# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2023-mg/dd0e3058-30ea-4e6f-964f-ecb378fc5bb2
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2023-mg/dd0e3058-30ea-4e6f-964f-ecb378fc5bb2)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                              2023

                             ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

                                                                AMANQAKU: 80

                Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-23.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  2                        DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

     Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
     Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
         imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
         impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
         umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.

7.       Imibuzo esisincoko.

         Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
         ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
         ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
         ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
         ophezulu.

8.       Imibuzo emifutshane.
         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.

9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
         exhasayo.

10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makisha impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                   Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  3                          DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

'INGOMA KAVELAPHI' – JJR JOLOBE

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

   Kwisitanza sokuqala uphindaphindo lomqolo 'Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa
    sam' lubonisa ukuba akakonwabelanga mpela ukuba kude nekhaya, ukhumbula
    ikhaya lakhe eqinisekisa ukuba akajiki kwisigqibo sakhe sokugoduka.
  Iqegu lomlilo elinamendu aza kulikhwela xa egoduka liveza indlela akungxamele
    ngayo ukufika kwikhaya alibiza 'ilizwe loobawo' eqhutywa ziinkumbulo zekhaya
    angakonwabelanga ukuba kude nalo.
  Kwisitanza sesibini isigama Iinduli, amathambeka elizwe elimpangalala,
    sizoba umfanekisongqondweni weliso wendawo yakhe eveza indlela alikhumbula
    ngayo ikhaya lakhe apho aqhele ukuhamba ngokukhululekileyo zingekho
    iimbophelelo zale ndawo akuyo.
  Ukuphuma ingqina nokulanda ekhondweni lexhama kumqolo wesi-8 nowe-9
    kuzoba ukukhumbula iimini zakhe zokukhula nezinto ababekhule bezenza
    kwikhaya lakhe ezinjengokuzingela ezingekhoyo kule ndawo akuyo.
  Kwisitanza sesithathu isigama 'Ezants'emgodini' sityhila inkumbulo emandla,
    xa athi uthi sele esemathunjini omhlaba emgodini kufike iinkumbulo zesithandwa
    nosapho lwakhe zihleli ezindlebeni zakhe, njengengoma yomxhelo evakalayo
    ivunywa sisithandwa sakhe ngokungathi simbizela ekhaya.
  Kwisitanza sesine isigama 'ungandilileli' nokumbongoza apheze ukuvuma
    'umhobe wosizi ohlab' intliziyo' sibonisa ukukhathazeka komphefumlo anako
    ngokungabonani       nenkosikazi    yakhe     esekhaya.    Wenza    isithembiso
    nesibhambathiso xa athi 'Olwakho uthando lolwami kuphela' ngeenjongo
    zokumxolisa ukuze azi ukuba akakonwabelanga ukuba kule ndawo akuyo, koko
    ubanjwe ziimeko zobukhoboka nengcinezelo emgodini.
  Kwisitanza sokugqibela uthuthuzela inkosikazi yakhe xa athi 'indoda imelwe
    kukuphath'umhlakulo, nomfazi agcine intsapho' ukumkhumbuza ngeendima
    zabo ezahlukileyo nalapho iluxanduva lwendoda ukusebenzela usapho lwayo ze
    umfazi akhulise usapho olo. Oku kubonisa ukuba ibingekokuthanda kwakhe ukuya
    emigodini koko ziimeko zengcinezelo apho kwanyanzeleka ukuba afulathele ilizwe
    lokuzalwa ngokuthi aveze indima yomnye nomnye xa kukhuliswa usapho.
  Le mpinda 'Kwilizwe lobawo' ibonakalisa ngokupheleleyo ukungonwabi kwakhe
    kule ndawo akuyo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  4                                 DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

'ITHEMBA' – SEK Mqhayi

2.1      Kukulima.√/Kukufuya.√ (umcaphula uyathathwa)                                              (2)

2.2      Umsebenzi wombuzobuciko kukwenza abantu bahambe nembono yembongi
         malunga nokubaluleka kwethemba.√√/Kukubethelela uluvo lokuba ayikho into
         ongayenza ngaphandle kwethemba.√√                                                         (2)

2.3      Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 unamagama amabini kanti umqolo we-9
         unamagama amathathu.√√                                                                    (2)

2.4      Ubanentliziyo     etyhafileyo.√/       Ubanomzimba          odiniweyo.√/Ubanomoya
         odakumbileyo.√
         (Nasiphi isiBINI kwezi.)                                                                  (2)

2.5       (a)    Angancedwa ngokufundiswa ukubanethemba.√                                          (1)

          (b)  Ukuze limkhuthaze aphakame noba ebesele ephelelwa ngamandla.√/
               Azokuhambela phambili ebomini.√/Limngenise ezulwini.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                      (1)
                                                                                                   [10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

'UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE' – SEK Mqhayi

3.1      Ufinyis' amagruxu.√/Wakha umzi.√/Ugutyula amanxila                  ezirhangeni.√/
         Ugodusa amahilihili/kubuy’amadungudwan’emazweni.√
         (Nasiphi na isiBINI kwezi.)                                                               (2)

3.2       Lugxininisa ukuba iwuqoshelisile umsebenzi wayo emhlabeni.√√/Ludala
          isingqisho.√√/Kukuthuthuzela abalilayo.√√                                                (2)

3.3       Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 wakhiwe ngamagama ama-3 kanti umqolo
          we-9 wakhiwe ngamagama ama-2.√√                                                          (2)

3.4      KwelabaTswana.√/KwelabaRolweni.√/KwelabaThembu/eTyhalarha.√
         (Nasiphi na isiBINI kwezi.)                                                               (2)

3.5       (a)    Kufanele enzelwe ilitye lokukhunjulwa.√                                           (1)

         (b)   Ukuze ahlale ehleli ezingcingeni zoluntu jikelele.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                      (1)
                                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                              Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  5                                DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

'IIMBONGI – ZS Qangule

4.1      Ukubhonga.√/Ukubhanga.√                                                                  (2)

4.2      Kukufanisa iimbongi namanxila kuba zingoyiki ukuyithetha into eziyicingayo
         oku kanye kwamanxila.√√                                                                  (2)

