eli bali kwinqanaba
         lovuthondaba?                                                                      (2)

13.5     Nika intsingiselo yentetho yombalisi ebhalwe ngqindilili ngokusemxholweni
         wale ntsomi.                                                                       (2)

13.6     Ingaba umbalisi uyichaza ngokuchanekileyo imeko xa esithi yintlekele
         awafikela kuyo ukhetshe? Xhasa impendulo yakho.                                    (2)

13.7     Ingaba le ntsomi ibhalelwe eliphi iqela labantu? Xhasa impendulo yakho.            (3)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA H

A! ZILIMBOLA! – Isibongo senkosi

1      A! Zilimbola!
2      Umtwan'oyinkwenkwe yindoda,
3      Yintandane kowabo emaThileni.
4      Ziqhayisa ngay'ezakowabo iintombi.
5      Nonin'uzingomb'isifuba ngaye.
6      Sakukhula isithombo kulibhong'emzini.
7      Yintlutha esizweni nasengqondweni.
8      Ngundize kubantwana ekuhlaleni.
9      Nkosi yam kungawe ke,
10     Choko-choko elimabalabala eGwali,
11     Mbishiza lamahlath'aseGwali,
12     Ntambanan'emaphiko tyityimb'emafini,
13     Sondel'esibhakabhakeni ikhaya leenkwenkwezi-
14     A! Zilimbola!

15     A! Zilimbola!
16     Yinkcalankcala inkunz'aseGwali,
17     Umjezula kakuhle gqitha ngeliso,
18     Ngomlomo le nkunzi iyabhodla,
19     Ibhodl'iintshwembenxa zamagama,
20     Itsho ngezibhebhewula uncuthu.
21     Ciko lokuncokola, ciko lokuvuma-
22     Mv'evum'engaziwayo ingoma.
23     Mabandl'akuloPhuthise nivile na?
24     Nditsho kuni mabandl'aseGwali.
25     MaGwali akuloPhuthise nibonile na
26     Ukusombuluka kwenamba kowayo?
27     Isilo esimzila sibonwa koomaFort Hare-
28     KoomaKapa kooRowudzi siboniwe.

13.8     Nika intsingiselo yomqolo wesi-6 ngokwalo mbongo.                                  (2)

13.9     Caphula umqolo omchaza njengomfo omde ngokwesithomo lo Zilimbola.                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            20                                  DBE/2019
                                            SC/NSC

13.10    Ngqina ukuba        isitanza   sesibini   sibhalwe   ngenjongo   yokuncoma    lo
         ubongwayo.                                                                            (2)

13.11    Yintoni injongo yokuphindaphindwa kwegama '... Gwali' kwesi sibongo?                  (2)

13.12    Xela isafobe esikrwelelwe umgca ngaphantsi. Xhasa impendulo yakho.                    (2)
                                                                                               [25]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:             25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         21                                 DBE/2019
                                         SC/NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:          Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
                  kwiCANDELO B (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE
                  ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
                  Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
                  (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
                  umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Hlalutya isakhiwo sale drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UMAGABA:             O-o-o! Yiyo le nto, uthe kanti sele ezibophelele. Ayinamsebenzi
                     phofu loo nto iza kubuya iphele, akukho nento le ziinto zakhona
                     ezo.
UMZAMO:              Kodwa ke mama kukho intetho ethi: 'Isala kutyelwa sibona
                     ngolophu.' Xa nditshoyo ke ndithi yilumkeleni le nto niyenzayo.  5
UZWILAKHE:           Loo ntetho ke uyibhekisa kum kwedini?
UMZAMO:              Ha! Ha! Ha! Hayi bawo ungakhathazeki, ndibhekisa kuGugulethu lo
                     nithi nimbonisa abe ephika ngeenkani. Phofu ke ingeza nakuni
                     kuba zinokuthi kanti iziqhamo zonyanzeliso lwenu ziya kubetha
                     nizisole nithi, 'akwaba', kube sekungekho mancedo sekukwabekile. 10
                     (Uyaphuma)
UZWILAKHE:           Tyhini! Abantwana abakhoyo abanazimilo. Yhini na MaGaba,
                     uyayiva le nto ithethwa ngulo mntwana uze kugeza emzini wam?
                     Utsho kubani ukuthi isala kutyelwa sibona ngolophu?
UMAGABA:             Hayi kaloku Rhadebe ubuye wazihlangula wathi ubhekisa 15
                     kwintanga yakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         22                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

