# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2022, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2022-mg/72c4e1b0-8bb9-49c3-a181-c2cadafdfd2d
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2022-mg/72c4e1b0-8bb9-49c3-a181-c2cadafdfd2d)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2022 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                              2022

                             ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

                                                               AMANQAKU: 80

                Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-23.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                         DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

     Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
     Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
         imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
         impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
         umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.
7.       Imibuzo esisincoko.

         Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
         ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
         ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
         ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
         ophezulu.
8.       Imibuzo emifutshane.
         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.
9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
         exhasayo.
10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makisha impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                    Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                              DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR Jolobe

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-22 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Umxholo wengcinezelo kulo mbongo ubonakala ngesigama esityhila impathombi,
imiqondiso yobubi nobunzima, ukunikezela kwabacinezelekileyo, ukukhalaza,
ulangazelelo olunzulu lwenkululeko, ukungcungcutheka, nembulaleko engenanzuzo
kwabacinezekileyo sibe esinye isigama sibonakalisa umcinezeli ephatha umcinezelwa
ngogonyamelo.

Kwisitanza soku-1
 Ubumnyama bezulu nokukhumezela ngumqondiso wobubi nobunzima abaphantsi
   kwabo obutyhilwa sisifaniso esidala umfanekiso ngqondweni weliso obonisa isimo
   esingesihle sezulu nesichaza ububi neenzame ezinzima zokuchasana
   nengcinezelo
 Kubonakala amasikizi kobukele impathombi yabantu etyhilwa lilunda elophayo
   nokuthontsiza kwegazi kwiinzame abantu abaphantsi kwengcinezelo abazenzayo
   zokuxhathisa kwingcinezelo ukuze bazuze inkululeko.
 Ulangazelelo olunzulu lwenkululeko oluqulethwe sisigama, „ibuzisa ikhaya umzi
   wenkululeko‟ bubungqina bokungayonwabeli impatho phantsi kwesandla
   sengcinezelo.

Kwisitanza sesi-2
 Esi sitanza sibabaza impathombi esukela ekubeni abacinezelwayo bekhalaza
   okanye bevakalisa ukungathandi ngempatho abaphantsi kwayo. Isigama esithi,
   „ime bhuxe‟, yatsho esikrakra ... ibhonga‟ sityhila ukuzithethela okanye ukukhalima
   kwalowo ucinezelekileyo. Ngeliphandle abacinezelwa abayolelwanga yile mpatho.
 Ukunyenyiswa kancinci, kubuye kuqiniswe, ibulawe umoya kubhekiswa
   kumaqhinga asetyenziswa ngabacinezeli ukuze umcinezelwa avale umlomo
   angathethi ngempatho. Sisigama esityhila ukungcungcuthekiswa kwabantu
   kungekho bani unosizi kwizikhalo ezihlabayo ezivakalayo ngakumbi
   iziphathamandla ezingenalusini.

Kwisitanza sesi-3
 Esi sitanza sibeka elubala imeko apho umcinezelwa anikezelayo. Iindlela
   anikezela ngazo zityhilwa sisigama , „seyaqobozeka, yathamba‟ apho kucaca
   ukuba phakathi kwamaqhinga asetyenziswayo kukho nawokuba umcinezelwa

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                         Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                          DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

    amanye ewavuma ukuba aluncedo engaqondi usacinezelwe. Kutyhila ukuba
    uyaqhathwa aboniswe ukulunga kwempatho afakwa phantsi kwayo ukuze
    asebenze nzima ecinga ukuba uyazinceda.
   Ukhetho-magama ‘ikhefuzela igcuma’-sisigama esidala umfanekiso ngqondweni
    wendlebe obonisa ukudinwa nokuphelelwa ngamandla, kodwa exhinile ngethemba
    lokunyamezela umvambo ade azuze inkululeko.

Kwisitanza sesi-4
 Esi sitanza siqaqambisa iimbulaleko neenkxwaleko zokuxelengela inyama ukuze
   umcinezelwa akwazi ukubeka isonka etafileni kanti akabileli yena ubilela
   oongxowankulu.
 Kuqaqamba kwelinye icala ukuba ngeli xesha umsebenzi asebenza nzima kuthe
   kanti akasebenzeli yena, ubilela umntu odla ukubila kwakhe engenzanga nto.
   Ubungqina obukumbongo sisigama „Iludaka kubila ingenisela omnye' esidala
   umfanekiso ngqondweni weliso otyhila ukusebenza nzima komntu omnyama
   engazuxhamla nokuxhamla kwingeniso ayenzayo. Uyatsho ukuba kuthi ukuze
   kube mnandi ukusebenza ube uyayazi into oza kuyifumana encumisayo
   ngokusebenza kwakho. Kuvela ukuba oongxowankulu isivuno abathi sesabo
   sisisiqhamo somsebenzi obilelwe ngabacinezelekileyo. Usebenza nzima enikwa
   imisebenzi emthoba isidima kodwa ingeniso neziqhamo ezizizo zifunyanwa okanye
   zibalelwa kwiziphathamandla ezingamadlagusha yena ashiyeke elikhoboka
   elingenanto.

Kwisitanza sesi-5
 Kwakhona indlala nobuhlwempu ziyagquba kumcinezelwa emva kwayo yonke loo
   mbulaleko nokusebenza nzima phantsi kombuso wabacinezeli.
 Isitanza 5 sityhila intlungu- ngesigama “Iliso iinyembezi umxhel’ujacekile”
   esidala -umfanekiso ngqondweni weliso obonisa ukuba ocinezelweyo akasakwazi
   ukunyamezela ngenxa yokukhathazeka emphefumlweni,
 Isigama „Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna’ sityhila ukuphelelwa ngamandla
   kukukhotyozwa, umcinezelwa ephelelwa nasisidima, engenanto kananjalo
   nokukhalaza kungasancedi ushiyeke kuphela nemizamo kunye nethemba
   elingapheliyo.
 Isigama „… elizond’inkululeko‟ sityhila ubukho bethemba elizondeleleyo lokuzuza
   inkululeko.                                                                            [10]
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                                  DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

'UMYOLELO WEXHEGO' – C Nqakula

2.1      Kukuthandwa ngenene ngabantu. √/ Kukuhlonitshwa ngabantu.√/Kukuzivula
         iintliziyo zabo√/ Kukumphakamisela phezulu angaze awe.√
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                               (2)

2.2      Umqolo wesi-3 wakhiwe ngamagama amathandathu kanti umqolo wesi-4
         wakhiwe ngamagama amane.√√                                                               (2)

2.3      Ngokomxholo walo mbongo ongomyolelo wexhego le miqolo inentsingiselo
         ethi bancede abantu abasokolayo okanye abangathathi ntweni.√√                            (2)