4.3      Yomibini yakhiwe ngamagama ama-3.√√/Umqolo we-9 unamagama
         amathathu nomqolo we-10 unamagama amathathu.√√/Yomibini le miqolo
         inemvanosiphelo efanayo.√√/Yomibini le miqolo iphela ngemvanosiphelo
         u'zwe'.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                      (2)

4.4      Ukuprofitesha.√/Ukubhedesha.√                                                            (2)

4.5       (a)    Iimbongi zizisa ulwazi lokuza kwenzeka esizweni ngenxa yolwazi                   (1)
                 lwazo ngembali yesizwe.√

         (b)   Ukuze kukhule ubuthandazwe esizweni.√                                              (1)
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     [10]

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

'IMBOVANE' – WN Mbovane

5.1      Imbovane idalwe yangabi namandla√ yaze yaphiwa ubulumko.√                                (2)

5.2      Inesakhono nobuchule bokwakha indlu enkulu                  ukudlula   esabantu√
         nesakhono sokuhlasela ngokwahlukileyo kubantu.√                                          (2)

5.3      Umqolo we-12 ucacisa ukuba imbovane iyazazelelela ngokuthi izilungiselele
         isidlo sayo soBusika kwangexesha okanye ehlotyeni,√ ucacisa ukuba
         imbovane     isebenza     ngaphandle    kokuyalelwa ngumqashi       kuba
         ekulungiseleleni ubusika ayithunywa mntu.√                                               (2)

5.4      'Kuphele ukubhatyaza kusale ukuchwetheza.'√√/'Zidzule izinto kuphele
         iziphene.'√√                                                                             (2)

5.5      Umbuzobuciko osetyenziswe kulo mbongo othi, 'Sisilumko saphi na
         esingadlula imbovane?' uthundeza abantu ukuba babe nomdla wokuba
         zizilumko njengembovane.√
         Ukusetyenziswa kwegama i'Pomakazi' elinentsingiselo yobukhulu bendlu
         yembovane kuvuselela ukuba abantu banqwenele ukuba nabo babe nezindlu
         ezinkulu.√/Ukusetyenziswa kwesimntwiso kwisitanza soku-1 kunefuthe
         lokukhuthaza abantu bangazideli bajonge embovaneni.√                                     (2)
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     [10]

                                                               AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                             Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  6                          DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.
 UMfuneko Mnenga ulilandele igama alithiyiweyo kule noveli. Iziganeko
    eziqhubekayo, izenzo zakhe neentetha zakhe zibonakalisa ukulilandela. Xa
    ulicazulula eli gama ngokwale noveli lithetha ukuba uMfuneko uyafuneka kwiimeko
    zolwaphulomthetho zale noveli.
 Ifani kaMfuneko, enguMnenga ithathelwa kwisilwanyana saselwandle esirhuqela
    kuso     kwaxhoba     esilifumanayo     elwandle.   Naye   unamaxhoba      afana
    nooNompumelelo, uThantaswa, uSixaki, uSiphongo noNqoza nathe wabarhuqela
    kuye ukwaneza ezakhe iimfuno.
 Xa uNompumelelo afuna umntu onokudukisa idokhethi lokubulawa kukaChizama
    ongumyeni wakhe, uMfuneko uyafumaneka. Kuthe kanti uChizama wathengelwa
    kwanguNompumelelo ootsotsi abambulalayo.
 Ufumaneka kuzo zonke iindawo zebali apho uThantaswa ashukuxa imibandela
    yokungavisisani noMsindisi neye yanesiphumo sokufumana iqhinga lokuba
    kubulawe uMsindisi.
 Uyafumaneka kuThantaswa xa efuna ukubulala uMsindisi ukuze afumane ilifa.
    Nguye othembisa ngokuthenga ootsotsi abaziyo abangooSixaki.
 Uzichaza njengoyimfuneko kuphando lwetyala likaMsindisi kuba eneenjongo
    zokulithibaza lingahambeli ndawo njengoko wenzayo kwelikaChizama.
 Ufumaneka lula xa uThantaswa efuna kwenziwe amayelenqe okuqinisekisa ukuba
    uMapheza akafikeleli kumbulali kaMsindisi onguThantaswa. Ufuna uNqoza ukuba
    aphazamise ubungqina. Uzama ukumsusa endleleni ayeke ukuba ngumqobo ade
    avumele phezulu xa athi uThantaswa kuye makabulawe uMapheza. Ukhangela
    ityhefu akugqiba ayinikele uNqoza ukuze ayigalele kwisiselo sakhe nanjengoko
    esaziwa njengomntu oselayo.
 Uzibonisa eyimfuneko ngokuthi aye kuthandaza kwaMapheza ecinga ukuba
    ubulelwe yityhefu kodwa othuke ome xa ava iindaba zokuba usaphila.
 Uyimfuneko kwilinge lokuba kubiwe uMapheza esibhedlele ngokuthi
    aqhagamshelena noSiphongo olixhwele ukuze kuqulunqwe ukuba abulale
    uMapheza ngovutha.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                       Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  7                           DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

