# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2022, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2022/3858b921-25b6-4c10-a725-6f896db24f30
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2022/3858b921-25b6-4c10-a725-6f896db24f30)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2022 · isixhosa. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                         2022

                                                               AMANQAKU: 80

                                                              IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                                 DBE/2022
                                         SC/NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                   (30)
         ICANDELO B:        INoveli/UncwadiLwemveli   (25)
         ICANDELO C:        IDrama                    (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                   B    (INOVELI/UNCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO

             Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama
              ali-190–240.
             Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
              ukuba iphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                           DBE/2022
                                         SC/NSC

7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE kulindeleke ukuba
         ilandelwe ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela imibuzo ekwiphepha
         loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                                 DBE/2022
                                           SC/NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha
imibuzo abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU              INOMBOLO
                                                                               YEPHEPHA
1.   'Ukwenziwa Komkhonzi'               Umbuzo osisincoko         10              6
                                            sombongo
2.   'Umyolelo wexhego'                  Umbuzo omfutshane         10                8
3.   'Ingoma kaVelaphi'                  Umbuzo omfutshane         10                9
4.   'Ithemba'                           Umbuzo omfutshane         10               10
                                             KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Umtshayelo'                   Umbuzo omfutshane   10              11
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
          uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
          uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
6. Inkawu idliw' ilila                   Umbuzo osisincoko         25               12
                                            soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                 Umbuzo omfutshane         25               12
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo osisincoko         25               15
                                            soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo omfutshane         25               15
10. Ukhozi Olumaphiko                    Umbuzo osisincoko         25               17
                                            soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                    Umbuzo omfutshane         25               17
                                           OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli          Umbuzo osisincoko         25               19
                                            soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli          Umbuzo omfutshane         25               19
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.
14. Buzani Kubawo                        Umbuzo osisincoko         25               22
                                            soncwadi
15. Buzani Kubawo                        Umbuzo omfutshane         25               22
16. Indlal' Inamanyala                   Umbuzo osisincoko         25               25
                                            soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                   Umbuzo omfutshane         25               25
QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE OSISINCOKO
                  nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                            DBE/2022
                                           SC/NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI     INANI LEMIBUZO     TIKISHA
                                        EMIBUZO     EPHENDULWAYO     NGASEZANTSI
                                                                          ()
A: ISihobe
                                   1–4              2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                       emiselweyo)
            KUNYE
A: ISihobe
                                    5               1
   (ISihobe esingafundiswanga)                               ongamiselwanga)
B: INoveli OKANYE Uncwadi
   Lwemveli
   (Umbuzo osisincoko              6-13             1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                  14–17             1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA:        KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
                OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
                emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                          DBE/2022
                                        SC/NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO

    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     wombongo okanye isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR Jolobe

1        Lalingathi limnyam'izulu kukhumezela
2        Ndijonge elundeni ndalibona libomvu,
3        Kuthontsiza igazi, umkhondo woxhathiso
4        Ibuzisa ikhaya umzi wenkululeko,
5        Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
6        Kwinkatyana yedyokhwe.

7        Ime bhuxe kudinwa kungekho luvelwano,
8        Yasitsho esikrakra isililo ibhonga.
9        Kunyenyiswe kancinci ukuba iphefumle
10       Kwabuya kwaqiniswa ibulawa umoya
11       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
12       Kwinkatyana yedyokhwe.

13       Ndiyibone mva seyaqobozeka, yathamba
14       Itsal'umbaxa-mbini wekhuba etshoniswe
15       Waphelela ikhonza, ikhefuzela igcuma.
16       Ukufa kukuqhutywa, impilo kuzenzela
17       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
18       Kwinkatyana yedyokhwe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         7                         DBE/2022
                                        SC/NSC

19       Ndiyibone inyuka iminqantsa, yomendo
20       Ithwele imithwalo enzima ixelenga,
21       Iludaka kubila ingenisela omnye.
22       Incasa yomsebenzi yinxaxheba kuvuno
23       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
24       Kwinkatyana yedyokhwe.

25       Ndiyibon' ilambile ngaphantsi kwaloo mbuso
26       Iliso iinyembezi umxhel'ujacekile,
27       Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna.
28       Ithemba yimigudu ezond'inkululeko
29       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
30       Kwinkatyana yedyokhwe.

Cazulula isigama esityhila umxholo wengcinezelo ngokwesitanza ngasinye sesi
sicatshulwa sombongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                             Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          8                               DBE/2022
                                         SC/NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UMYOLELO WEXHEGO – C Nqakula

1        Maze ululame, nyana wam, ke ngoko,
2        Emva kwexesha uya kusibona isiqhamo soko;
3        Abantu baya kuzivula iintliziyo zabo kuwe,
4        Bakuphakamisele phezulu ungaze uwe.

5        Umntu omkhulu nomncinci naye, mbeke;
6        Oswele izambatho kambe, maleke.
7        Ucango lwendlu yakho maze ungaluvali;
8        Uncede mihla le kodwa ungabali.

9        'Z' ungemi ezimbobeni ubethe imilozi;
10       'Z' ungabiyongcuka iqwengayo, ungabi lulo nokhozi.
11       Nyana wam, 'zubengumkhonzi onyanisekileyo.
12       Ohlakaniphileyo, othobileyo, intsika ethembekileyo.

2.1      Xela iziqhamo zibeziBINI zokululama ngokwesitanza soku-1.                       (2)

2.2      Chaza umahluko kwindlela owakheke ngayo umqolo wesi-3 nowesi-4.                 (2)

2.3      Nika intsingiselo yomqolo obhalwe ngqindilili ngokomxholo ongumyolelo
         wexhego.                                                                        (2)

2.4      Caphula imiqolo ibeMIBINI engqina ukuba ixhego lixhalabile kwisitanza
         sokugqibela.                                                                    (2)

2.5      Xhasa ukuba esi sicatshulwa sombongo siqulethe umyalezo oyalayo.                (2)
                                                                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                                 DBE/2022
                                           SC/NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

INGOMA KAVELAPHI – JJR Jolobe

1        Ndiyeza ndiyeza, sithandwa sam,
2        Ndiyeza ndikhwele iqegu lomlilo,
3        Ligqitha umoya waseNtla ngamendu.
4        Ndiyeza ngokuba ndiluva ubizo
5        Lwelizwe lobawo.