UZWILAKHE:           Akumva ngoku aphumayo ukuba uthi le ntetho iyeza nakum?
UMAGABA:             Hayi wethu ungabokuzimamela zonke izinto ezithethwa
                     ngabantwana; bona bathetha nje besenziwa kungazi.
                     (UMZAMO ungena endlwini enoGUGULETHU)                          20
UMZAMO:              Hayi ke ntanga ndiwuvile unobangela wonxunguphalo lwakho.
                     Kodwa ke ntanga bendikucebisa, zixolise, kuba ndakuth'ukujonga
                     ndifumanisa ukuba ixhego alizimisele ukunikezela konke.
UGUGULETHU:          Kodwa Mzamo yintoni le uyithethayo, ngubani ongalunqandayo
                     uthando lwam endithanda ngalo uNomaMpondomise? Ukuba 25
                     ndingaphinda ndithathe enye intombi andingebi andinanyani
                     kusini na?

15.1     Yintoni injongo yokusetyenziswa kwamagama abukekela, akwizibiyeli kulo
         mdlalo?                                                                             (2)

15.2     Xela unobangela wengxoxo ephakathi kukaZwilakhe noMzamo.                            (2)

15.3     Chaza impazamo eyenziwe nguZwilakhe kule drama.                                     (2)

15.4     Uyahambisana noluvo lukaZwilakhe olukrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
         sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                                                 (2)

15.5     Nika intsingiselo eziswa liqhalo elithi 'Isala kutyelwa sibona ngolophu' kule
         drama.                                                                              (2)

15.6     Chaza ukuba ukwahluka kobudala ngeminyaka kuyiphembelele njani
         impixano kule drama.                                                                (2)
                                           KUNYE
ISICATSHULWA J

(Ngoku sibona uNyaniso noMTHETHO benika ingxelo yokuphuthuma kwabo
uGUGULETHU eMTHATHA kuZWILAKHE.)

UMTHETHO:          Mfo wethu, njengoko ubusithumile ukuba siphuthume umfana
                   eMthatha, okunene siyile sawubeka umcimbi kuye njengoko
                   ubusiyalele, sasebenzisa zonke izicengo. Kodwa ndilusizi 5
                   ukuvakalisa umlomo wokuba zonke iinzame zethu ziwe phantsi.
                   Umfana akafuni nokuva ngekhaya, uthi akasoze alubeke unyawo
                   lwakhe apha ekhaya esaphila.
UZWILAKHE:         Uthi yintoni isizathu?
UMTHETHO:          Uthi masibuze kuwe.                                          10
UZWILAKHE:         Kodwa yintoni le ndiyenziwa nguGugulethu? Uthini ngomfazi lo
                   wakhe?
UNYANISO:          Uthi akanamfazi. Uthi nanko owakhe elele phezu koMthatha.
UZWILAKHE:         Uyaxoka uza kumondla lo mntwana ethanda engathandi
                   ndifung'amaHlubi.                                            15
UNYANISO:          Xa angafuniyo uza kumthini?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                                 DBE/2019
                                          SC/NSC

UZWILAKHE:         Ukuba uyala ndiza kumfaka emthethweni yahlulwe ngurhulumente
                   imali yakhe. Kodwa kuqala ndiza kuthumela umfazi lo wakhe kuye
                   eMthatha. Wothi ke ukuba akamkhathaleli ndiqale ndithabathe
                   amanye amanyathelo.                                            20
UMTHETHO:          Ungakhe Rhadebe uyenze into elolo hlobo, ndiyakucebisa.
UZWILAKHE:         Kuya kubakho ntoni?
UMTHETHO:          Ndithi ungakhe uyenze loo nto.
UZWILAKHE:         Ndidiniwe kukondla usapho lwenye indoda yona ingakhathali;
                   ngoko ke ndinyanzelekile ukuba ndiluthumele.                   25
UMTHETHO:          Uyaqonda na ukuba lo mfazi unabantwana?
UZWILAKHE:         Ewe ndiyaqonda.
UMTHETHO:          Uyaqonda na ukuba aba bantwana asingabo abakaGugulethu?
UZWILAKHE:         Ewe ndiyaqonda.
UMTHETHO:          Ke uthi uGugulethu makondle abantwana benye indoda?            30
UZWILAKHE:         Ewe kuba ityala likuye, lo mntwana wasemzini akanalo
                   nelincinane ityala, nguGugulethu obalekileyo. Ukuba uGugulethu
                   ebengabalekanga waya kuhlala eMthatha, ngeyingekho yonke le
                   nto.