  Akunqunyanyiswa emsebenzini emva kokuba kuvalwe umthombo wemali
   kaThantaswa uzibona efuneka kwaThantaswa ukuya kujonga ukuba imali
   ayikakhululwa na, kulapho uThantaswa athatha isigqibo sokumbulala naye
   azibulale.
 Ungumnenga orhuqela kuye amaxhoba, uNompumelelo ulixhoba lakhe kuba yena
   iinjongo kukuzuza imali ngokumrhuqela ngakuye.
 Urhuqela kuye uThantaswa xa ambonayo ukuba usezimalini ngokutshata indoda
   engusomashishini, ukuzisondeza kwakhe ziinjongo zokufumana icebo kwimali
   leyo.
 Akukhankanya iingxaki zokuphulukana nomntwana nezesithembu uthi nca kuye ze
   bazithathe kunye izigqibo zokubulala uMsindisi naye ujonge imali.
 Uba nguMnenga kooSixaki xa abasebenzisa ukubulala uMsindisi ze abahlawule
   imali encinci kuba yena enethemba leninzi.
 Urhuqela kuye njengomnenga uNqoza ukuze enze konke ukungcola akufunayo
   ngeenjongo zokuzuza ulwazi oluza kuthibaza uphando ubungqina bungasondeli
   kuye.
 Urhuqela uSiphongo kuye xa amsebenzisayo ukubulala uMapheza ngovutha
   nalapho ajonge ukumbhatala kodwa uyala ukubhatala xa afumanisa ukuba
   uMapheza usaphila.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                         [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1      Zange asifezekise kuba nguye kuqala owathenga izigwinta zikaMsindisi.√√/
         Zange asifezekise kuba nguye kanye owayezama ukuthibaza ubungqina
         obukhokelela kwizigwinta kuba enegalelo ekubulaweni kukaMsindisi.√√
         (Nayiphi na inkxaso echanekileyo.)                                                  (2)
7.2      Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
         abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/ Kukho ingxelo ntetho ekhoyo
         engabhalwanga nabukekela.√/ kubalisa umbalisi ubukhulu becala.√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                       (1)
7.3      Bubuxoki kuba akazikhangeli izigwinta uyazazi kuba wayezithenge
         ngokwakhe.√√/ kuba ukungalali kwakhe obuhlayo kuqhutywa kukuba
         esebenzela ukukhusela izigwinta.√√
         [Makaxele into ayenzayo uMfuneko ukubonisa ukuba akazikhangeli izigwinta
         hayi ukungalali]                                                                    (2)
7.4      Ebesiya kuqinisekisa ukuba ubhubhile ngenene na akwazi ukuqoshelisa
         ubungqina obunokukhomba ku.ye noThantaswa.√√/Ebenengcinga yokuba xa
         efike kuqala kwindawo yolwaphulomthetho ityala liza kuphandwa nguye.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                 (2)
7.5      Ndiyangqina kuba nguye uThantaswa noMfuneko abaceba ukuthenga
         ootsotsi ngeenjongo zokubulala uMsindisi.√/Nguye uThantaswa noMfuneko
         okhangela      izigwinta ezifana    nooSixaki     abathenge        ukubulala
         uMsindisi.√/Nguye Thantaswa ofowunela izigwinta ezinika indlela ethatyathwa
         nguMsindisi ukuze bamlalele endleleni.√/ UThantaswa uyabandakanyeka
         nasekubekeni imiqobo yokususa uMapheza endleleni.√
         (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.)                                                       (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                        Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  8                         DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

7.6      Udlale indima yokuba lixhoba kuba nguye obulawayo loo nto imenza ixhoba
         lolwaphulomthetho.√√                                                             (2)

7.7      UThantaswa ulubona ulwaphulomthetho njengenqwanqwa lokumsondeza
         ebutyebini msinyane kanti uThembakazi ulubona ulwaphulomthetho
         njengeendlela ezingalunganga nanjengokuba kukudala ekrokra ukuba imvano
         kaNqoza noMfuneko idityaniswa lulwaphulomthetho.√√                               (2)

7.8      Uthi   makaphazamise    uphando   lokugwintwa  kukaMsindisi.√/ Uthi
         makagalelele uMfezeko ityhefu eglasini.√/Uthi makayokuba uMfezeko
         esibhedlele amse kwaSiphongo.√/Uthi mabayokugqogqa kwaMfezeko
         nooSixaki beyokukhangela umpu kaMfezeko.√/Ngokumenza asoloko
         ekholelwa kuye yedwa uMapheza amjonge njengomenzi wobubi.√
         (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.)                                                    (3)

7.9      (a)   UMfuneko    unqunyanyiswa     emsebenzini.√/UMfuneko     udutyulwa
         nguThantaswa.√/UMfuneko wabulawa.√
         (a) UMdlambila uyabanjwa uvalelwa ejele.√                                        (2)

7.10     NguMsindisi√ kuba wabulawa nguThantaswa ngeenjongo zokufumana ilifa
         lakhe.√/NguMfezeko√/NguMapheza√ kuba kwenziwa iinzame ezahlukeneyo
         zokumbulala.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)

7.11     UMsindisi ufa ngokubulawa nguThantaswa kanti uThantaswa ufa
         ngokuzibulala.√√                                                                 (2)

7.12     Le noveli isebenzisa icebo lokugweba amapolisa abandakanyeka
         kulwaphulomthetho njengoNqoza noMfuneko.√√/Le noveli isebenzisa icebo
         lukugweba ababulali njengooSixaki.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokugweba
         igqwetha elimele umthetho njengoMdlambila.√√/ Isebenzisa icebo lokufa
         kwezaphulimthetho. √√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  9                             DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.