2.4      „‟Z‟ ungemi ezimbobeni ubethe imilozi.‟‟√/ „„Z‟ ungabiyongcuka iqwengayo.‟‟√/
         „Ungabilulo nokhozi.‟‟√/Zube ngumkhonzi onyanisekileyo. √
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                               (2)

2.5      Ndiyaxhasa kuba ixhego liyala unyana walo                 ngezinto   amakazenze
         nemakangazenzi ukuze aphumelele ebomini. √√
         (Nawuphi na umqolo oyalayo wamkelekile)                                                  (2)
                                                                                                  [10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

'INGOMA KAVELAPHI' – JJR Jolobe

3.1      Kukubona isithandwa sakhe√/ inkosikazi√/ kukubuyela kwilizwe lakhe
         lokuzalwa. √
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                               (2)

3.2      Umqolo wesi-4 wakhiwe ngamagama amane kanti umqolo wesi-5 wakhiwe
         ngamagama amabini.√√                                                                     (2)

3.3      Ngokomxholo walo mbongo ongefuthe lemithetho yocalucalulo, le miqolo
         inentsingiselo yeenkumbulo zelizwi lenkosikazi ekhumbula umyeni wayo
         nanjengokuba kwakungavumelekanga ukuba abafazi baye emigodini                            (2)
         kubayeni. √√

3.4      “Ungandilileli. Wupheze loo mhobe.”√√                                                    (2)

3.5      Ndiyaxhasa kuba umbongo ukhalazela isenzo samadlagusha sokunyanzela
         ukuba abantu abangootata bamakhaya bangahambi okanye bahlale
         neentsapho zabo kwilizwe lentsebenzo ngexesha lengcinezelo eMzantsi
         Afrika.√√/ Kuba umbongo ukhalazela unyanzelo lwabantu abangamadoda
         lokuba baye kusebenza emigodini beshiya iintsapho zabo ngasemva.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                       (2)
                                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                             Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               6                                DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

'ITHEMBA' – S.E.K Mqhayi

4.1      Zezokuba ungalima√/ ungalili√ ungafuya√
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                             (2)

4.2      Umqolo wesi-8 wakhiwe ngamagama amabini kanti umqolo we-9 wakhiwe
         ngamagama amathathu.√√                                                                 (2)

4.3      Ngokomxholo walo mbongo ongethemba le miqolo inentsingiselo ethi xa
         ungenathemba kuthi kwakufa umntu wakho kufe neyakho intliziyo.√√/ Umntu
         uthi akudibana neengxaki okanye amanzithinzithi obomi anikezele angasiboni
         isizathu sokuphila. √√                                                                 (2)

4.4      “Ulil‟uzenzakalise-”√ “ Nomphefumlo uwufise.”√                                         (2)

4.5      Ndiyaxhasa kuba umyalezo walo mbongo uyala uluntu ukuba lube nethemba
         ukuze lukwazi ukuphila.√√                                                              (2)
                                                                                                [10]

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

UMTSHAYELO-N Mdekazi/ T Kabanyane

5.1      USokwazi unike abantu izandla zokuzenzela umtshayelo.√√                                (2)

5.2      “…okomfaz‟ebhinq‟isikhaka.”√/ “… njengomtshakazi‟ efik‟ emzini.”√                      (2)

5.3      Lelokuba imicinga yomtshayelo yakumanyana isebenza                  ngcono.√√/
         Ukumanyana kwayo imicinga kuwenza uphelele umtshayelo.√√                               (2)

5.4      “Emva kwexesh‟uba sisijungqu.”√√/ “Okwamaziny‟exheg‟atsheqekileyo.”√√/
         “Wakutshayela uyashiyelel‟ okwevila.”√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)

5.5      Umtshayelo ubalulekile ingakumbi xa imicinga yawo isebenzisana.√√/
         Kubalulekile ukusebenzisana.√√/Umtshayelo omtsha ucoca ngcono
         kunomdala.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                    (2)
                                                                                                [10]

                                                             AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                           Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                        DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba uMfuneko
uyalingcolisa igama lesipolisa ngolu hlobo lulandelayo:

  Izenzo ezibi zikaMfuneko ezingahambelani nomsebenzi awuqeshelweyo
   wokugcina ucwangco nokumela umthetho kule noveli ziyalingcolisa igama
   lesipolisa kuba abantu ababona uMfuneko babona ummeli womthetho zibe izenzo
   zingangqini.
 Ukubandakanyeka ekukhuseleni uNompumelelo ngokuthengisa ityala lokubulawa
   kukaChizama ongumyeni wakhe sisenzo esimtyhila njengepolisa elaphula
   umthetho.
 Ukuba imipu yesipolisa ayithengisele abahlali bajike benze ulwaphulomthetho
   ngayo, amele ukuba uyalulwa nako kuyaphikisana nomthetho kutsho kungcoliseke
   indlela amapolisa abonwa ngayo luluntu.
 Xa uMfuneko ethenga ooSixaki ukuba babulale uMsindisi ongumyeni kaThantaswa
   ngeenjongo zokuba badle kunye ilifa ubonakalisa ukudela umthetho abekelwa
   ukuwukhusela.
 Iinzame zikaMfuneko zokuba kubulawe uMapheza ophanda ityala lokugetyengwa
   kukaMsindisi eziquka ukutyisa uMapheza ityhefu, ukubeka uNqoza abe ngukhala
   kwimizamo kaMapheza yokuphanda, ukumfunela ixhwele lokumtshisa ngovutha
   nokusasaza ubuxoki bokuba uMapheza yimpimpi zibubungqina bokuba ulipolisa
   elizenzo zihlabana nomthetho. Ezi zenzo ziqhutywa ngumona ziyabonwa
   ngabantu ekuhlaleni ngako oko ubonwa njengepolisa elaphula umthetho kutsho
   kurhuqeke isidima sesipolisa phantsi.
 Ukuxhasa uThantaswa kumayelenqe okufumana ilifa likaMsindisi ngondlela
   mnyama kungqina mhlophe ukuba ulilo ipolisa eliqhubela phambili
   ulwaphulomthetho.
 Ubukho bukaMfuneko kwilinge lokuba kubhatalwe uMdlambila oligqwetha ukuze
   atshintshe okubhalwe kwiwili kaMsindisi ukuze uThantaswa ibe nguye ofumana
   ilifa hayi uPhumlani obhalwe kuyo kubonakalisa amava okwaphula umthetho.
   Ukubhaqwa nguMkhokeli kumveza njengepolisa elisebenza ngokunxamnye
   nomthetho angqineke ukuba uyalihlazisa igama lamapolisa.
 Izenzo zakhe ezigwenxa ezibangele ukunqunyanyiswa kwakhe emsebenzini
   noNqoza ngaphandle komvuzo zingqina ukusengela phantsi igama lesipolisa.             [25]
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                   Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                            DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