6        O! Ndiyazibona, sithandwa sam,
7        Iinduli kwanamathambeka elizwe,
8        Elimpangalala; siphuma ingqina,
9        Siland' ekhondweni lexhama
10       Kwilizwe lobawo.

11       Ezants' emgodini, sithandwa sam,
12       Lingabonakali nelanga nezulu,
13       Ndiyeva ingoma yomxhelo, iphuma
14       Kowakho umlomo, undibiza, sithandwa,
15       Kwilizwe lobawo

16       Ndiyeza ndiyeza, sithandwa sam,
17       Ungandilileli. Wupheze loo mhobe
18       Wosizi uhlab' intliziyo. Ndiyazi
19       Olwakho uthando lolwami kuphela,
20       Kwilizwe lobawo.

3.1      Xela izinto zibeMBINI          azingxameleyo   uVelaphi   kuhambo     lwakhe
         ngokwesitanza soku-1.                                                                (2)

3.2      Chaza umahluko kwindlela owakheke ngayo umqolo wesi-4 nowesi-5.                      (2)

3.3      Nika intsingiselo yemiqolo ebhalwe ngqindilili ngokomxholo ongefuthe
         lemithetho yocalucalulo.                                                             (2)

3.4      Caphula umqolo ongqina ukuba uVelaphi uxhalabile kwisitanza sokugqibela.             (2)

3.5      Xhasa ukuba esi sicatshulwa sombongo siqulethe umyalezo wopolitiko.                  (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        10                                 DBE/2022
                                        SC/NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ITHEMBA – SEK Mqhayi

1        Singakwenza n'ukulima,
2        Sikuyeke ukulila,
3        Singayifuya n’imfuyo,
4        Xa ithemba lingekhoyo!

5        Singaluthatha n' uhambo,
6        Singabondla n' abantwana,
7        Sibasusa kuSathana?

8        Wakufelwa nangowakho
9        Ife intliziyo yakho;
10       Ulil'uzenzakalise-
11       Nomphefumlo uwufise.

4.1      Xela iziphumo zokuba nethemba zibeziBINI ngokwesitanza soku-1.                    (2)

4.2      Chaza umahluko kwindlela owakheke ngayo umqolo wesi-8 nowe-9.                     (2)

4.3      Nika intsingiselo yemiqolo ebhalwe ngqindilili ngokomxholo wethemba kulo
         mbongo.                                                                           (2)

4.4      Caphula imiqolo ibeMIBINI engqina ukuba imbongi ixhalabile kwisitanza
         sokugqibela.                                                                      (2)

4.5      Xhasa ukuba esi sicatshulwa sombongo siqulethe umyalezo oyalayo.                  (2)
                                                                                           [10]

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          11                                DBE/2022
                                          SC/NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

UMTSHAYELO – N Mdekazi no T Kabanyane

1        Masiyibulel' inkunkuma kusini na?
2        Hayi, masidomboz' uSokwazi konke,
3        Usiph' izandla soluk' umsonto.
4        Bubom obo bukaNtu ukuzenzela,
5        Angaphil' isicuk' edl' igazi labanye.

6        Inkunkuma yenz' irhasha libhinqe,
7        Khu, okomfaz' ebhinq' isikhakha,
8        Ugcin'ikhaya licocekile,
9        Njengomtshakaz' efik' emzini.
10       Ungadel' umqul' ungabalisisanga.

11       Loo micingana iyadeleka,
12       Yakwahlukana, omny'uzimele nkqo,
13       Okweminwe yesandl' ibuthathak' iyodwa,
14       Yakudibana yimbumba yamanyama,
15       Yenz' izinto zamehl 'idibene.

16       Ubuchule bengqondo yomntu,
17       Ukudibanisa loo micingana,
18       Ukuz' isebenz' iqhumis' uthuli,
19       Ityhalelwa ngaphandl' okomsholog' inkunkuma,
20       Kusal' ucoceko, yimpilo leyo yomXhosa.

21       Osebenziley' umtshayel' uyabonakala,
22       Emva kwexesh' uba sisijungqu,
23       Okwamaziny' exheg' atsheqekileyo,
24       Ubuhle bawo buphele nya,
25       Wakutshayela uyashiyelel' okwevila.

5.1      Nika igalelo likaSokwazi kubukho bomtshayelo ngokwesitanza soku-1.               (2)

5.2      Caphula izifaniso zibe ziBINI apho imbongi ifanisa umtshayelo nomendi
         kwisitanza sesi-2.                                                               (2)

5.3      Cacisa ifuthe lokumanyana kwemicinga yomtshayelo kumsebenzi wawo
         ngokwesitanza sesi-3.                                                            (2)

5.4      Caphula umqolo ongqina uburharha bembongi kwisitanza sokugqibela.                (2)

5.5      Nika imfundiso yalo mbongo.                                                      (2)
                                                                                          [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                            DBE/2022
                                        SC/NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo okanye kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
    NOMBUZO OMFUTSHANE nakuNcwadi Lwemveli, ukususela kumbuzo wesi-6
    ukuya kumbuzo we-13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli). KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Ngqina ukuba uMfuneko uyalingcolisa igama lesipolisa kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.               [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

Wayeqhawuke kubini apha emzimbeni, isinqe esi sihamba sodwa. Wayehamba
dlamkileyo ngalo lonke ixesha, umzimba wakhe umvumela.

Njengenenekazi lala maxesha wayekwakuxhalele ukuba nomzimba odilikayo.
Nangona wayenesiqu esihle ngolu hlobo, wayengonwabanga, esithi ngekungcono
ukuba ebenaye umntwana wasemzini nokuba ngumnqongo. Kaloku esi siqwana sakhe 5
sasisisithuko ebantwini bomzi wakhe.

'Mfuneko, ndingxamile ndaye bendingazi ukuba ndingadibana nomntu ofana nawe
apha,' watsho evula ucango uThantaswa, wabe uMfuneko naye exwesela
ngakweyakhe imoto. 'Kulungile maan Thanti. Siza kumana ukubonana ngolu hlobo.'
Ukususela ngale mini uMfuneko watsho wakukhuthalela ukuya kuthamba. Kaloku 10
wayemana ukutsibisa inyanga yonke.

Wayesithi ukuba ufike uThantaswa sel'elapho koomatshini ayokuzigqithisa phambi
kwakhe, ambulise encumile, avume naye ekwancumile uThantaswa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             13                                  DBE/2022
                                             SC/NSC

Nasekuphumeni wayemlinda, bancokole nje ezelizwe emva koko bahlukane. Ikhona
kodwa yona imini uMfuneko awazibona sel'ethetha into engqalileyo apha 15
kuThantaswa. Babemi ngasemotweni kaThantaswa.