    UMangaliso uthiywe walilandela igama lakhe kule noveli ekuqaleni kwebali
     ubizwa Tholelegqwirha gama elo elibonisa ubungento okanye ukujongelwa
     phantsi ngenxa yendlela akhule ngayo. Ulinikwa eli gama likaThole ukuze
     kungalindeleki nto intle kuye, iye yavela ke akuthatha isigqibo esisiso sokubuyela
     esikolweni.
    Unikwa igama elinguMangaliso elihambelana neziganeko nezehlo zebali apho
     afika azibalule esikolweni emdala ngokweminyaka ngokuba abekrelekrele.
    Obu bukrelekrele bubonakala kwiingxoxo mpikiswano nalapho aphumelela
     izifundo zakhe emagqabini. IbanguMangaliso into yokugqwesa kwakhe kuba
     ungene sele emdala esikolweni enze umangaliso xa atshata uThozama.
    Kwenzeka imimangaliso xa esamkela ubizo lobufundisi ngokulolwa
     yintshumayelo kaMfundisi uMaqoma.
    Umangaliso wenzeka ngomtshatokazi wakhe noThozama ayembona
     njengomxhasi wakhe.
    Uphinda amangalise xa kukhangelwa umfundisi onokuya eGeorge Goch nalapho
     avumayo xa abona ukuba akukho mfundisi ufuna ukuya khona.
    Akufika eGeorge Goch wenza imimangaliso xa angena esixekweni ashumayele
     ukuvuselela uluntu, wamkelwa ngobubele kunabanye abafundisi bangaphambili.
     Uququzelela iimvuselelo eziqokelela imali yokuncedisa ekwakheni icawa nalapho
     ibe yimpumelelo.
    Ufumana oyena mangaliso xa athi esenguMfundisi eGeorge Goch adityaniswe
     notata wakhe ngelizwi lentshumayelo nalapho wafumanisa ukuba uyise usaphila.
     Iphinda ibengumangaliso kuye into yokudibana nomlingane wakhe uVuma
     awayekhula naye. Ubutshijolo busoloko buhamba kunye nokungaphumeleli
     ebomini, nalapho uluntu luye lungakujongeli ntweni ngenxa yabo. Kule ncwadi
     kubonakala ubutshijolo buyileli yokusa uMangaliso kwimpumelelo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                          Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  10                        DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1      Wasifezekisa kuba wafundela ubufundisi waze wabekwa njengomfundisi
         waseGeorge Goch.√√                                                               (2)
9.2      Sibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
         abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/Sibhalwe ngokwezahluko.√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                    (1)
9.3      Yinyani kuba wakhwelisa uThole imoto eGcuwa engayanga kufika nakowabo
         wamsa eBhayi.√/Waselisa uThole utywala engafuni.√/Wakhwelisa uThole
         imoto eya eKnysna esithi iya eGcuwa.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)
9.4      Ndihlutshwa zizenzo zam ezingahambisani nobizo lwam njengokuba ndisela
         utywala nje.√√                                                                   (2)

9.5      UThole usinda ekubethweni ngoobhuti Joe aze asindiswe ngamapolisa.√/
         UThole     usinda    ekuqwengweni    ziingonyama   aze   abeligqirha
         eliphum'izandla.√/UThole ubuyela esikolweni sele emdala aze afunde
         abengumfundisi odumileyo.√                                                       (3)
9.6      Udlale indima yokuba liqhawe kuba usuke ekubeni ngumntu obonakala
         engenakamva/olitshijolo waze waphumelela wangumfundisi ophume
         izandla.√√                                                                       (2)
9.7      UFikizolo umbona emdala uMangaliso uba angaphindela esikolweni
         kangangokuba ufuna athathe umfazi kodwa uMangaliso ubona kusalungile
         ukuya esikolweni.√√                                                              (2)
9.8      Wakha inkonzo eGeorge Goch.√/Wabangumfundisi owahlukileyo kubafundisi
         abafike phambi kwakhe.√/Wavuselela ngobuninzi abantu baseGeorge Goch
         elukholweni.√                                                                    (3)
9.9      UThemba noSonwabo baqwengwa ziingonyama bafa.√√                                  (2)
9.10     NguThole√ kuba isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uFikizolo
         emva kokuba ebengasenathemba lokuba wobuya ambone xa kuvakala ukuba
         iitshomi zakhe uThemba noSonwabo baqwengwe ziingonyama.√/kuba
         isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uMkwayi emva kokudibana
         naye sele enguchwenene womfundisi ebengasenathemba lokuba wobuya
         ambone emva kokulahlekana kwabo.√                                                (2)
9.11     UThole uphela engumfundisi owaziwayo kanti uSonwabo ufa ngokuqwengwa
         ziingonyama.√√                                                                   (2)

9.12     Le noveli isebenzisa icebo lokubethisa uThole ngoJoe neqela lakhe
         eBhayi.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokubonisa uThole iitshomi zakhe
         ziqwengwa ziingonyama phambi kwakhe.√√/Le noveli isebenzisa icebo
         lokwenza uThole igqirha eKnysna aze athiwe mbende ngamaphupha
         kaThozama noNofundile ade anxubele ikhaya.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  11                     DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.

  UMfazwe uzotywe walilandela igama athiywe ngalo kuba imfazwe ibhekiselele
   kwizixholoxholo, umlo, ukungaboni ngasonye okuye kuhambelane nezigalo
   nezixhobo ezithile. UMfazwe ubonakala engaqhwayi mfazwe koko esoyisa
   amadabi ajikeleze yena. Imfazwe alwa yona ephambili yile yokusiphula
   neengcambu, ukubukulwa kwabamnyama ngamabhulu. Ulwa imfazwe yokusiphula
   neengcambu ucalucalulo olugqubayo.
 Ubonwa njengomvukeli mbuso xa afundisa abantwana besikolo iFunda
   ngamalungelo abo, ubanjwa avalelwe ze akhutshwe ezanywa ukuba abe yintlola
   yamapolisa.
 Obu buntlola bufunwa kuye bubangela ukuba atyholwe njengempimpi nguFriday
   amthelekise nabantu bakwaQaka.
 Uzibona ekwenye imfazwe yakhe noFriday nalapho uFriday azama ukumbulala
   aze asindiswe kukufihlwa nguTat' uGaba. Imfazwe yakhe noFriday ijikeleza
   uNokuzola nalapho uFriday azithandela kuye ze enze ngokungathi kukho into
   eqhubekayo.
 Kubakho imfazwe akufika entlanganisweni nalapho abona khona ukuba uFriday
   sele ebatyhefile abantu bakwaQaka ngakumbi ulutsha ukuze lukholelwe ukuba
   uyimpimpi.
 Emva kokusinda kumayelenqe kaFriday afana nokumrhintyela ngokufa kwabantu
   ababekhwele icressida ucetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba abhace.
 Kwindlela esingisa elubhacweni uba kwenye imfazwe endleleni yezilwanyana
   ezinobungozi ze adibane nomzingeli omnika amafutha okuthambisa.
 Endleleni eya eThongo umana edibana nabavukeli mbuso amane esinda kubo.
 Ufika abe kwenye imfazwe yokungathenjwa xa adibana noSikhotsholo eMngazi
   nalapho alwa amoyise xa kusithiwa makabulawe. Ufika sele ebizwa njengentlola
   nongcothoza nalapho kulindeleke azibonakalise ukuba akayiyo.
 Ukuhlaselwa kwakhe achanwe emlenzeni ngamakhwenkwana awadibana nawo
   endleleni kumenza ukuba alwe elinye idabi lokuphila.
 Ubonakala eMthontsi engumfo othenjiweyo nalapho bazibona besilwa nabelungu
   abahlasela ngeenqwelo ntaka betshabalalisa iMthontsi.
 Uyaliphumelela idabi lengcinezelo wakuzuza inkululeko uMzantsi Afrika naye
   ubonakala eyijaji echophele amatyala abantu abafana nooFriday.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                    [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                   Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  12                       DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1     Ewe waliphumelela kuba ukubuya kwakhe elubhacweni uMzantsi Afrika
         wawusele uzuze inkululeko.√√                                                     (2)