7.1      Zahluka ngovakalelo analo umbiza Mfuneko xa ethetha naye njengoyise
         womntwana angamondliyo ze ambize Mfuno xa efuna ukumsebenzisela
         ukufumana imali.√√ / Umbiza Mfuneko kwiimeko abangavaniyo kuzo naxa
         esengxakini aze ambize Mfuno xa bonwabileyo okanye beseluthandweni.√√             (2)

7.2      Izisa intsingiselo yokuba kudala imkhathaza enqwenela ukuyithetha into
         emhluphayo.√√                                                                     (2)

7.3      Kumhlanganisa ngokuthi uMfuneko ibe nguye odukisa idokethi kuphando
         ngokufa kukaChizama.√√                                                            (2)

7.4      UMsindisi ufune isithembu.√/ uThantaswa uthatha isigqibo sokuba uMsindisi
         makafe.√/ Umthetho ungenelele.√
         (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo)                                  (3)

7.5      Ibali liqala ngokusweleka kukaMsindisi kuba ibali lolwaphulomthetho liqala
         ngesehlo esiza kuba ngunobangela wophando.√√/ kuba impixano kwinoveli
         yolwaphulomthetho yakhelwa kwisenzo solwaphulomthetho esehlileyo.√√               (2)

7.6      Lixesha lokhanyo√/ kuba kuhanjwa ngeenqwelomafutha√/ kusetyenziswa
         imipu√/ amapolisa amnyama angabaphathi kwinkonzo yesipolisa√
         abalinganiswa ooSiziwe nooThantaswa zizifundiswa.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)

7.7      Babunganyanisekanga      ubuhlobo     bukaThantaswa noMfuneko kuba
         babuxhomekeke kwinzuzo yemali kaMsindisi ngokokude uThantaswa
         akhethe ukuba bafe xa imali bengazi kuyizuza.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)

7.8      Ndiyangqina wayengamthandi kuba ngokwesicatshulwa uMfuneko ufunele
         uMapheza ityhefu ngeenjongo zokuba imbulale.√√/ kuba uvuyela ukufa
         kukaMfezeko.√√                                                                    (2)

7.9      Ngumfanekiso ntelekelelo womntu osithelayo.√√                                     (2)

7.10     Wayengeyompimpi koko wayetyatyekwa nguMfuneko ngobumpimpi kuba
         ethengisa ngaye.√√                                                                (2)

7.11     Ndiyaxhasa uMfezeko ulilandele igama lakhe kuba uliphande ngokufezekileyo
         ityala lokubulawa kukaMsindisi.√√                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                            DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

7.12     Ndiyangqina iphumelele kuba ibonise uMfuneko esebenzisa uNqoza kububi
         ngeenjongo zokuziphindezela kuMapheza.√√/ kuba ibonise uNqoza
         okwalipolisa egalelela uMapheza ityhefu ngeenjongo zokuba afe√√/ kuba
         uMfuneko uvezwe esenza amayelenqe amaninzi okubulala uMapheza.√√/
         kuba uMfuneko olipolisa ebesasaza ubuxoki bokuba amanye amapolisa
         aziimpimpi kodwa inguye obewampimpa.√√
         (Nayiphi na impendulo kwezi)                                                      (2)
                                                                                           [25]
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba le noveli
iyakukhuthaza ukusabela ubizo. Le noveli ikukhuthaza ukusabela ubizo ngokuthi
uThole obiziweyo lumgubhulule ubizo naxa sele elahleka kwiindlela zobomi behlabathi
ade ancame alwamkele. Le noveli isebenzisa abefundisi abathe bamxhasa uThole
obiziweyo bamqeqesha wade waqaqamba elubizweni. Izehlo ezikubomi bukaThole
bale noveli ezingqinayo zichakwe ngezantsi.

   Le noveli ikubonisa ukukhuthaza ubizo lobufundisi ngokuthi imane imsindisa
    kwiingozi umlinganiswa obiziweyo, xa ethe wathandaza, wavuselela nesifungo
    sakhe sokuba ngumfundisi. Uthi akwamkela ubufundisi agqame, kuphele zonke
    iingxaki awayekhe wanazo ngaphambili, kulunge konke ade afumane nomzali
    wakhe owalahlekayo.
   UThole ungumzekelo womlinganiswa okule noveli othe ethathe isigqibo sokuba
    ngumfundisi eseyinkwenkwana, lwaze ubizo lwamane lumnqwanqwada ngesazela
    esimane simkhwebula xa ebemana ukunxaxha engaqondi kwindlela yobizo
    lobufundisi kodwa wade wangumfundisi ngenene.
   Ukukhuthazwa kobizo kubonakala xa enxaxha engaqondi ngokuphuma ecaleni
    kwinjongo yobufundisi, asele utywala, ehamba neetshomi, lamkhwebula ibali
    ngesazela esibonakele ngokuthi bungamonwabisi utywala, abhomboloze
    endaweni yokuba bumonwabise. Kwakhona inoveli le ilukhuthaza ubizo
    lobufundisi ngokuthi yenze uThemba, ongumhlobo kaThole, abenokholo
    lwamanxila, ashumayele kude kuvuseleleke ubizo lobuKrestu olungaphakathi
    kuThole.
   Ukukhuthazwa kobizo kubonakala mhla uThole aya kuloNomsa aze azibone
    elandela umfo wakwaSigxabhayi ngelizwi awayelishumayela elilumkisayo
    angazange aliqonde wade wadlula isango lakuloNomsa, kanti lubizo lumkhwebela
    kulo.
   Ukukhuthazeka kubizo lwakhe kubonakala ekubeni angabi nakuzola uThole ngale
    mini yale ntshumayelo kwanokuzinga kwelizwi lomfo wakwaSigxabhayi, elifana
    nelikaThemba mhla ngotywala, elithi, „Unako na ukuhamba emalahleni ungatshi‟.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                           DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

   EBhayi, ebumnandini bokuthandana noNomsa, obulibazisa ubizo lobufundisi,
    ubethwa ngooJoe atsho akhumbule ukwenza izifungo nezibhambathiso
    zokulandela iNkosi xa inokumsindisa.
    Xa iNkosi imsindisa kule ngxaki kutsho kubonakale amandla obizo lobufundisi
    ekumkhuseleni imlondoloze ukuze ade alwamkele ubizo.