'Thanti, kudala indidla ngaphakathi le nto ndiza kuyithetha apha kuwe.' Wathi akutsho
uMfuneko, wabethelwa luvalo uThantaswa, ezibuza ukuba uya kuthini na ngoku
uMfuneko ukufuna ukuvusa ubuhlobo babo bakudala kodwa etshatile.

'Yihlanze ke ndiyibone,' watsho ngokuzithemba uThantaswa. Wathintitha uMfuneko 20
egunyelwe luvalo.

'Thanti, okokoko ndidibene nawe, ayikho into ebhadlileyo esele ndiyithethile kuwe.'

7.1      Zahluka njani iimeko apho uThantaswa ambiza 'Mfuneko' ngazo ugxa wakhe
         nezo ambiza 'Mfuno' kuzo?                                                               (2)

7.2      Izisa ntsingiselo ni intetho kaMfuneko ekrwelelwe umgca ngaphantsi?                     (2)

7.3      Chaza ukuba ukufa              kukaChizama   kumhlanganisa     njani   uMfuneko
         nolwaphulomthetho.                                                                      (2)

7.4      Ngeengongoma    eziNTATHU     landa     ukuba    ukungabi       namntwana
         kukaThantaswa emzini kuyiphembelele njani impixano ekweli bali.                         (3)

7.5      Nika isizathu sokuba ibali liqala ngokusweleka kukaMsindisi.                            (2)

7.6      Xela ixesha ezimbalini eliqhubeke ngalo eli bali. Xhasa impendulo yakho.                (2)

7.7      Ingaba babunyanisekile ubuhlobo bukaMfuneko noThantaswa                    emva
         kokuhlangana kwabo kwisicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                               (2)

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                                 DBE/2022
                                        SC/NSC

ISICATSHULWA B

UMapheza waphinda wayicingisisa le nto yeli phupha lakhe endleleni:

'Kudala ndiphupha ndingcwatywa, ikhaya nezalamane zilila ngokungazenzisiyo kodwa
yonke loo nto sukuba iliphupha nje egameni lokuba umntu ephupha nokuba yintoni na
kakade xa elele. Neli ke liyafana namanye, akukho nto liyishobayo.' Ephethwe zezi
ngcinga nje uMapheza, uMfuneko wayemcingela ububi kanye ngaloo ntsasa kowabo.     5

'Imini ekade ndiyilindele ngamehlo abomvu ifikile. Ukuba kuya ngentetho yexhwele
lam, siya kulala namhlanje uMfezeko sele ewadlulile amafu. Kufuneka ndingawulibali
laa mgutyana belindinike wona ukuze uNqoza awugalele ekutyeni kwakhe. Kuya
kufuneka uNqoza ambeke ecaleni kwakhe lo mfana. Waqhwanyaza nje xa kutyiwayo
uMfezeko, uya kuqabuka sekobandayo.'                                               10

Ukugqiba kwakhe ukulungisa waphuma wabekela esikhululweni sabo naye uMfuneko.
Kwathi kwakufika wonke umntu ngaphandle koMapheza, waqala ukuxhalaba. Bathe
bakumlinda ixesha elide, waphelelwa ngumonde wawa emnxebeni. Ikhale uMfezeko
sel'engena esangweni lesikhululo, wabe uMfuneko sele emcima unomyayi wakhe
engekaphenduli omnye. Eyona nto iphambili wayefuna ukumazi ukuba uyahamba na 15
ukuze athumele uNqoza ayokumcengela phaya kowabo ukuba uthi akaphumeleli.
Umgutyana wakhe wayesel'ewunyengezele uNqoza owayesithi impimpi iza kulala
ibabonile ooyisemkhulu ngaloo mini.

Yaqhuba kakuhle inkonzo yomngcwabo kaHlomlani. Waya kubekwa kwikhaya lakhe
lokugqibela ngentsimbi yeshumi elinambini.                                 20

7.8      Ngqina ukuba uMfuneko wayengamthandi uMapheza ngokwesi sicatshulwa.               (2)

7.9      Tyhila umfanekiso ntelekelelo odalwa libinzana elibhalwe ngqindilili kwesi
         sicatshulwa.                                                                      (2)

7.10     Xela ukuba uMapheza wayeyimpimpi ngenene na ngokolwazi lwakho lwebali.
         Xhasa impendulo yakho.                                                            (2)

7.11     Xhasa ukuba uMfezeko ulilandele igama lakhe ngokwakule noveli.                    (2)

7.12     Ngqina ukuba le noveli iphumelele ukudlulisa umyalezo wokuba kukhona
         ukungcolelana kwabantu emisebenzini.                                              (2)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          15                                  DBE/2022
                                          SC/NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Ngqina ukuba le noveli iyakukhuthaza ukusabela ubizo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                     [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

Ngalo lonke elo xesha uwanamathisele amehlo kuMangaliso akawasusi ngokunga
uthi, 'Nditsho kuwe mfanandini wasemaKwayini.'

Ndiyabona kwakuse kusele kancinci ukuba angalikhuphi litsole litsho. Isithukuthezi
samehlo omfundisi uMaqoma nabafundi samtsho waqubuda wajonga phantsi
uMangaliso ezama-zamana nengqondo ebhekisa ezantsi ukucinga. Zamthatha 5
iingcinga zambhekisa emva ebuntwaneni bakhe eyintwana encinci yeqaba mhla
waqala ukubona umfundisi enqanda abantwana besikolo besilwa, etsalwa sisinxibo
sakhe nalelo lizwi lalithetha ngokuzola lintama uxolo; wawakhumbula amazwi
awawathethayo emondele, 'Nam ndakuba mdala ndiya kuba nje ngalo mntu.'