11.2     Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
         abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo√/Ibhalwe ngokwezahluko.√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                    (1)

11.3     Bubuxoki kuba uNokuzola wasweleka ebeleka ngeli xesha uMfazwe
         wayeselubhacweni.√√                                                              (2)

11.4     Andiyiqondi kuba andiqhwayi mfazwe mna koko ndizama ukulwa idabi
         lengcinezelo.√√                                                                  (2)

11.5     Walenza icebo lokufundisa abantwana besikolo ngamalungelo wabo.√/
         Walenza icebo lokuba angavumi ukuba yintlola yamapolisa.√/Walenza icebo
         lokubhaca ezibandakanya nombutho intsimb' ebomvu.√/Ukufundisa
         nokwalusa amakhwenkwe ayefika eMthontsi.√/Ukufunda abeligqwetha.√
         (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.)                                                    (3)

11.6     Ubelitshijolo kuba izenzo zakhe beziphazamisa bonke abantu abalwela
         inkululeko ngokunyoka amaqabane emapoliseni echasene nokulwela
         ingcinezelo.√√                                                                   (2)

11.7     UMzolisi ukubona ukubhaca iyinto elungileyo√ ude amkhuthaze uMfazwe
         kanti uMzingeli zange amkhuthaze uMfazwe kuba esithi akayi kusinda
         ekubulaweni.√                                                                    (2)

11.8     Wasinda ngokusebenzisa amafutha omzingeli.√/Wasinda ngokukhuselwa
         nokulwelwa yinja eyayithe gqolo ifika akuba sengxakini.√/Wasinda
         ekubulaweni nguSikhotsholo ngokuthi besahamba adutyulwe uSikhotsholo
         ngamakhwenkwana.√/Wasinda ngokutshona emngxunyeni mhla amabhulu
         ehlasela eMthontsi.√                                                             (3)

11.9     USiphiwo wafundela ubufundisi.√
         UMfazwe wafundela ubugqwetha.√                                                   (2)

11.10    NguMfazwe√ kuba ubonakala ephumelela entingela phezulu kuzo zonke
         izabatha athe wahlangana nazo.√                                                  (2)

11.11    UNokuzola waphela esweleka ngeli xa ebeleka uZubuye√ ze uMfazwe
         waphela eyijaji.√                                                                (2)

11.12    Isebenzisa icebo lokujongana ngqo namabhulu okanye amapolisa amele
         ingcinezelo.√/Icebo lokubhaca ukuze bazibandakanye neqela lombutho olwa
         ingcinezelo 'Intsimb' ebomvu.√                                                   (2)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  13                          DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 12: UMBUZO OMDE

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

   Ndiyangqina kuba ukuthiya igama kusekelezelwe kwinkangeleko yomntu, iinjongo
    abazali abanazo ngawe kunye nemisebenzi oyenzayo ekhayeni nasekuhlaleni.
   Kwintsomi u'Deli noDeliwe' umlinganiswa uDeliwe ulilandele igama alinikiweyo
    xa kubonakala edeliwe ngabazali bakhe, umntakwabo kunye nabahlali ngenxa
    yesifombo.
   Ubonakala edeliwe ngabazali bakhe nalapho babengamthandi kuba besithi mbi
    ngenxa yesifombo.
   Umnakwabo udeli naye wayebonakala emdelile xa amhlekayo embiza
    njengomcholwa hayi udade wabo.
   Wayedelwe nasekuhlaleni esoloko elilolo kungekho mntu ufuna ukuhamba naye,
    abantu babecwezela kuye naxa kusiyiwa kutheza.
   Oku kudeleka kwakumhlupha kakhulu nalapho wathi akufumana uncedo ethunywe
    kwamakhulu wakhe wancedakala kwixhegokazi awadibana nalo endleleni
    waphalaza intlungu yakhe, waza wamxelela ngomthandazo, wancedakala uDeliwe
    sabuya isidima sakhe wathandwa luluntu lonke abantu becela uxolo ngendelelo
    abathe bamphatha ngayo.
    Kwisibongo u'A! Zilimbola', uZilimbola ulilandele igama lakhe.
   UA! Zilimbola sisikhahlelo sikaBurns Ncamashe. Intsingiselo yaso kukuzila imbola.
    Kuchaza ukuba akasayiqabi imbola ebisetyenziswa ngabantu ababomvu ukutsho
    oko abangayanga esikolweni. Imbola ibingaqatywa ngabantu abafundileyo nabantu
    abakholiweyo ngenxa yokuba kusithiwa baguqukile. Ngamanye amaxesha babizwa
    ngokuba ngamagqobhoka.
   UZilimbola ungomnye wamagqobhoka ngenxa yokubandakanyeka kwakhe
    kwezemfundo kunye nokukholwa kwakhe.
    Ukugqobhoka kwakhe kubonakalisa ukuba ulilandele igama lakhe nanjengoko athe
    wayiyeka/wayizila imbola. Uyizila ngokufunda amabanga akhe aphantsi eSt Phillips
    eDuncan eMonti. Emva koko wafunda eDebe Marhala eMiddledrift waze
    waphumela eIndwana Higher Mission kwisithili saseXhalanga. Ube ngumfundi
    ophumelela izifundo zakhe emagqabini ngenxa yobukrelekrele bengqondo kuba
    siva imbongi imncoma ngelithi:

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  14                                  DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

  'Int'engqond' inamendu okwesikhotsholo'. Ngenxa yokupasa emagqabini
   uZilimbola ufumene inkxasomali yakwaMasipala wayokufunda eSt Matthews
   Training College apho athe wafumana iNative Primary Lower Certificate. Ngo1938
   Ufunde iJC nayo wayipasa enkqenkqeza phambili. UZilimbola ufundile eFort Hare,
   Unisa, kooRhowudzi naseKapa. Ngo1942 ufumene ischolarship kurhulumente
   waseCiskei waze wafunda ibanga leshumi eLovedale. Le mfundo ibonisa ukuba
   ngenene uZilimbola uyizilile imbola kuba imbongi iyambulela ngemfundo yakhe xa
   isithi:
 'Tshotsho unxonxothele emfundweni ukuz'ubone into ebonisa ukuba uncedwe
   yimfundo ukuze abenolwazi olungaka,' Itsho iphinda imbongi iveza ukudikwa kwayo
   ngabantu abangafundanga xa isithi 'Sikruqukile ziimfam' ezirhuqwa nasemini'
   okubonisa ukuba abantu abangafundanga ababoni/abazi nento le elula necacileyo
   bahleli nje bafuna umntu obacacisela ngemibandela ethile.
 Ukhe wasebenza njengomabhalana kwaNdabazabantu into ebonisa ukuba
   ebefundile uZilimbola. Nasezinkundleni zamatyala ebexoxa kume ngaye
   ngengommelimthetho ewuqinisa kanobom emdodeni kodwa kwabasetyhini enze
   ngathi akaboni siva imbongi xa isithi 'Nkunz'egweba ngomthetho enkundleni',
 Emadoden' iyawasakaza kangaka, Kwabasetyhin'ibetha ngoyaba.
Kuyabonakala ukuba uZilimbola ebengumntu obeyithanda imfundo kuba ithi imbongi
'Kumlisela nomthinjana yalath'encwadini' into ebonisa ukuba ulutsha
ebelukhuthaza ukuba lufundile nanjengoko naye efundile.
Nasecaweni uZilimbola ubeyizilile imbola kuba kusithiwa umntu okhonzayo
ugqobhokile akayiqabi imbola. Ngenxa yefuthe likayise obehambeshumayela uye
walandela ekhondweni waba nguBishophu wamaTopiya
Ngokwenene uZilimbola ulilandele igama lakhe wade wafuthela nabanye abantu ukuba
bazile imbola ngokuya esikolweni bafunde.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                               [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

13.1     Sazalisekiswa      kuba      izizukulwana     nazo    zizalwa   zinemibala   efana
         neyabazali.√√                                                                             (2)

13.2     Isivula ntsomi.√/Uphindaphindo lwamagama.√ izilwanyana ezithethayo.√
         (Nasiphi na isiBINI kwezi.)                                                               (2)

13.3     Yinyani kuba iqaqa lihle kakhulu kodwa ivumba lalo alinyamezeleki.√√                      (2)

13.4     Ngumtyesheli womyalelo kuba zange awulandele umyalelo wokukhetha
         umbala ngexesha alinikiweyo.√√                                                            (2)

13.5     Sesokuba azibone engenambala mnye anokuzidla ngawo ujikajika kwiindawo
         zonke ahleli kuzo.√√                                                                      (2)

13.6     Umbala omhlophe ungumqondiso wobunyulu√/woxolo.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                       (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                              Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  15                           DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

13.7     Ndiyangqina uyakhathala kuba wakwazi ukuzicacisela ngendlela yokukhetha
         nesizathu sokukhetha imibala.√√                                                      (2)

13.8     Isifundisa ukuba ungumntu kuyanyanzeleka ukwazi ukuthatha isigqibo ukuze
         uzidle ngaso.√√                                                                      (2)

13.9     Isikhahlelo u 'A! Nolizwe!'√/Isiphelo u 'Ncincilili.'√                               (2)

13.10    Sakhiwe ngempinda A! Nolizwe!, esekuqaleni nasekupheleni kwesitanza
         ngasinye kwezi zibini'.√/Isikhahlelo esisetyenziswa ukuvula isitanza ngasinye
         asasesi sicatshulwa sombongo.√√                                                      (2)

13.11    'Imvu ebuso bulubisi, amazwi abubusi'.√√                                             (2)

13.12    Ngumntu osoloko exhobile noba akukho nto izakwenzeka.√√                              (2)

13.13    Kukuncoma uNolizwe ngemisebenzi yakhe emihle enceda isizwe.√√                        (2)
                                                                                              [25]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:            25