  Ukuze kuqondakale ukuba ubizo kulilizwi elinamandla ngaphakathi emntwini,
   ubizo luyamkhuthaza onophawu lwenkosi ukuba alusabele ubizo lwakhe. Le noveli
   yenza uThole onobizo asinde yedwa kwiingonyama ezaziqwenga abahlobo bakhe
   kwihlathi laseKnysna wasindiswa ziincwadi zakwaLizwi awayeziphiwe
   nguThozama ekuthe kanti uhamba nazo.
 Luyamfuna ubizo sele abazali bencamile ukuba angafunda, bembonisa
   ngokuthatha umfazi ngelithi kuye elokufunda liphelelwe, makathathe umfazi, suka
   eme kwilizwi lokuya esikolweni kube kanti oko kumfaka kwizandla zikamfundisi
   uMaqoma ophuhlise ubizo olukuye
 Inkxaso ayifumana kuThozama esesikolweni ibonisa ukuba xa usendleleni yobizo
   awuxakwa nto kuba isuka yalekwe ngenkxaso yokufundiswa kwasisikolo eso.
 Ukufumana kukaThole inkxasomali kwisifundisi nokusiwa phesheya bubungqina
   bokukhuthazelwa kubizo lobufundisi kuba isifundisi ngokwaso sima mantsantsa
   ngomntu waso ukuze angabuyi mva endleleni yakhe yobizo.
 Ukwamkela kukaThole ubizo esidlangalaleni kubonisa ukuba ubufundisi
   awubufumani ngokubufundela kuphela koko kufuneka ude uzinikezele ngaphaya
   kweencwadi ozifundileyo.
 Imisebenzi kaThole yokuguqula abantu esikolweni ngeentshumayelo zakhe
   ephanda, ezixhobisa ngolwazi kolu bizo, ekhuthaza iindibano zeemvaba
   ezahlukileyo oko kudiza ukuba ukusabela ubizo lobufundisi kubalulekile
   kunokusebenzela ibandla okanye imvaba ethile.
 Ukumela ubufundisi ngokukuko eGeorge Goch, ukuze ide iGeorge Goch ibonakale
   iyindawo eyixabisayo inkonzo, de kubekho umfundisi ohlalayo ibonisa ukuba
   kufuneka umfundisi obiziweyo ukuze kutshintshe isimo sabantu. Inkxaso ayizuza
   kuluntu lwalapho eGeorge Goch ingqina ukuba le noveli iyalukhuthaza ubizo
   lobufundisi.
 Ukuthatha kwakhe uyise angambuzi mvelaphi kubonisa, ukuba uThole
   ungumfundisi ongengomntu nje koko ngumfundisi onoxolo. Ubukho
   bukaMangaliso, nanjengoko ebesele esebenzisa eli gama, bubonakala bulivumba
   elimnandi kuluntu lonke ngokuthi ngabufundisi bakhe abe ngowahlukileyo,
   ulangazelelo abanalo abantu kuye eAirport, efika esibhedlele, abantu bagilane,
   atsho aqaqambe umfundisi oye kubufundisi ngobizo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                             DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1      Zahluka ngokutshintsha kweemeko zobomi bakhe, ubizwa Tholelegqwirha xa
         liqala ibali kuba ligama alithiywa akube ezelwe ngunina owayetyholwa
         ngobugqwirha,aze abizwe Mangaliso ngenxa yokugqwesa ezifundweni
         nakwiintshumayelo zakhe.√√                                                          (2)

9.2      Lizisa intsingiselo yokuba ingqondo kaThole yayithatha ibeka ezibuza imibuzo
         angenampendulo yayo.√√/ Wayecinga kakhulu.√√                                        (2)

9.3      Imhlanganise ngokuthi ngexesha emamele intshumayelo kamfundisi
         uMaqoma azikise ukucinga, watsho wathatha isigqibo sokufundela                      (2)
         ubufundisi.√√

9.4      Ukusela utywala akununuswa nguThemba kudala impixano yangaphakathi
         etyhilwa kukubhomboloza.√/ Uya eKnysna engaqondanga kudaleke impixano
         yangaphakathi kwixhala lokungazi apho aya khona. √/ Ubukela abahlobo
         bakhe beqwengwa ziingonyama eKnysna kuze kudaleke impixano
         yangaphakathi ngenxa yexhala lokuqwengwa ziingonyama √/Akuthatha
         isigqibo sokuba lixhwele esiqhutywe yindlala uba nempixano yangaphakathi
         ebonakala ngokuthi azingwe ngamaphupha. √
         (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo)                                    (3)

9.5      Sesokuba kwibali leqhawe kuqala amahlandinyuka aza kubangunobangela
         wokuba atshintshe umlinganiswa aze ethubeni aye etshintsha ngokutshintsha
         esiya empumelelweni.√√                                                              (2)

9.6      Lixesha lokhanyo√ kuba kufundiwe√/ kukho izikolo√/ kuhanjwa ngeemoto
         nangeenqwelomoya.√
         (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                        (2)

9.7      Lwabakhona utshintsho awalwenzayo uMangaliso eGeorge Goch kuba
         phambi kokufika kwakhe abantu babengayithandi inkonzo, abefundisi
         bengagqobhozeli waze wathi akufika bavuseleleka, babaninzi abaguqukayo
         nabathatha inxaxheba enkonzweni.√√                                                  (2)

9.8      Ndiyangqina kuba uMangaliso umbuza igama lakhe, isiduko sakhe kunye
         nekhaya lakhe.√√                                                                    (2)

9.9      Umfanekiso ntelekelelo weenyembezi eziphuma kakhulu zingalawuleki.√√                (2)

9.10     Wazichaza kuba ngokwebali wazazisa ukuba unguMkwayi                wayitsho
         nentsukaphi yakhe equka ukutshipha kwakhe eRhawutini.√√                             (2)

9.11     Ulilandele igama lakhe uMangaliso kuba wathi engumntwana weqaba
         elijongelwe phantsi, ohamba neetshomi wade wamdala suka wenza
         imimangaliso waphindela esikolweni wafunda wade wayityekeza.√√                      (2)

9.12     Ndiyangqina iphumelele kuba imbonise uMangaliso ebuyela esikolweni sele
         emdala wafunda wangumfundisi abazali sebencamile.√√                                 (2)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                        Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                            DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba uFriday
uyalingcolisa igama labalweli benkululeko kule noveli. UFriday uyalingcolisa igama
labalweli benkululeko ngezenzo, iingcinga neentetha ezithe gqolo zichasana
neenjongo zabalweli benkululeko.