Ithe yakumfikela le nkumbulo wanga angaphakama ayokuzinikela kodwa kwabuya 10
kwala, wafikelwa ziingcinga ezininzi yankulu intlanganiso engena engqondweni yakhe.
Enye yeengcinga ezamthintelayo ukuba angaphakami yaba yeyokuba le nto ubufundisi
asinto ifuna ukuba umntu avele ayihle nje phezulu, kufuneka umntu abe ubiziwe
kuqala. Njengamntu wayeneliso elibukhali ekuziqapheleni izinto wayelubonile uninzi
lwabefundisi lungquleka lusiwa bambi besenza izinto ezimasikizi bengabefundisi, oko 15
kukuthi amagama akumthandazo weNkosi athi, 'Maliphathwe ngobungcwele igama
lakho,' ayengaphumeleli kuninzi lwabefundisi awayebabonile uMangaliso. 'Kungani na
oku?' Lo ngumbuzo abesakuzibuza wona xa esiva, ebona abefundisi abangaziphethe
kakuhle.

'Kungenxa yokugagamela ubufundisi lungekho ubizo,' ibisakutsho impendulo yakhe.         20

'Luyintoni na ubizo olu? Ubizwa njani na umntu?'

9.1      Zahluka njani iimeko apho abantu bambiza 'Tholelegqwirha' lo mlinganiswa
         nezo bambiza 'Mangaliso' kule noveli.                                              (2)

9.2      Lizisa ntsingiselo     ni ibinzana elikrwelelwe   umgca   ngaphantsi   kwesi
         sicatshulwa?                                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               16                                       DBE/2022
                                               SC/NSC

9.3      Chaza ukuba         intshumayelo          kaMaqoma     imhlanganise   njani      uThole
         nobufundisi.                                                                                   (2)

9.4      Ngeengongoma eziNTATHU chaza ukuba ukungakwazi kukaThole
         ukuzithathela izigqibo kuyiqhubele phambili njani impixano kweli bali.                         (3)

9.5      Nika isizathu sokuba le noveli yenze uThole aqale enze iimpazamo eselula
         phambi kokubangumfundisi.                                                                      (2)

9.6      Xela ixesha ezimbalini eliqhubeka ngayo eli bali. Xhasa impendulo yakho.                       (2)

9.7      Ingaba lwabakho utshintsho awalwenzayo uMangaliso eGeorge Goch?
         Xhasa impendulo yakho.                                                                         (2)

                                              KUNYE

ISICATSHULWA D

'Hayi mntwan'am ndiphilile ngaphandle nje kwentloko esuke yee ngqezu, neli phupha
ke,' watsho ukuphendula umntu omkhulu. Ungene kwenye indlu uThozama waphuma
ephethe iipilisi namanzi walinika esithi. 'Khawuginye nazi iipilisi ke bawo, mhlawumbi
intloko yoba ngcono esingaziyo sesi sephupha isifo ukuba sonyangwa ngani na sona.
Kodwa ke mna ndikucebisa ukuba ungasoloko ucinga ngalo yiyo le nto likukhathazayo.                  5
Umntu uphupha le nto soloko eyicinga,' wamcebisa watsho uThozama esoyika
nokumbuza ngeli phupha kuba leli lisuka limbangele iinyembezi. Wazithatha waziginya
iipilisi engalisusi iliso kuMangaliso.
'Kowu! Mntwan'am intshumayelo yakho ngethemba indiphilisile, itsho ndanethemba
endingalaziyo elalise laphela kudala. Undibona ndisaphilile nje mfo wam kungenxa                    10
yethemba. Ukuba bekungenjalo ithemba ngeba kudala labola ungelo kum ngenxa
yesehlo esandihlelayo': zaphinda zee waxa iinyembezi.
'Uxolo kaloku bawo, kahle ngeenyembezi, uza kuphazamisa incoko yethu', watsho
uMangaliso enqanda ezi nyembezi.
'Uthi ke bawo wehlelwa sisehlo? Bendisamamele.'                                                     15
'Masiyiyeke mfundisi le ncoko iyandenzakalisa.'
'Ubawo lo ke siza kuthi ngubani? Engumni isiduko? Liphi lona ikhaya emva ngoko
kwakusagodukwa?' wabuza watsho uMangaliso eyilahla eyesehlo esehlela umntu
omkhulu incoko.
'Igama lam nekhaya ke mfo wam asinto ndakha ndayixelela mntu oko ndafika kweli                      20
Rhawuti ngaphandle kwesiduko.'

9.8      Ngqina ukuba uMangaliso notata uMkwayi abazani ngokwesi sicatshulwa.                           (2)

9.9      Tyhila umfanekiso           ntelekelelo    webinzana   elibhalwe   ngqindilili    kwesi
         sicatshulwa.                                                                                   (2)

9.10     Xela ukuba wazichaza na ukuba ngumni waphi utata uMkwayi ngokolwazi
         lwakho lwebali. Xhasa impendulo yakho.                                                         (2)

9.11     Xhasa ukuba uMangaliso ulilandele igama lakhe ngokwale noveli.                                 (2)

9.12     Ngqina ukuba le noveli iphumelele ukudlulisa umyalezo wokuba imfundo
         ayigugelwa.                                                                                    (2)
                                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                                    DBE/2022
                                         SC/NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Ngqina ukuba uFriday uyalingcolisa igama labalweli benkululeko kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                        [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

'Phofu ndikwazi ungekavuli mlomo ukuba usesikhulu isibhanxa, esi sitya ubulongo.
Yintoni ongayenza ungenamali? Ulihlwempu. Ufuna ukufa ulihlwempu? Uyihlo
ulihlwempu, into aqhayisele ngayo zeziya nkomo zimbini zigula sisifo sephepha.
Ukufundise ngokungqiba. Nawe ufuna ukuphila ubomi bokungqiba. Kutheni le nto
usisidenge kangaka, wakugqiba ukufunda Kafile?'                                            5
Iindlebe zam kwakungasekho nto ziyiphulaphuleyo ngoku, zigcwele umoya. Ndaziva
sendithe, 'ukuba nifuna ukundibulala nixelise laa mfo nimbulele phezolo, yenzani njalo.
Le niyithethayo yona into, yilibaleni, soze.'
'Ucinga oku kooKafile kanye mfo wam, usisitunxa. Akuziboni zona ezinye iiBhantu
ezingooMthunzima nooNkebe, ziziinkokheli ngoku, zinemali, ziphethe, akufuni ukufana        10
nazo?' Ndathula ndavala phezulu, basuka bahleka abafo basemzini ngokungathi
akwenzekanga nto. Ndithe ndisavuthelene imixhadana le okwerhamba ngumsindo,
zathi gwiqi ezi zinto zabuya nocango, ndeva xa enye isithi kwenye: 'Ngowethu lo,
musa ukuzihlupha nokuzihlupha oku,' kwalandela intsini eyayikhatshwa kukubihlizela
kweembukuxa zesisu. Ndagqushalaza ngumsindo, ndisenziwa ubukhulu kukubona                  15
indlela eyayisenziwa ncinane ngayo ingqondo yam ngaba bafo. Emva kwethuba wehla
umsindo, ndatsho ndaqaphela ukuba litshonile ilanga kwathi qatha nento yokuba
andikhange ndise nto emlonyeni okokoko. Athi kanti amathumbu ndiwakhumbuzile,
akrwela ukuvuma ingoma yephango. Ndithe ndakungawahoyi aphinda agcwalisa
ngumoya.                                                                                   20