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                         Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  16                         DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo
bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa
babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye
abantu.
UMaGaba
  Amazwi kaMaGaba athi, 'Andikhathali nokuba umntu uchasa ade alale ngomqolo
   phantsi' abonakalisa ukuba ucinga ukuba unalo igunya lokunyanzela uGugulethu
   ukuba atshate noThobeka othandwa nguye yena Gabakazi.
  Ulithatha eli gunya alisebenzise aqweqwedise uZwilakhe. Amazwi akhe athi,
   'Ndiyathemba ukuba akuyi kujika kwinto oyithethileyo, uzenze ixoki' angqina
   ukumqweqwedisa ngegunya acinga ukuba unalo. Loo mazwi akhe ngamazwi
   uZwilakhe aqweqwedisa ngawo uGugulethu esithi ukuba uyajika kule nto
   uyakuba uzenza ixoki newexuwexu.
UZwilakhe:
   UZwilakhe igunya ulithabatha ngokulinikwa nguMaGaba othetha ngathi
    sekuthandabuzeka nobudoda bakhe ukuba akahambisani nombono wokuba
    uGugulethu makazekelwe umfazi onguThobeka.
   Ngamazwi akhe athi, 'Yena umfana uza kuzeka intombi kaMcothama, loo nto
    ndizakuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini, ukuba ndithe umntu uza
    kuzeka intombi ethandwe ndim, uza kwenza loo nto ke' uzinika igunya lokwenza
    nantoni ukuqinisekisa ukuba uGugulethu wakhe umthathela uThobeka.
   Ngelo gunya uqweqwedisa uGugulethu ukuba azibone ukuba kufuneka azeke,
    kwaye ambonelwe nguye umfazi nangona enze impazamo yokushiya
    engawucacisanga umda wentetho yakhe ethi akazukumfunza.
   Ubuya alisebenzise kakubi igunya lokuba yinkulu yamaHlubi kwakhe kwamanye
    amaHlubi ngokwenza ngathi ilizwi lakhe lokuba uGugulethu atshate uThobeka
    lifanele ukuba lelokugqibela atsho awaqweqwedise amaHlubi.
   Eli gunya limenza afune ukunyanzelisa 'umkhuba', ngabula Zweni, ngelithi lisiko
    ekufuneka liqale entloko, yena abengumzekelo.
   Ulisebenzisa kakubi igunya, anyanzelise ukuba amaHlubi aye kucela ubulawu
    kwaMcothama, abuye atshatise uGugulethu ecaweni selezibophe isandla,
    kwakhona, athumele uThobeka osele enowalakahla lwabantwana abathathu
    eMthatha kuGugulethu emva kweminyaka elineshumi elinambini, bangene
    kwilishwa lokuba uGugulethu ababulale.

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  17                        DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UGugulethu
   Ucinga ukuba unegunya lokuzifunela umfazi amthandayo akuva ilizwi likayise
    elithi akamelanga kufunzwa ade ayongena engcwabeni.
   Ulisebenzisa kakubi akucinga ukuba likuye, agabadele, azizamele umfazi
    onguNomaMpondomise, amthembise, kanti igunya lisekuZwilakhe.
   Uqhubela phambili ukusebenzisa igunya lokuvala umlomo xa ecinga ukuba
    akaphathekanga kakuhle kutsho kuthi kanti kuvuleka uthotho lweengxaki
    eziquka,      ukumangalelwa     kwakhe     nguNomaMpondomise,        ukufa
    kukaNomaMpondomise, ukufa kukaManyawuza ukuya kuma ngesihelegu
    sikaGugulethu sokubulala.

UNomaMpondomise
    Ekucingeni kwakhe uNomaMpondomise uzinika igunya lokutshata noGugulethu
      ngenxa yothando nesicelo sikaGugulethu. Elo gunya limenza amangalele
      uGugulethu xa efumanisa ukuba sele etshate noThobeka. Limdudulela ekubeni
      ade abeyingozi kuye nakubo bonke abamthandayo, azeyelisele emlanjeni.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                      [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

15.1     Ushiywa nguGugulethu egqiba kutshata naye.√/UThobeka unabantwana
         abathathu abangengabo abakaGugulethu.√/Usiwa eMthatha kuGugulethu
         ongamfuniyo nabantwana afike angamkeleki, abulawe.√
         (Nasiphi isiBINi na kwezi.)                                                      (2)

15.2     UThobeka wendela emaHlubini√ kuba ngokwebali wayehleli emaHlubini
         iminyaka elishumi elinesibini wade wanabantwana abathathu emaHlubini.√           (2)

15.3     Umzoba ngqo√ kuba umchaza ngokungafihlakalanga ngesichazi esingu
         'ukhuthele'.√                                                                    (2)

15.4     Luyidale ngokuthi uGugulethu alubone lungundoqo ekwakhiweni komtshato
         ngeli xesha abazali bakhe bengaluboni njengento ebalulekileyo ekwakhiweni
         komtshato.√√                                                                     (2)

15.5     UMaGaba ukhethela uGugulethu umfazi othandwa nguye.√√/UMaGaba
         woxuthe ilungelo lokuzikhethela umntu afuna ukutshata naye uGugulethu.√√         (2)

15.6     Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba ikhokelele ekubeni uMaGaba ayalele
         uZwilakhe ukuba uGugulethu atshate noThobeka hayi enye intombi.√/Ukwala
         kukaGugulethu kwandisa iziganeko ezikhulisa ibali liqhubekele phambili.√         (2)

15.7     Ndiyaluxhasa kuba uMzamo ubonakala exhasa uGugulethu ngomba wesiko
         alibona liphelelwe lixesha aze uSicelo abone kulungile ukubonelwa.√√             (2)

15.8     Intlungu kaMcunukelwa yeyokwaliwa nguNomampondomise ade akhuphe
         neenkomo zakhe.√/Intlungu kaThobeka yeyokungakhathalelwa kwakhe
         akuba endele kuGugulethu√/yeyokubulawa nguGugulethu.√                            (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  18                     DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

15.9     UMzamo       njengomhlobo   kaGugulethu   ndiyamncoma   ngokungafuni
         kuzibonakalisa kuSicelo ukuba ukweliphi na icala ngakuGugulethu kuba
         beziintanga ingakumbi xa uSicelo emgxeka uGugulethu ngokungahloneli
         abazali kodwa ekwamncoma ngokuza kwakhe ecaweni okubonakalisa
         ukuhlonela     abazali  bakhe.√√/UMzamo    njengomhlobo  kaGugulethu
         ndiyamgxeka kuba ubonakala engaqinisekanga ngecala akulo malunga
         nesigqibo sikaGugulethu.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                           (2)

15.10    Ndiyamngqinela uSicelo kuba uGugulethu zange abaxelele abazali bakhe
         ngentombi afuna ukuyitshata nangoku sebembonela akachazi ukuba
         unentombi ayithembisileyo.√√
         Andimngqineli kuba uGugulethu ebechazile ebazalini bakhe ukuba umcimbi
         wentombi mawuyekelwe kuye.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                           (2)

15.11    Ndiyaxhasa kuba ikholwane ngumlinganiswa othenjiweyo ngomnye aye
         amxelele zonke iimfihlelo kwaneenjongo zakhe√ njengoMzamo kuba
         ulikholwane likaGugulethu kuba ebemchazela iinjongo zakhe ngentombi
         ayithandayo uNomaMpondomise.√                                                  (2)

15.12    Yintlekele√ kuba umdlalo oyintlekele ubonakala ngokuthi ube neziganeko
         ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu nesiphelo esibi√ nakulo
         mdlalo kuxhaphake iziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukufa nokubulawa
         kwabantu nesiphelo esibi.√                                                     (3)
                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                   Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  19                        DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo
bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa
babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye
abantu.