  UFriday uqala ngokuzibandakanya nabalweli benkululeko kanti akanamqolo ujika
   athengise ngabalweli benkululeko avume ukubangungcothoza akurhaliselwa
   ngenqatha. Libala elibi elo kubalweli benkululeko kuba akukho lula ukubathemba
   abantu abange bayapolitika kanti bayathengisa.
 UFriday ubonakalisa ukuchasana neenjongo zabalweli benkululeko kuba
   usebenzisana namapolisa. Abalweli benkululeko abasebenzisani namapolisa
   balwa namapolisa. Ngaphezulu ngokolwimi lwabalweli benkululeko, othe
   wasebenzisana namapolisa ubizwa ngokuba uyimpimpi. Ngokungalindelekanga
   kubalweli benkululeko, usuka adyobhe uMfazwe olwela inkululeko ngobumpimpi
   ukuze angafunwa mntu, kungabikho uhambisana naye kuba ebizwe
   njengempimpi. Esi senzo siyalingcolisa igama labalweli benkululeko ngakumbi xa
   eqhiphuka ayokuba yimpimpi. Lithi eli akathethi ngazwinye nabalweli benkululeko.
 UFriday ikwanguye othelekisa uMfazwe ongumlweli wenkululeko kunye nabantu
   bakwaQaka lade latshiswa ikhaya likaMfazwe phantsi kwegama lokuba uyimpimpi.
   Sisenzo esingalindelekanga esi sokuthengisa ngomnye wabo kwabo bazibiza
   njengabalweli benkululeko. Kuthetha ukuba abathembananga bengathembekanga
   kwabona.
 Sesinye sezenzo zikaFriday zokungcolisa igama labalweli benkululeko ukwenza
   iinzame zokutshisa nokubulala uMfazwe akuba ephumile etrongweni esahleli
   kwatata uGaba.
 UFriday uchukumisa kabuhlungu intliziyo kaMfazwe ngokuthana nca noNokuzola
   ngenjongo zokuvisa kabuhlungu uMfazwe ukuze aphele amandla awuyeke umlo
   azimanye nawo ojoliswe ekupheliseni ucalucalulo lwabamnyama.
 Ukho uFriday kwiqela lolutsha nabafundi kwintlangansio apho watyhola uMfazwe
   njengongcothoza wade wabethwa uMfazwe wancama wagoduka.
 Uphambili ekutshisweni kwendlu kaMfundisi uHlathi ngepetrol bomb ezama
   ukuphelisa amahlathi kaMfazwe nanjengoko ubaw‟uHlathi wayengumcebisi
   omkhulu kaMfazwe. Abalweli benkululeko abawatshisi amahlathi wokuzimela
   wabanye abalweli benkululeko. Kungeso sizathu ukuba uFriday kuthiwe noko
   igama labalweli benkululeko ulithengisa kakubi, ubenza abantu abangcolelanayo
   kanti nguye nje kuphela lo unesikhwasilima.
 Uyabandakanyeka ekubulaweni kwamakhomrade awayesuka kwintlanganiso
   ekhwele icressida waze oko wakosulela kuMfazwe, kanti yena uMfazwe
   wayesondele kule cressida ngeenjongo zokunceda abantu ababhukuqa nayo.
(Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                          DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1     Waphathwa kakubi okwempimpi ekuqaleni kwebali kodwa esiphelweni salo
         wayehlonitshiwe eliqhawe.√√                                                      (2)

11.2     Izisa intsingiselo yokuba bacinga ukuba bamfumene. √√/yokuba bambona
         ekwicala labo eza kuvuma lula ukubathuthela iindaba bengekaqalisi
         nokumcela.√√                                                                     (2)

11.3     Kumhlanganise ngokuba ekubonweni kwakhe nguFriday watsho wamtyhola
         ngobumpimpi waza wabukulwa luluntu lwakwaQaka.√√                                 (2)

11.4     Ngokutyholwa ngobumpimpi nguFriday uthelekiswe nabafundi besikolo
         iFunda.√/ Yakhula ingqumbo yabantu bakwaQaka kwatshiswa ikhaya lakhe.√/
         Yanwenwela kulutsha olwambetha kwintlanganiso ebanjwe eholweni.√/
         Yanyukela yamthelekisa nesithandwa sakhe uNokuzola.√/
         Yaqaqamba akwamkelwa nzima kwindawo yaseMthontsi apho wabhacela
         khona.√
         (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo)                                 (3)

11.5     Sesokuba kwibali leqhawe lomzabalazo kuqala amahlandinyuka aza
         kubangunobangela wokuba sisigculelo kwakhe umlinganiswa aze ethubeni
         ayeke ukuba sisigculelo abe liqhawe.√√                                           (2)

11.6     Lixesha lokhanyo√ ooMfazwe bazizifundiswa/ kuba kukho iinkundla
         zamatyala. √/Ngamaxesha engcinezelo√ kuba kusekho amagwangqa abiza
         abantu abamnyama ngo‟Kafile‟ no „Bhantu‟.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

11.7     Ikhona into ebonisayo kuba, indlela awaphumelela ngayo kuqhwesho ibonisa
         ubukrelekrele√√/Uthi akufika eMthontsi anikwe isikhundla sokukhathalela
         nokuqeqeshela emfundweni abafana √√/Ukufunda kwakhe ade abe yijaji.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

11.8     Ndiyangqina babengavani kuba uMfazwe naye utsho kwesi sicatshulwa
         ukuba bebejolise ukumcima igama naye watsho wafuna ukumcima igama
         uSikhotsholo.√√                                                                  (2)

11.9     Ngumfanekiso ntelekelelo wesandi sompu odubula uthulula iimbumbulu
         ungayeki.√√                                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                         DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

11.10    Wamkeleka kuba eMthontsi wenziwa umphathi wamakhwenkwe afikayo.√√               (2)

11.11    Ulilandele kuba ubomi bakhe bungamahlandinyuka kufuneka alwe nzima
         ukuze aphumelele.√√                                                             (2)

11.12    Iphumelele kuba uFriday ekubeni enziwe akamthemba uMfazwe, uMfazwe
         usuke waphumelela waligqwetha elichophele ityala likaFriday.√√/ UMfazwe
         ekungamthembini kwakhe uNokuzola ngenxa kaFriday kumphosanise
         nokwazi ukuba unonyana okuNokuzola.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                             (2)
                                                                                         [25]

UMBUZO 12: UMBUZO OMDE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba
uNongqawuse uyalihlazisa igama lakhe kule ntsomi.

   Ndiyangqina ukuba uyalihlazisa igama lakhe kwimbali ethi ukuthetha
    uNongqawuse.
   UNongqawuse yintombi kaMhlakaza walenza eli hlazo mhla kuphethe umalume
    wakhe uSarhili owathatha iintambo zokulawula kuHintsa.
   UHintsa wancanywa ngabeLungu ababefuna ukuhlutha umhlaba wamaGcaleka
    bathathe nemfuyo yawo waxolela ukulwela ukufa nokubanjwa esindisa umhlaba
    wamaXhosa,wakwenza ngempumelelo.
   Ukuthatha iintambo kukaSarhili kwabangela ukuba abeLungu bangapheli mandla.
    Babesenza zonke iinzame ezifana nokuqaphela okwenziwa ngamaXhosa ukuze
    basebenzise kona ukuhlutha umhlaba.Baqaphela intombi enguNongqawuse
    eyayisoloko isiya emlanjeni ifike ithethe khona nezinyanya.
   Bakukopa okwenzekayo bagqibela ngokuziqaba udaka bakhwela emthini ukuze xa
    uNongqawuse ethetha nezinyanya banikeze impendulo.Oku kunikezwa
    kwempendulo kubangela ukuba uNongqawuse azenze umprofetikazi nalapho
    kwabakho ukwahlulelana kwabantu kwakho abamkholelwayo kunye nabo
    bangamkholelwayo.
   Ukuqhathwa kwakhe ngabeLungu ababevathe iingubo ezimhlophe nawacinga
    ukuba uthetha nezinyanya ziphendule kwamenza ukuba akholeleke kuSarhili waza
    waphembelela ekubeni nabanye abantu bamkholelwe kwalithoba mpela igama
    lakhe.
   Ukucamagusha nokucula nokuxhentsa kwakhe kwabonakalisa ukukholelwa
    kwakhe kwizinyanya ngokugqithisileyo kumenze angaqapheli ukuba uyaqhathwa,
    waqiniseka ukuba uthetha nezinyanya.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                                  DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