11.1     Nika umahluko kwimpatho kaMfazwe ngabantu bakwaQaka ekuqaleni
         kwebali nasekupheleni kwalo.                                                          (2)

11.2     Izisa ntsingiselo ni intetho yegwangqa ekrwelelwe umgca ngaphantsi?                   (2)

11.3     Chaza ukuba ukukhwela kukaMfazwe kwinqwelo negwangqa kumhlanganise
         njani nokubukulwa kwaQaka.                                                            (2)

11.4     Ngeengongoma eziNTATHU landa ukuba ukubonwa kukaMfazwe nguFriday
         ekhwele negwangqa kuyiqhubele njani impixano ekweli bali.                             (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         18                                  DBE/2022
                                         SC/NSC

11.5     Nika isizathu sokuba ibali liqala ngoMfazwe etyholwa ngobumpimpi kwaQaka.           (2)

11.6     Xela ixesha ezimbalini eliqhubeke ngalo eli bali. Xhasa impendulo yakho.            (2)

11.7     Ingaba yaba khona into ebonisa ubukrelekrele kuMfazwe ngokwale noveli?
         Xhasa impendulo yakho.                                                              (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA F

Ndingakhange ndicinge nokucinga, hlasi okaSikhotsholo ngoko nangoko ndajolisa,
ndatsala, wabhodla ugqugquza into engenasiphelo, khithatha khithatha
amakhwenkwana. Ndithe ndakungaboni ntshukumo ndayeka ukudubula, ndema
ndajonga kweliya cala ebevela ngakulo. Kwakuxa laa nja umthendevu isaya kuthi sithe
ngaphaya kwetyholo kanye kulaa ndawo inokuba amakhwenkwe ayencathame kuyo.          5

Ndenze yamibini yamithathu ndileqisa. Ndithe ndisiya kufika etyholweni kwabe
kungasashukumi nengca ebinyathele kuyo. Ibaleke yayaphi? Izazi yodwa. Ndajika
ndayakudlula kweziya zidumbu zamakhwenkwana. Ayelingana ncibitshinalawa
ebedutyulwe emini. Ndithe hlasi umpu wamnye. Ndabuva ubushusu bawo esandleni,
kwakungona ndizibonayo ukuba ndiyangcangcazela, wasuka umzimbalo wam wonke 10
wanenkantsi, ndagqithela kumfo omfutshane ndishiya izidumbu ezine ziqungquluzile.
Oku kudubula kulolu hlobo kanti bubujoni? Lo mbuzo zange ube namphenduli, kwakho
nje into ethi kum, bekufanele kufe wena okanye bona. Ingaba nam sendiqala na
madoda ukuba ngumbulali?

Ndifike umfo omfutshane embinambineka oku komntu otsheqwa sisisu segazi. Ndimi 15
ixesha elide phezu kwakhe ndikhohlwe yinto emandiyenze. Kanene lo mfo edibene
noSikhotsholo lo ebezimisele ukundicima igama. Kungenzeka ntoni ukuba
ndinokumcima igama kube kanye? Kulaa makhwenkwana ndisuke ndatsala, wabhodla
umpu, enye into yasuka yazenzekela. Nalapha kuye ndingenza njalo. Umfo omkhulu
ibe ngathi uyayibona into endiyicingayo.                                       20

11.8     Ngqina ukuba uMfazwe noSikhotsholo babengavani ngokwesi sicatshulwa.                (2)

11.9     Tyhila umfanekiso ntelekelelo odalwa libinzana elibhalwe ngqindilili kwesi
         sicatshulwa.                                                                        (2)

11.10    Xela ukuba wamkeleka na uMfazwe kubantu baseMthontsi ngokolwazi
         lwakho lwebali. Xhasa impendulo yakho.                                              (2)

11.11    Xhasa ukuba uMfazwe ulilandele igama lakhe ngokwale noveli.                         (2)

11.12    Ngqina ukuba le noveli iphumelele ukudlulisa umyalezo wokuba abantu
         abalwa ingcinezelo mabafunde ukuthembana kwabodwa.                                  (2)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                                  DBE/2022
                                         SC/NSC

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Ngqina ukuba uNongqawuse ulingcolisile igama lakhe kwintsomi ethi 'ukuthetha
uNongqawuse', kanti imbongi iyaliphakamisa igama likaNolizwe kwisibongo
'Ukumkanikazi uNolizwe Sandile'.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                      [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