UMagrazula
 UMagrazula uzinika igunya lokuphila ngeengxaki zabantu abahlelelekileyo
  ukuzikhupha endlaleni. Ulisebenzisa gwenxa eli gunya ngokushishina ngeentsana
  ezibiweyo.
 Ufaka uMalunyawana kweli shishini otshintsha iimbuso zabantu ngeemali
  ezitshisiweyo. NguMalunyawana otshintsha uDlezinye amenze ixhego lomfundisi
  elihambe liloba abafazi abahluphekileyo ukuze bancedise ekubiweni kweentsana.

UMamQhinebe
 Uthatha igunya acinga ukuba ulinikwe nguMagrazula lokuba iintsana zabantu.
 Igunya    lokurhintyela   uMaGatyeni      ulithathela kwimeko      yobuhlwempu
  bukaMaGatyeni      omkweleta     ukutya,   nasekubeni   eyazi    yonke     imeko
  yokuhlwempuzeka kukaMaGatyeni ukuya kuma ngeminqweno yakhe.
 Ulisebenzisa eli gunya acenge, enze izithembiso, ade amqweqwedise uMaGatyeni
  ukuba angenele ukuba nokuthengisa iintsana zabantu.
 Balisebenzisa gwenxa eli gunya ngokuzithatha nangenkani iintsana zabantu,
  bebagqebha nangeehamile, bezenza namanesi kanti bazifaka emigibeni
  yokubanjwa.

UMaqhikizane
 Ngokuba kwi-ofisi eqeshayo enalo negunya lokuqesha, uzinika elongezelelweyo
   lokuzenzela imali ngeentlupheko zabantu ngokubanyobisa ukuze bafumane
   imisebenzi.
 Ulisebenzisa kakubi ngokubabiza imali ukuze bafumane imisebenzi, baze
   abangamabhinqa abaxhaphaze, okanye abenze bakufune ukuxhatshazwa ngenxa
   yokuba ebonakala ehlutha.
 Intlutha akuyo imnika elinye igunya lokufikelela kwiintonjazana ezisokolayo kuba
   zijonge ukufumana amaqithiqithi epokotho yakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                      [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                     Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  20                                    DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

17.1     Uthwalise abantu imithwalo              erenkini.√/uthengisa     iibhotile.√/uthengisa
         iintsana.√
         (Nasiphi na isiBINI kwezi.)                                                                  (2)

17.2     USiphokazi waphangela√ kuba wafumana ileta ethi maze afike kwiofisi
         eyayiyekaMaqhikizane eseBotha Sigcau.√                                                       (2)

17.3     Uzizoba mayana√ kuba uthetha ngokungangqalanga xa echaza isenzo sakhe
         sokungasithethi isiLungu.√                                                                   (2)

17.4     Iyidale ngokuthi abadala babona kulungile ukunyoba nokwaphula umthetho
         ukuze basuse ikati eziko ngeli xa abatsha bexolele ukulala ngezisu
         ezigunkcuza amanzi kunokuba bophule umthetho.√√                                              (2)

17.5     UMaqhikizane unyobisa ngomsebenzi ebantwini abangathathintweni.√√                            (2)

17.6     Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba kulapho uSiqhiwu atyhile ubuqhophololo
         obuqhubeka kwiiofisi zikarhumente.√√/Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba
         kulapho uMamQhinebe abonakala ephelelwa lithemba wabhenela
         kulwaphulomthetho ukuzisusa endlaleni.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                         (2)

17.7     Bohlulelene kuba uMamQhinebe ukubona kulungile ukunyobela umsebenzi
         kanti uSiqhiwu yena akakufuni ukunyoba.√√                                                    (2)

17.8     UMaqhikizane        noMamQhinebe           bafumene         isohlwayo    sokubanjwa
         ngamapolisa.√                                                                                (2)

17.9     Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane kuba uzibonakalise ubungento ngokuthi
         adele umsebenzi obalulekileyo wokunceda abantu ngokufuna ukunyotywa
         ngemali ukuze bazuze umsebenzi.√√/Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane
         kuba usebenzisa isikhundla sakhe nemali ngokuthi alobe amantombazana
         afana noSiphokazi ukuba athandane naye.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                          (2)

17.10    Ndiyangqinelana kuba zizenzo zokunyoluka ezimfake kule ngxaki akuyo
         yokuzibona esenkundleni yamatyala.√√
         Andingqinelani kuba ukhuthazelwe kulo mkhuba ngabantu abamane bemnika
         imali yokunyoba xa befuna umsebenzi.√√                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                                 Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                  21                           DBE/2023
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

17.11    Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo ngumlinganiswa omele
         uhlobo oluthile lomsebenzi.√/ Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo
         ngumlinganiswa ondima yakhe icaca gca zisuka ngokufunda igama
         athiywe ngalo√ njengomantyi kulindeleke ukuba amele umthetho
         ngokuthi agwebe ityala alichopheleyo.√                                               (2)

17.12    Yintlekele-siyoliso√ kuba umdlalo oyintlekele- siyoliso ubonakala ngokuthi
         ubeneziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu kodwa
         ubenesiphelo esihle√ nakulo mdlalo uqala ngolwaphulomthetho lokubiwa
         kweentsana nokunyoba ukuze kufumaneke imisebenzi uze uphele abantu
         bewufumana umsebenzi ngaphandle kokunyoba.√                                          (3)
                                                                                              [25]

                                                               AMANQAKU ECANDELO C:           25
                                                                  AMANQAKU EWONKE:            80

Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha                         Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2023/aa611c2a-3d04-4aad-bb12-6fcd7d622d24) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