   Ukukholelwa kwakhe okwakuthethwa ngabeLungu (izinyanya) kwamdiza ukuba
    akanguye ncam umprofetikazi kuba kwakumele ukuba ube nomqaphela.
   Ukuhambisa kwakhe udaba lokuba kubulawe izinto ezikhoyo ukuze kuzuzeke
    ubutyebi obungaziwayo, nenkolelo yokuba abantu abasayi kulamba nakugula
    kwamdiza ukuba wayengengomprofeti ncam.
   Ukukholelwa nokuthabatheka kwenkosi ziziprofetho zikaNongqawuse kwamenzela
    izothe ebantwini kuba bashiyeka abantu besifa yindlala babe abeLungu
    bayangenelela.
   Ukubanjwa kwakhe ze azitshintshe igama ukuze angaziwa kwakubonisa ubutsotsi
    bakhe.

   UNolizwe
 UNolizwe Sandile waliphakamisa igama lakhe kwesi sihobe njengekumkanikazi.
 Ukuphatha kwakhe kwazisa uvuyo eluntwini kuba ebonakala njengomkhuseli
   welizwe.
 Amazwi awayewasebenzisa athelekiswa nobusi, ambonakalisa njengomntu
   oneentetho ezakhayo nozolileyo xa ebhekisa kwisizwe.
 Igama lakhe laphakama kuba zonke ezi zenzo zakhe zihle zenzeka kungekho
   myeni osecaleni lakhe. Oko kwabonisa ukuzithemba nokungazoyikiseli
   kubukumkani bakhe.
 Umyalelo wembongi kwisitanza sokugqibela usibonisa ukuba ulithemba lesizwe
   makaqhubekeke esenza okuhle.
 Ezi zenzo zibonisa ukuba akazange aphakamise gama lakhe kuphela,
   waphakamisa nelooNyawuza nelesizwe ngokubanzi.
(Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                                  [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI SWANA MMI nabanye

13.1     UNomaza    wonwabile          xa    esuka     ekhaya      unxubile   akuhlangana
         negongqongqo.√√                                                                          (2)

13.2     Sizisa intsingiselo yokuncama/yokuphelelwa lithemba/yokunikezela. √√                     (2)

13.3     Imhlanganisa ngokuba irhengqe awayemqononondise ngayo unina uye
         wayilibala waza wanyanzeleka ukuba ayekuyilanda sekurhatyele,wahlangana
         negongqongqo.√√                                                                          (2)

13.4     Ukujika kwakhe sele eyedwa kuhlwile engakhatshwa ziitshomi kwihlathi
         lamagongqongqo.√/Ukuthiwa xhakamfu ligongqongqo afakwe engxoweni.√/
         Ixhala lokuba uza kubulawa ligongqongqo.√/Ukwenziwa ukuba ahambe ecula
         kuzo zonke ezi ndawo lihamba kuzo igongqongqo.√
         (Naziphi na izehlo ezithathu kwezi)                                                      (3)

13.5     Sesokuba kwiintsomi ezingokutyeshelwa komyalelo kuqalwa kunikezelwe
         umyalelo ze kubekho iziphumo ezibi nokuyaleka wakutyeshelwa umyalelo.√√                  (2)

13.6     Ngumfanekiso ntelekelelo womntwana othintithayo esoyika.√√                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                             Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                               DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

13.7     Uphumelele kuba isiphumo sikaNomaza sokutyeshela umyalelo sibe sesibi
         kuba wangcungcuthekiswa ligongqongqo.√√                                               (2)

13.8     Kukuhlaba ikhwelo.√√/ Kukucela iindlebe.√√                                            (2)

13.9     Uxhokonxa izazela zolutsha √ neziphathamandla.√                                       (2)

13.10    Lixesha lasemva kwenkululeko yoMzantsi Afrika√ kuba umbhobho
         osetyenziswa yimbongi ngokaMandela ophumileyo entolongweni.√/ kuba
         ngokolwimi lwesibongo isithethi siyisusile ingcinezelo nocalucalulo. √                (2)

13.11    Imbongi ikhathazekile kukucinezelana kwabaMnyama kwabodwa√ kuba
         kumqolo we-10 ithi abo ibhekisa kubo mabayeke ukucinezelana kwabodwa√/
         Imbongi ikruqukile sisenzo sabantu sokucinezelana kwabodwa kuba isigama
         esithi „kudala‟ singqina ukukruquka√/ xa ithi, „yhini ningazigqogqi‟ ibonakala
         ikhathazeke kukuba bengathi abeva ebhekisa kubo.√
         (Nayiphi impendulo exhasayo echanekileyo)                                             (2)

13.12    Zijolise kubantu abatsha neziphathamandla√ kuba imbongi ibakhankanyile
         abantu ebhekisa kubo kumqolo wesi-4 nowesi-5.√                                        (2)
                                                                                               [25]

                                                             AMANQAKU ECANDELO B:              25

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                          Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                        DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa ebonisa ukuba iimpazamo
ezenziwe ngabazali kule drama zibeneziqhamo ezibi.