                       INTSOMI KANOMAZA NEGONGQONGQO

Kwathi ke kaloku ngantsomi, kwakukho amantombazana amabini uNomaza
noNozihlwele. Minazana ithile bathunywa ukuba baye kurhela ingca phezu komlambo
okufutshane nehlathi elishinyeneyo elalisaziwa ngokubanezigebenga ezibalasele
ngoburhalarhume. Bayalelwa ukuba ze bangahlali babuye sekusihlwa kuba le ndawo
baya kuyo ikufutshane neli hlathi. Zalungisa umphako ezi ntombi kuba uhambo oluya        5
kule ndawo lwaluza kubalude. Bahamba nabanye balapho ekuhlaleni konwatyiwe
kuhanjwa kuqhalwa umphako. Bahamba bahamba bada baya kufika. Barhela imini
yonke bada bagqiba, bagoduka ilanga sele lisiya kunina.
Uthe uNomaza sele ephiphiphi wakhumbula ukuba ulibele irhengqe kanina ngemva
kwaye wayeqononondisiwe ngunina ukuba angayilibali. Wacela abahlobo bakhe ukuba          10
bamkhaphe aye kulanda irhengqe kanina kwaza akwabikho namnye ovumayo kuba
besithi selitshona ilanga kwaye bebexelelwe ukuba bangahlali kude kube mnyama.
Wafa namthanyana uNomaza waza wanyanzeleka ukuba ajike ukuya kukhangela le
rhengqe. Kwakukude ngasemva kwaye kusele kuthande ukuba mnyama. Ukhangele
wakhangela wade wancama waske weva ngento imthi xhakamfu. Kuthe kanti lelinye            15
lamagongqongqo ale ndawo. Kuthe kanti belisaye kuzingela ngoku ke libuyile kuba
kuhlwile. Limbuzile ngelo lizwi likhulu kwaye loyikekayo lisithi, 'Ubekwa yintoni kulo
mhlaba?' Uphendule uNomaza engcangcazelisa ilizwi, 'Be-be-besize kurhela ingca
ndaza ndalibala irhengqe kamama.' 'Owu! Nina nirhela ingca emhlabeni wam. Inene
ndiza kunibonisa amaqhekeza engqele', latsho lamfaka engxoweni linomsindo.               20
Wakhala ekhabalaza ecela uxolo akwanceda nto waza walithembisa ngokuliculela.
Laphendula ngelizwi elikhulu lathi makacule. Uvume wenjenje uNomaza;
Ndandiye kurhela ingca noNozihlwele
Ndaza ndalibala irhengqe kamama
Kwelo hlathi lishinyeneyo                                                                25
Ndizicelile iitshomi zindikhaphe
Akwabikho namnye ovumayo

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         20                                     DBE/2022
                                         SC/NSC

Lawuthanda lo mculo eli gongqongqo lamana libetha apha engxoweni lisithi
makaphinde acule. Wenjenjalo uNomaza ngaphandle kwamathandabuzo kuba
wayesekeleze ukukhululwa kule ntlungu. Lahamba lahamba igongqongqo noNomaza               30
limthe tyu-u-u-u egxeni limana libetha kule ngxowa limxelela ukuba makacule.
Lihambe lahamba ladibana nesiqhu samakhwenkwe sisoja umbona, lacela lithembisa
ngokuwakhalisela uhadi ukuba anokulipha umbona. Avumile amakhwenkwe kuba
nawo ebenomdla kulo mculo aza kuwumamela. Labetha engxoweni yalo lwakhala
uhadi.                                                                                    35
Ndandiye kurhela ingca noNozihlwele
Ndaza ndalibala irhengqe kamama
Kwelo hlathi lishinyeneyo
Ndizicelile iitshomi zindikhaphe
Akwabikho namnye ovumayo                                                                  40
Liphinde lathathisa igongqongqo nohambo lwalo lisamthe tyu-u egxeni uNomaza. Lithe
xa liphiphiphi laphinda ladibana nesinye isiqhu samakhwenkwe sidlala ibhola. Kwathi
kanti kwesi siqhu kukho neyakuloNomaza. Athi la makhwenkwe xa efuna ukubaleka
lathi makangabaleki liza kuwabethela ugaga lomntu omkhulu. Ngokwenene ema
amakhwenkwe kuba ayenomdla wokumamela olu gaga lomntu omkhulu. Laphinda                   45
labetha engxoweni laza laqalisa uhadi ukucula.

13.1     Nika umahluko kuvakalelo lukaNomaza ngexesha esasuka ekhaya nasemva
         kokuhlangana negongqongqo.                                                           (2)

13.2     Sizisa ntsingiselo ni isaci esikrwelelwe umgca ngaphantsi kule ntsomi?               (2)

13.3     Chaza ukuba irhengqe imhlanganisa njani uNomaza negongqongqo.                        (2)

13.4     Ngezehlo eziTHATHU landa ukungcungcutheka kukaNomaza ukusukela
         ukukhumbula kwakhe irhengqe kude kube sekupheleni kwentsomi.                         (3)

13.5     Nika isizathu sokuba le ntsomi iqala ngokuba anikwe umyalelo wokuba
         angabuyi sekuhlwile.                                                                 (2)

13.6     Chaza umfanekiso ntelekelelo odalwa libinzana elibhalwe ngqindilili kwesi
         sicatshulwa.                                                                         (2)

13.7     Ngqina ukuba umbalisi uphumelele ukudlulisa umyalezo wokuba zibi
         iziphumo zokutyeshela umyalelo.                                                      (2)

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        21                                DBE/2022
                                        SC/NSC

ISICATSHULWA H

NGURHULUMENTE WETHU LO!

1        Vi-i-i-tyo-o-o!
2        Ebeqale ayintoni na amashumi eminyaka ejele,
3        Kumawakawaka eminyaka yengcinezelo?
4        Nditsho kuwe mlisela nomthinjana woMzantsi-Afrika
5        Nditsho kuni ziphatha-mandla zeli lizwe
6        Kudala ndinifundis'indlela yokuphath'isizwe
7        Into ilele kuni ngoku, mna andinatyala ndinikhulule.
8        Yhini na ukuba nibonakale neentsana zoMzantsi-Afrika uphela?
9        Ndiyisusil'ingcinezelo nocalucalulo lomnt'omnyama komnyama
10       Yekan' ukucinezelana nodwa, nodwa, nodwa!
11       Yhini na ukuba ningazigqogqi ezi ndletyana zenu?
12       Nindive nindiphulaphule xa ndisithi ke,
13       Even if I die, I will wake up from my grave and come and vote
14       NguRhulumente wethu ke lowo!
15       Mandisithe-e-e-le!

13.8     Chaza umsebenzi wegama u 'Vi-i-i-tyo' kwesi sibongo?                             (2)

13.9     Xela ukuba umbuzo buciko okumqolo wesi-2 nowesi-3 uxhokonxa izazela
         zoobani ngokomqolo wesi-4 nowesi-5.                                              (2)

13.10    Nika ixesha ezimbalini elisekwe kulo isibongo esingentla. Xhasa impendulo
         yakho.                                                                           (2)

13.11    Chaza umoya wembongi, uxhase ngesigama esikwisibongo.                            (2)

13.12    Ingaba ijolise koobani imbongi ngebinzana elibhalwe ngqindilili kumqolo
         we-11? Xhasa impendulo yakho.                                                    (2)
                                                                                          [25]

                                                       AMANQAKU ECANDELO B:               25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        22                                DBE/2022
                                        SC/NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo we-14
    ukuya kumbuzo we-17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:          Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
                  kwiCANDELO B (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE
                  ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).