15.7     Thelekisa  uvakalelo  lukaZwilakhe        kwesi   sicatshulwa    nangemini
         ekwakugwetywa ngayo uGugulethu.                                                    (2)

15.8     Chaza ukuba sibaluleke ngantoni esi sicatshulwa kumxholo wale drama.               (2)

15.9     Nika umyalezo odluliswa          ngumbhali   ngobudlelwane      obuphakathi
         kukaGugulethu noMzamo.                                                             (2)

15.10    Ingaba le ntetho ibhalwe ngqindilili isetyenziswe njengophuphelo okanye
         ubuyomva? Xhasa impendulo yakho.                                                   (3)

15.11    Phawula ngendima edlalwa ngabafazi ukulukuhla amadoda ukuze enze izinto
         ezibalahlekisayo kule drama.                                                       (2)

15.12     Ngqina ukuba lo mdlalo yintlekele.                                                (2)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                                     DBE/2019
                                          SC/NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA– M Lamati

Hlalutya isakhiwo sale drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

Funda ezi     zicatshulwa    zoncwadi   zilandelayo,   wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA K

(Aphume uSirhezu, uSiphokazi abaleke aye endlwini. Ufika unina ethunga amadlavana
akhe. USiphokazi ufika ahlale phantsi ngakunina).

SIPHOKAZI: Mama, Gatyeni, ndinento endifuna khe sibonisane ngayo.
MAGATYENI: Uncede ke Siphokazi, ungandixeleli ukuba kukho umfana okucelayo.
SIPHOKAZI: Kaloku mama azinakuncedwa ezi zinto. Ziyanyanzeleka kuba                         5
           ziyinxalenye yendalo.
MAGATYENI: Andikabi nakuqiniseka ke mna ngaleyo kuba andikabi namntwana
           wendileyo, Nantso ke into yakho! Nisuka niqale ngobuciko xa nifuna
           ukusishiya enyanyeni ningasenzelanga nto, sakugqiba ukunifundisa
           kabuhlungu kangaka.                                                              10
SIPHOKAZI: Asibubo nobuciko mama, kodwa ke indalo yona yindalo, ayikhathali
           nokuba sekutheni na.
MAGATYENI: Indalo yindalo ntoni na Siphokazi? Sii! Ukufundisa umntwana
           oyintombazana, kukuzikhanda ngenyhek'etyeni.
SIPHOKAZI: Kanti ke mama mna ndicinga ukuba kungcono kwa-ukufundisa                         15
           intombazana kunenkwenkwe.
MAGATYENI: Khawutsho, kuba sekucacile ukuba ndiza kuxelelwa nguwe ngoku into
           elungileyo nengalunganga.
SIPHOKAZI: Umntwana oyindoda ubhadla nje ngeli thuba engekazeki. Mhla
           wathabatha umfazi, uyaqala ukwahlukana nengqondo yakhe. Aqale                    20
           kwawena mzali wakhe akubone ukuthakatha ngoku.
MAGATYENI: Qhuba.
SIPHOKAZI: Ungazi ukuba wawungathini na ukumkhulisa kabuhlungu kangaka,
           ngezinye iimini kuse kulayitwe isibane, ukuze athi ke ngoku lo
           mntwana akuba yindoda epheleleyo, uqale umqhomfe.                                25
MAGATYENI: Hayi uyimazi Siphokazi, ndikuncamile. Mandibuze kwalapha kuwe ke
           Qalazive. Yintoni ebenza babe njalo abafana?