Ezabazali bakaGugulethu:

   UMaGaba, ongumama kaGugulethu wenze impazamo ngokuthandela uGugulethu
    uThobeka, ejonge ubufazi ngokulandela igama elinguThobeka, igazi lakhe
    eliphantsi bengacingi nokucinga ngothando aqamele ngalo uGugulethu kanti
    isiqhamo soko siya kukuba umntwana wabo uyakuba nomphefumlo
    odandathekileyo.
   Ukuqweqwedisa kukaZwilakhe amaHlubi ukuba uThobeka acelelwe uGugulethu
    kube nesiphumo sokuba uGugulethu azahlukanise nekhaya lakhe angafuni
    kuthetha athi makubuzwe kuyise nayiphi into.
   Impazamo yokutshatisa uThobeka noGugulethu ngebhaxa yenza ukuba
    uGugulethu azibophe isandla, aqatshelwe esidlangalaleni ukuba akahambisani
    yena nokutshatiswa ngenkani. Lo mtshato umenze ukuba uGugulethu alishiye
    ikhaya anxibe impahla yenzilo ngenxa yokukhathazeka.
   Impazamo yabazali yokumtshatisa ngenkani uGugulethu yenza balahlekelwe
    sisimilo sikaGugulethu, ahambe ayokusebenza eMthatha ebashiya nomfazi lowo
    bebembonele yena.
   Kwakhona, impazamo yokutshatiswa kukaGugulethu inesiphumo sokuba
    uGugulethu ufakwa kwiinkundla zamatyala nguNomaMpondomise.
   Isiphumo sokuba uGugulethu ehleli eMthatha engasagoduki, kukuthumela
    ooMthetho ukuba bamlande uGugulethu eMthatha. Akwala uGugulethu, uZwilakhe
    wenza enye impazamo ngokulandelisa uThobeka nabantwana basiwe kuGugulethu
    eMthatha. Zibazibi iziphumo kuba uGugulethu usuka ababulale bonke ngezembe.
    Ukubanjwa kukaGugulethu nokugwetywa kwakhe kukwasisiphumo sempazamo
    yabazali bakhe yokuthumelela uGugulethu abantwana angabaziyo. Isiphelo siba
    sibi kuba uMaGaba uphela ezityisa ityhefu, afe noZwilakhe sele efuna ukuba
    kugwetywe yena endaweni yonyana ezisola, ezohlwaya. Umthetho wona ubamba
    umntu obuleleyo uGugulethu awubanga nalusini kwisazela sakhe.

Ezabazali bakaNomaMpondomise:

   Abazali bakaNomaMpondomise uLangeni noManyawuza benze impazamo nabo
    yokwendisela intombi yabo kuMcunukelwa ekuthe kanti uNomaMpondomise,
    akamthandi kuba unaye umntu osenyongweni kuye. Isiphumo sale mpazamo
    sesokuba uNomaMpondomise uyazikhupha iinkomo zikaMcunukelwa kanti uza
    kuphoxeka.
   UNomaMpondomise uzeyelisela emlanjeni kuze oko kukhokelele ekufeni
    kukaManyawuza unina ngokusuka ayobe akuva ukuba uNomaMpondomise
    uzibulele.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                   Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                           DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

Ezabazali bakaThobeka:

   Abazali bakaThobeka nabo benza impazamo ngokunqwenela ukuba umntwana
    wabo atshatele emzini ohloniphekileyo nabawaziyo. Umnqweno ujika ube yincindi
    yekhala kuba zange akuxhamle ukuhlala nomyeni wakhe uGugulethu waze wabe
    ubulawa kwanguye.
   Abazali bakhe balahlekelwa ngumntwana wabo uThobeka nabazukulwana babo.

Ezabazali bakaMcunukelwa:

  Impazamo yabazali bakaMcunukelwa uQavile nabantakwabo benza impazamo
   yokuzekela unyana wabo ngokumxhasa esakufuna ukutshata nentombi
   ayithandayo phofu yona ingamthandi ingenalo nolwazi lokuba iyalotyolwa kuba
   yayingenabudlelwane noMcunukelwa nto leyo eyakhokelela ekukhutshweni
   kweenkomo zakhe.
   Uthando lwabazali kubantwana babo luye lwaneziqhamo ezibi nangona bona
   abazali bebeneenjongo ezintle ngabo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)
                                                                                           [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

BUZANI KUBAWO – WT Tamsanqa

15.1     Kungokuba aba bantu abawuphenduli umbuzo koko banikezelana ngawo oku
         kanye kwebhola xa kudlalwa.√√
         (Makuvele ububhola bombuzo)                                                       (2)

15.2     „Bayaphuma‟ √/ „uyazula uphatha kuya kungqubeka emnyango abuye
         aphindele entla’. √
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)

15.3     Intetho ethi „Ubomi obumnandi obujike bayincindi yekhala‟ isetyenziswa xa
         umntu ebekhe weva ubumnandi waze weva kabuhlungu.√ Kule drama
         uGugulethu      ukhe    wabuva      ubumnandi      ngexesha      avunywa
         nguNomaMpondomise bayincindi yobusi ubomi ngolo hlobo.√ Uva ubukrakra
         obufana nencindi yekhala akube etshatiswe ngenkani noThobeka Mcothama
         ahlukane noNomaMpondomise.√                                                       (3)

15.4     Yintlekele.√ kuba nanjengoko idrama eyintlekele inempalalo-gazi nokufa√,
         nale drama inyhikityha yokufa kooGugulethu, uThobeka nabantwana iyinika
         uphawu lwentlekele.√                                                              (3)

15.5     Kukutyhila imbilini yakhe.√                                                       (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19                           DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

15.6     UMzamo        ubulawa     nguNimrod.√√/UNomaMpondomise umangalela
         uGugulethu ngokwaphula isithembiso.√√/ UGugulethu ushiya ikhaya
         lakhe.√√/ ukufa kukaMaGaba noMaNyawuza√√/ ukufa kukaThobeka
         nabantwana bakhe. √√
         (Nasiphi na isiganeko esichanekileyo)                                            (2)

15.7     Libenefuthe elibi ngokuthi liphalaze iindaba zokutshata kukaGugulethu
         ezamenza uNomaMpondomise waziva eshiywe enyanyeni. √√                            (2)

15.8     UGugulethu uhambe wayofuna umfazi amthandayo, uNomaMpondomise,
         wabe uyise ehlanganisa amaHlubi ngenjongo yokucelela amaHlubi ubulawu
         kwaMcothama.√√                                                                   (2)

15.9     Ngemini amaHlubi ayequlunqa ukumcelela.√/ Ngoku axelela uMzamo
         ngokunyanzelwa kwakhe nguyise ngoThobeka.√/ Ngemini uGugulethu
         wayetshatiswa ngayo√/ enkundleni yamatyala.√/ Ngexesha ebeyolandwa
         ngoYisekazi eMthatha kuba engasagoduki.√                                         (3)

15.10    Ukunyhashwa kothando lukaGugulethu noNomaMpondomise kwenze ukuba
         kuphele intsebenziswano phakathi kukaGugulethu nabazali bakhe√√/ Kudale
         umsantsa phakathi kwamaHlubi ewodwa.√√/ uGugulethu watshikilela ikhaya
         lakhe.√√/ Ukunyhashwa kothando lukaGugulethu noNomaMpondomise
         kudale impixano yangaphakathi kuGugulethu. √√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

15.11    Ndiyangqina kuba abalinganiswa abazini zahlukileyo bangene kwiingxaki
         ezahlukileyo bakusombulula iingxaki ngokuthatha ubomi √√/ UGugulethu uthe
         akubulala    wagwetywa.√√/     Ndiyangqina,    kuba    uNomaMpondomise
         akumncedanga ukuzibulala kudale enye ingxaki yokufa kukamama wakhe.√√            (2)

15.12    Ndingacebisa ukuba xa ulutsha lunengxaki nabazali maluthethathethane
         nabo endaweni yokwenza izenzo ezingekho mthethweni.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
                                                                                          [25]

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20                             DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa ebonisa ukuba iimpazamo
ezenziwe ngabalinganiswa kule drama zibeneziqhamo ezibi.