                  Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
                  (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
                  umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Bonisa ukuba iimpazamo zabazali zibeneziqhamo ezibi kulo mdlalo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                   [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UZWENI:              Kutheni madoda nawenza ibhola lo mbuzo walo mfana yona ithi
                     yakufika komnye ikhatywe igqithiselwe komnye. Lo mbuzo ufuna
                     u 'Ewe' no 'Hayi', awufuni ngxoxo wuphenduleni.
UMTHETHO:            Xa uwuqonda into oyifunayo kaloku Rhadebe wuphendule, nango.
UGUGULETHU:          O-o-o, hayi wuyekeni akukho nto xa ningafuni kuwuphendula, kuba 5
                     eneneni wona awunzima ufuna nje ukuba nindazise ukuba ndiye
                     na engozini nokuba ndingayi. Bawo uNyaniso, ukuphendula lowa
                     mbuzo wakho, uthi, ndingaba ndinampikiso na? Elam lithi kudala
                     ndiphika ngoku akukho nto ndophinda ndiyithethe. Kuyo yonke into
                     efuna mna kulo mcimbi, mna andinalizwi, ithi impendulo yam, 10
                     'Buzani kubawo'.
UZWILAKHE:           Ke mawethu masidibane kwakhona ngoMgqibelo ozayo sikhuphe
                     abantu bayokucelela umfana intombi kwaMcothama. Wena mfana
                     zama ukudibana nentombi phakathi kule veki iza kuvulelwa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              23                                 DBE/2022
                                              SC/NSC

NYANISO:             Livakele mawethu masisesisima ngeenyawo, limkile ilanga. 15
                     (Bayaphuma)
UGUGULETHU:          (UGugulethu usala ethetha yedwa endlwini. Uyazula uphatha kuya
                     kungqubeka emnyango abuye aphindele entla.)
                     Limkile ilanga, ngenene akuxokwa, limkile ilanga kushiyeke
                     amathunzi odwa kuwe Bomindini. Kushiyeke amnyama wona 20
                     amathunzi akukho themba lakuthi loza liphinde liphume ilanga.
                     Ndilihleli eli phakade kum ilulonwabo lodwa, kodwa namhla bujikile
                     obo bomi buncasa injengencindi yobusi baba krakra ngokwencindi
                     yekhala. Ndikubukele na Bomindini ndibuhleliyo bangaphambili?

15.1     Nika isizathu sokuba uZweni awubize ibhola umbuzo womfana.                             (2)

15.2     Caphula isigama             esibonakalisa   intshukumo   yabalinganiswa   kwesi
         sicatshulwa.                                                                           (1)

15.3     Cacisa amazwi kaGugulethu angezantsi ngokwale drama.

         '… kodwa namhla bujikile obo bomi buncasa injengencindi yobusi baba
         krakra ngokwencindi yekhala.'                                                          (3)

15.4     Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele siyoliso? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                 (3)

15.5     Nika injongo yokuba uGugulethu athethe yedwa kwesi sicatshulwa.                        (1)

15.6     Nika isiganeko esaba sisiphumo sokutshatiswa ngenkani kukaGugulethu.                   (2)

                                                 KUNYE

ISICATSHULWA J

UMANYAWUZA:          Hayi phofu akukho kuthini kunyanzelekile ukuba simphande, nto
                     nje ndinoloyiko kuba sindothusile isikhalo asenze izolo.
ULANGENI:            Khawuhambe uye kumvusa simbuze. Utheni kakade engasavuki
                     nje. Uyazi ukuba zisukela eyethoba ngoku? Hayi khawuhambe uye
                     kumvusa.                                                      5
UMANYAWUZA:          Kulungile makhe ndiye. (Uyaya afike engekho). Yhini na yise
                     kaNomaMpondomise! Lo mntwana akakho phaya entangeni,
                     nomnyango wendlu uvuliwe; kwaye akuqondakali nokuba ukhe
                     walala kwa ukulala ndakuphosa iliso, kuba umandlalo ngathi
                     usandlalwe okokoko kwayizolo.                                 10
ULANGENI:            Awu uthini na ngoku MaNyawuza?
UMANYAWUZA:          Ndifung'aMaMpondo! Yiza uze kuzibonela ngokwakho.
                     (Bayahamba bayokukhangela)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         24                                DBE/2022
                                         SC/NSC

ULANGENI:            Ngaba lo mntwana uye phi, phofu impahla ikho yonke nje, abe uye
                     enxibe ntoni kulo ndawo? Inene izimanga ziyashiyana. Angathini 15
                     umntanam ukusuke adanduluke atsho ngesimbonono sesikhalo,
                     zesithi sisajonge leyo kuse engekho? Izimanga zale Ngcolosi!
UMANYAWUZA:          Hayi Jola makube usatshone esapha.
ULANGENI:            Hayi Nyawuza akakho apha, umoya wam uyandixelela loo nto.
UMANYAWUZA:          Kowu kazi uyokutshona kwesikabani na umntwanam? 20
                     (Ethwal'izandla entloko) Jola wethu nceda uye kuxela edolophini
                     kukhutshwe amapolisa afune. Kazi ukuba akazibulelanga na?
ULANGENI:            Ee-e-e suka MaNyawuza yintoni le uyicingayo?
UMANYAWUZA:          Ndingathini Jola ukungacingi njalo kwesaa sililo ebesenza?
                     (ULangeni uyakubika kuTSOLO afike kukho ipolisa)                25
IPOLISA:             Bhota Mnumzana Langeni! Ukholisile ufike.
ULANGENI:            Mhlekazi!
IPOLISA:             Ndingakwenzela ni nkosi yam?