17.1     Yintoni injongo yokusetyenziswa kwamagama abukekela, akwizibiyeli kulo
         mdlalo?                                                                                (2)

17.2     Xela unobangela wengxoxo ephakathi kukaSiphokazi noMaGatyeni.                          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         25                                   DBE/2019
                                         SC/NSC

17.3     Chaza impazamo ephantse ukwenziwa nguSiphokazi ngokufuna ukutshata
         uMaqhikizane.                                                                       (2)

17.4     Uyahambisana noluvo lukaMaGatyeni olukrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
         sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                                                 (2)

17.5     Nika intsingiselo eziswa ligama 'umqhomfe' ngokwale ntetho kaSiphokazi.             (2)

17.6     Chaza ukuba ukwahluka kobudala ngeminyaka kuyiphembelele njani
         impixano kule drama.                                                                (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA L

MAGATYENI:         Masithabathise, singalindi ibhadi mfazi.
MAMQHINEBE:        (Ehleka) Andisavuyi nje xa seyinguwe ngoku ongxamileyo.
MAGATYENI:         Uthi ndiza kuthini na Qhinebe? Kaloku, oko ndathi ndazalwa
                   ngumama notata, andizange ndiyalame engaka yona imali,
                   andisathethi ke ngokuyibamba nkamfu ngesi sam isandla.                5
MAMQHINEBE:        Andivuyi, ndiyagcoloda ke Gatyeni xa kuthe kanti amayeza
                   kaMagrazula akubuyisele ezingqondweni.
MAGATYENI:         Into nje endifuna ukuyicela kuwe Qhinebe yeyokuba 'inkonzo yona
                   kufuneka kube kungona siyikhuthalele nyhani ngoku.
MAMQHINEBE:        Andayiqonda ke ngoku le uyithethayo. Yintoni maan esiza kuya          10
                   kuyifuna enkonzweni ngoku siza kuba zizityebi nje?
MAGATYENI:         Kanti ke, qaphela Qhinebe, ingantle kakhulu le nto yethu xa
                   sinokuyigquma ngezi bhatyi zomanyano.
MAMQHINEBE:        Kodwa ingathi uhlab'ukhangele Gatyeni.
MAGATYENI:         Siza kuzingela kweliphi icala ke namhlanje?                           15
MAMQHINEBE:        Ulibele na ngoku? Ukho kaloku laa mfazi wakwaLink.
MAGATYENI:         Unyanisile, besendifuna ukumlibala. Ibe luhle usana lwakhe.
MAMQHINEBE:        Kukho into endixhalabisayo kodwa kulo msebenzi wethu Gatyeni.
                   Abantwana aba bethu baza kuthi simana sisiya phi, siyifumana phi
                   khona le mali ingaka?                                                 20
MAGATYENI:         Mna sendinaso isisombululo kuleyo ingxaki.
MAMQHINEBE:        Uthini na apha kum ngoku Gatyeni?
MAGATYENI:         Siza kubaxelela ukuba sihamba eMzamba, apho siyiwina khona
                   yonke le mali.
MAMQHINEBE:        Hayi ke kucacile ukuba lo msebenzi wethu usikelelekile xa icebo       25
                   lisuka nje lifumaneke lula ngolu hlobo. Hayi Gatyeni ndikothulela
                   umnqwazi.

17.7     Thelekisa uvakalelo lukaMamQhinebe         kwesi   sicatshulwa    nangemini
         awayebanjwa ngayo nguNtamo.                                                         (2)

17.8     Chaza ukuba sibaluleke ngantoni esi sicatshulwa kumxholo wale drama.                (2)

17.9     Nika umyalezo odluliswa ngumbhali            ngobudlelwane       obuphakathi
         kukaMamQhinebe noMaGatyeni.                                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          26                            DBE/2019
                                          SC/NSC

17.10    Ingaba le ntetho ibhalwe ngqindilili isetyenziswe njengophuphelo okanye
         ubuyomva? Xhasa impendulo yakho.                                            (3)

17.11    Phawula ngendima edlalwa ngamadoda ukulukuhla abafazi ukuze benze
         izinto ezibalahlekisayo kule drama.                                         (2)

17.12    Ngqina ukuba lo mdlalo yintlekele-siyoliso.                                 (2)
                                                                                     [25]

                                                       AMANQAKU ECANDELO C:          25
                                                          AMANQAKU EWONKE:           80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2019-memo/eeda53e2-d0f9-41b1-9724-3eb966bbd98a) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2019/d2712003-6ddf-44e8-983b-13275badb65c) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