   UMamQhinebe wenza impazamo ngokuvuma ukuba sisixhobo sikaMagrazula
    sokuba iintsana ngokuthumela uDlezinye kuba azokumlukuhlela lo msebenzi nto
    leyo emenze aphele ebanjwa ebalihlazo nasemntwaneni wakhe onguSiqhiwu.
   UMaGatyeni wenza impazamo ngokuzifaka kumgibe wokuba iintsana xa efuna
    ukuzikhupha ekuxwaxweni nguMamQhinebe efuna izinto amnkinkqise zona. Loo
    nto imenze akakwazi ukuzithathela izigqibo malunga nokuba iintsana.
   Umnqweno wokuba nezindlu zaseNorth Crest uba yimpazamo kuba bangena
    kumgibe wokuba iintsana ngeenzame zokuzalisekisa umnqweno wabo.
   UMamQhinebe noMaGatyeni benza impazamo yokunikezela ukuba ngoomama
    bomthandazo kuba besithi akukho nto bayizuzayo ngokuthandaza akukho
    tshintsho balubonayo kwintlupheko yabo kanti isiphumo soko iza kuba kukuvuma
    ukuyokuqiniswa lixhwele uMagrazula.
   Ukuchewulwa yimali abayibhatelweyo nguMagrazula ngosana lukaNoziphongo
    abalubileyo kubenza bagqebhe uNomakula ngehamile kuba esala ukubanika
    usana lula kube nesiqhamo sokuba usana lukhale lungayeki lwaba luphawu
    lokuphawuleka emapoliseni.
   Uthi uSiqhiwu xa efunda iphephandaba elimalunga nokubiwa kweentsana aze
    uMamQhinebe enze impazamo yokumhewula okomshologu kanti noSiphokazi
    naye uyaheshwa nguMaGatyeni xa ethetha ngokubiwa kweentsana isiphumo
    kukuba banyoshoze ziintloni bakubanjwa.
   Ukunyoluka kube yimpazamo kaMaqhikizane ngokufuna ukunyobisa uSiqhiwu
    isiphumo ibe kukuqashwa kwabantwana abapase emva koSiqhiwu.
   UMaqhikizane uphinda enze impazamo ngokungafuni ukumnyobisa uSiphokazi
    kanti uhamba noSiqhiwu atsho uSiqhiwu ayiqaphele le nto aze aqulunqe iyelenqe
    lokumbhabhisa uMaqhikizane esebenzisa uSiphokazi. UMaqhikizane uyabanjwa
    ngenxa yokophula umthetho.
   Uphinda enze impazamo yokuthatha imali esetyenziswe njengomnatha
    wokumbambisa atsho abanjwe kuba le mali ibe bubungqina bokunyobisa.
   USiphokazi naye wenze impazamo ngokuchewulwa yimali kaMaqhikizane batsho
    ubuhlobo bakhe noSiqhiwu bahexa esoyika nakukuphela kobuhlobo bakhe
    noSirhezu.                                                                               [25]

UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

17.1     Sesokuba uMaqhikizane uzenza umntu obancedayo abantwana kanti iinjongo
         zakhe kukubabulalela ikamva. √√
         (Mabuvele ubungcuka bakhe)                                                          (2)

17.2     (Aphume)√                                                                           (1)

17.3     Intetho ethi, „ubokuthemba ilitye‟ isetyenziswa xa kukho umntu owenze isenzo
         esibonakalisa     ukungathembakali.√       Ngokwakule     drama   uSiphokazi
         akathembakali akutshintsha ingqondo athi ebehamba noSiqhiwu ngenjongo
         zokubhabhisa uMaqhikizane√ abonwe sele ekhala ngoDaddy ukubonisa
         ukuba akasatshayi ngaloo nqawa.√                                                    (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                        Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              21                              DBE/2022
                                 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

17.4     Yintlekele-siyoliso√ kuba idrama eyintlekele-siyoliso ibonakala ngokuthi kube
         kubi ekuqaleni kwencwadi size isiphelo sibe sihle, √ nakuledrama bekukubi
         kooSiqhiwu bengafumani msebenzi baze baphela bewufumana umsebenzi
         akubanjwa uMaqhikizane.√                                                             (3)

17.5     Kukutyhila imbilini yakhe.√                                                          (1)

17.6     Kukubanjwa nokugwetywa kukaMaqhikizane.√√                                            (2)

17.7     Libenefuthe elibi iphephandaba kuba lithe lakuphalaza iindaba zokubiwa
         kosana wanomsindo uMamQhinebe oko kwathetha ukuba livuselele isazela
         sakhe yena uba iintsana. √√                                                          (2)

17.8     USiqhiwu akakwamkeli ukunyoba kanti uMamQhinebe akaboni siphene xa
         umntu enyoba kuba esenza icebo lokuzikhupha endlaleni. √√                            (2)

17.9     Mhla uSiqhiwu anqanda uSiphokazi angathandani noMaqhikizane.√/Mhla
         uMamQhinebe alukuhla uMaGatyeni ukuba babe iintsana.√/ Mhla uSiphokazi
         ethatha icebo likaSiqhiwu lokubambisa uMaqhikizane.√/ Mhla babesiwa
         etshajofisi uMaGatyeni uwathetha ngokwakhe. √                                        (3)

17.10    Iyiqhubele ngokuthi abalinganiswa abalambayo baxhatshazwe ngaba
         bahluthayo ze naba balambayo baziphindezele ngokusebenzisa umthetho.√√               (2)

17.11    Ndiyangqina ukuba umyalezo othi ulwaphulomthetho alusosisombululo
         awujoliswanga kwisini esithile kuba izaphulimthetho ezingabantu bezini
         ezahlukileyo zingene ezingxakini zakwaphula umthetho xa bezizama
         ukusombulula iingxaki yendlala nokunyoluka, baze abathe benazo iingxaki
         abawaphula umthetho bavuzwa.√√                                                       (2)

17.12    Ndingacebisa ukuba basebenzise iindlela ezisemthethweni rhoqo xa befuna
         ukuzikhupha endlaleni kuba xa besebenzisa iindlela ezingekhomthethweni
         bakuxelisa ooMaGatyeni nooMaQhikizane baphelele ejele.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [25]

                                                             AMANQAKU ECANDELO C:             25
                                                                AMANQAKU EWONKE:              80

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                         Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2022/c4ae73db-43ac-49b3-856c-caebebaa564f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