15.7     Libe nafuthe lini iphephandaba ekukhaleni kukaNomaMpondomise athetha
         ngako uManyawuza kwisicatshulwa?                                                  (2)

15.8     Chaza izenzo ezibonakalise ukuba uGugulethu noyise bayiqonde
         ngokwahlukileyo incoko yokuba uGugulethu mdala makafune umfazi.                   (2)

15.9     Nika izihlandlo eziTHATHU apho uGugulethu asebenzise intetha ethi, 'Buzani
         kuBawo'.                                                                          (3)

15.10    Chaza ukuba ukunyhashwa kothando kuyiqhubele phambili njani impixano
         kule drama.                                                                       (2)

15.11    Ngqina ngale drama ukuba awujoliswanga kwisini esithile umyalezo othi
         akusosisombululo ukuthatha ubomi xa unengxaki.                                    (2)

15.12    Nika icebiso onokulinika ulutsha olusexabisweni lokutshata uthathela
         kokuqhubeke kule drama.                                                           (2)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                                    DBE/2022
                                          SC/NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Bonisa ukuba iimpazamo kwiinzame zokuzikhupha endlaleni zibe neziqhamo ezibi kulo
mdlalo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Funda ezi     zicatshulwa    zoncwadi   zilandelayo,   wandule   ukuphendula    imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA K

SIQHIWU:             Ndahle ndakubona kwa ukuphuma kwakho kula ofisi
                     kaMaqhikizane ukuba uwile kulaa ngcuka.
SIPHOKAZI:           Ungandiphambaneli mna.
SIQHIWU:             Kodwa uya kuzililela, ndiya kuxelela. USirhezu umntwan' abantu,
                     uzigobha amacala esithi unomfazi, kanti uthetha ngento ehamba          5
                     inqwala, nditsho nalapha ezilwanyaneni ezingooMaqhikizane.
SIPHOKAZI:           Ukhathazwa yintoni kaloku xa ndingazukulilela wena Siqhiwu?
SIQHIWU:             Hayi undidanisile kodwa Siphokazi bendikuthembile.
SIPHOKAZI:           Umntu akathenjwa mfo kaSihlwele. Ubokuthemba ilitye kunomntu.
SIQHIWU:             UMaqhikizane yena siza kumbamba nangaphandle kwakho.                   10
                     Sowude uthi ndenza inkohlakalo nje, kungokuba ibubulungisa obu
                     benziwa nguMaqhikizane bokurhwaphiliza iimali zabantu
                     abahamba nzima?
SIPHOKAZI:           Andinaxesha laloo mfeketho wethu mna.
SIQHIWU:             Nantsi into emandikulumkise kuyo: Ungakhe uyicinge nokuyicinga         15
                     eyokuba uza kulumkisa la myeni wakho. Ukuba nje sikhe safika
                     selendwebile, siyakwazi ukuba nguwe omlumkisileyo. Endaweni
                     yakhe kuya kuvalelwa wena. Ndikunika nje le mini yanamhlanje
                     ukuba utshintshe ingqondo. Ukuba uthe wabuyela ezingqondweni,
                     uya kundifumana ndingqengqile phaya ekhaya. Ukuba                      20
                     awuyitshintshanga ke namhlanje, uze ungabi sayitshintsha. Sala
                     sidenge! (Aphume)
SIPHOKAZI:           Hamba silumko! Eyi! Wandihlabanisela ke ngoku uSiqhiwu lo.
                     Watsho kanye kule nto bendiyicinga yokuba ndiza kuya
                     kumlumkisa uMaqhikizane lo. Kutheni ingathi ayizi kulunga nje          25
                     ngoku le nto? Andinqweneli kubanjwa kaloku noko. Xa
                     ndingenakho ukumlumkisa ingathi kuya kubangcono ndijoyine
                     uSiqhiwu lo. Kwekhu! Yhini madoda ukuphoswa yimali engaka
                     kweli xhego!

17.1     Nika isizathu sokuba uSiqhiwu ambize ngengcuka uMaqhikizane.                           (2)

17.2     Caphula isigama esixela intshukumo yabalinganiswa kwesi sicatshulwa.                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         26                                 DBE/2022
                                         SC/NSC

17.3     Cacisa amazwi kaSiphokazi angezantsi ngokwale drama.

         ' … Ubokuthemba ilitye kunomntu.'                                                  (3)

17.4     Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele- siyoliso? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                             (3)

17.5     Nika injongo yokuba uSiphokazi athethe yedwa kwesi sicatshulwa.                    (1)

17.6     Nika isiganeko esisisiphumo sengxoxo ekwisicatshulwa.                              (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA L

(Kungorhatya, ezilalini. Kungena uSiqhiwu noMamQhinebe           kwaMamQhinebe.
UMamQhinebe uyapheka. USiqhiwu ufunda iphepha.)

SIQHIWU:             (Efunda iphepha) Yaza yabuhlungu ke le nto yehlele aba bantu
                     bakwafrosi, Yhini madoda!
MAMQHINEBE:          Kutheni na Siqhiwu? Ushiywa ziingqondo ngoku, wathetha             5
                     wedwa?
SIQHIWU:             Hayi, akukho kwangqondo zindishiyayo mama, koko nje
                     ndothuswa yile nto ibhalwe kweli phepha.
MAMQHINEBE:          Khawufunde wethu nam ndive le nto ikothusa kangangokuba kude
                     kucace ukuba uza kushiywa ziingqondo.                              10
SIQHIWU:             Yima ke ndikufundele. Utshw' endodeni. (Efunda.) EMTATA.
                     (KwaDosi) 'Usapho lwakwaMagade lwehlelwe sisombadlakanya
                     somphanga wokubelwa usana obelukukuphela komntwana walo.
                     Ethetha eyengezelisa, uNkosikazi Noziphongo Magade uthe, olu
                     sana beluvekinye kuphela luzelwe. Uqhube wathi, kumtshato          15
                     wakhe nomyeni wakhe, uMnu Makwedini Magade, bebeqala
                     ukufumana umntwana emva kweminyaka eli-20 betshatile. Eyona
                     nto ayithethe yabuhlungu nangaphezulu uNksk. Magade, yeyokuba
                     oogqirha, ngethuba lokubeleka kwakhe olu sana lubiweyo,
                     bamxelela ukuba akasayi kuze aphinde ambone umntwana ku …'         20
MAMQHINEBE:          (Ngomsindo) Siqhiwu!
SIQHIWU:             (Othukile) Mama!
MAMQHINEBE:          Phuma nelo phetshana lakho limdakanyana kule yam indlu!
                     Phuma!
SIQHIWU:             Awu! Kutheni na mama?                                              25
MAMQHINEBE:          Ndithe phuma nelo phetshanyana lakho! Kunjalo nje andifuni
                     nokuphinda ndilibone apha kwam!
SIQHIWU:             (Aphume, ehamba ethetha yedwa) Siyandimangalisa ke esi senzo
                     sikamama namhlanje. Yintoni bethu le imcaphukisileyo kweli
                     nqaku?                                                             30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2022/c4ae73db-43ac-49b3-856c-caebebaa564f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/1b5608d9-446e-4235-a304-4d8d16fa6d2b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2023/aa611c2a-3d04-4aad-bb12-6fcd7d622d24) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
