# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2025, 25 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2025
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2025 · isixhosa. Memorandum, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                CANZIBE/SILIMELA 2025

                             ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

                                                                AMANQAKU: 80

                Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-25.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 2                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

•     Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
•     Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
•     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).

2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.

3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
         imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
         impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
         umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.

7.       Imibuzo esisincoko.

         Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
         ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
         ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
         ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
         ophezulu.

8.       Imibuzo emifutshane.

         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.

9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
         exhasayo.

10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makisha impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 3                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

'OKUHLE' – ZS Qangule

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Isigama salo mbongo sityhila umxholo othi, uloyiso sisiphumo sokuzinikela.
Ukuqaqambisa umxholo woloyiso osisiphumo sokuzinikela umbongo
usebenzisa inkwenkwe nabazali bayo ukwenza umqondiso wokuzinikela.
Isigama esiqhuba lo mhlomlo sihlalutywe ngezantsi sacazululwa ngokwezitanza
esifumaneka kuzo.

Kwisitanza sokuqala:
 • Umqolo othi, Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni utyhila ukuzinikela.
   Ngokwentetha eqhelekileyo isigama esithi, ingenzi nomolweni sisetyenziswa xa
   umntu exakekile angabinalo nethuba lokubulisa abantu. Ngokomxholo walo
   mbongo kubonakala ukuba inkwenkwe yayitshomene kakhulu neencwadi, isoloko
   ithe nca kuzo ingenalo nethuba lokuya kudlala nabanye abantwana. Olo ke
   luphawu lokuzinikela. Kwakwesi sitanza iziphumo zokuzinikela kwenkwenkwe
   zibonakala kumqolo olandelayo. Lo mqolo utyhila uloyiso xa usithi,
   'Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi, Iwadlakaza amanani njengesiNgesi.'
   Ukungcutha kuqhele kubhekisa ekutyeni into ngokuyonwabela kuze ukudlakaza
   ibekukuphatha into ngendelelo. Lo mqolo udiza uloyiso lokuba emva kokuzinikela
   inkwenkwe iye yanamandla okuphumelela iziBalo zayo seyidlula nawesiNgesi
   amandla.

Kwisitanza sesibini nesesithathu
• Kumqolo othi, 'Yaba yiminyakana idudulela phambili, yaba mbalwana
  yabhavumlela kude'; kusetyenziswa isinciphiso esingu 'iminyakana' xa kubalwa
  ixesha elincinci elithathileyo inkwenkwe ukusuka kwelinye ibanga ukuya kwelinye.
  Ukuzinikela kubonakaliswe ngokusebenzisa ibinzana, 'idudulela phambili'
  ngenjongo yokuthi konke ikwenze isebenzisa amandla ngokududula, yaze
  yakwenza ngeminyaka embalwa, ingazange iphinde banga, konke ikwenza
  ngemigudu ephelekwa kukuzinikela. Lukwafakelwe uloyiso koku kubhavumlela
  kude kuba ukubhavumla sisandi esenziwa yinto esebenzisa amandla
  awengeziweyo. Uyifanisa nesigadla ngesikweko nanjengoko zibangathi
  ziyaqhayisa xa zisenza umsebenzi wazo wokuthwala umthwalo onzima. Igama
  'kude' libonisa ukuba amandla awengeziweyo ebeyenza inkwenkwe iphumelele
  amabanga ingacingelwanga ukuba seyihambele phambili kangako.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 4                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

Kwisitanza sesine
 • Imiqolo ethi, 'Yabila ingqondo yona okweyegagu. Lancama ixhego lathi
   liyazinikela', iveza ukuzinikela ngesibaxo esithi 'yabila ingqondo' Ukubila
   kwengqondo kubhekisa ekusebenzeni ngamandla kwengqondo ide ibeshushu.
   Kwakumqolo omnye kusetyenziswa isifaniso esiyifanisa neyegagu ingqondo
   yenkwenkwe. Kuvela uphawu lokufaniseka negagu ngokokuququzela kwayo
   inkwenkwe ezifundweni. Ixhego elinguyise wenkwenkwe liboniswa ukuzinikela
   ngegama elithi 'lancama'. Ngokombongo ukuncama kuzisa intsingiselo yokuba
   lathi lizazi ukuba alinamali yokufundisa lazibona lithatha neyokugqibela kuba
   inkwenkwe izinikela, iphumelela, iqaqe ngokusebenza kwabanye. Isigama sisenza
   siqikelele ukuba ukuzinikela kwenkwenkwe kuyenza yoyise amabanga aphantsi
   ide ijike nabazali babone ukuba mabayidlulisele phambili.

    Kwisitanza sesihlanu:
•   Kwesi sitanza kugqama ukuzinikela kwekhehlekazi nonyana. Ngokwemiqolo ethi,
    'Nakwikhehlekazi kukubi, lizitotobela; Naxa kunjalo bathi kumele agqibe;
    Wasebenza naye wabhitya nemilebe.' Ukuzinikela kuvela kwisigama ngokuthi
    sizise intsingiselo yokuba ixhegokazi lithi lizitotobela linjalo kodwa lizimisele ukuba
    inkwenkwe mayifunde igqibe nanjengoko sisithi 'kumele agqibe.' Kukubaxa
    okuphuhlisa ukuzinikela kakhulu kwenkwenkwe ukuthi, 'yasebenza yabhitya
    nemilebe.' Kunika iintsingiselo yokuzinikela ngokugqithisileyo. Isitanza
    esilandelayo sisithatha sisibonise uloyiso olufunyanwa yinkwenkwe.

    Kwisitanza sesithandathu:
•   'Qondo leB.A. walixwaya emhlana. Khanyisa mzi babone kudana.' Nalapha
    ubaxo olwakhelwe kwisikweko luphuhlisa ukuba uloyiso lubesisiphumo esiyiB.A.
    Isigama esithi inkwenkwe ilixway'emhlana siyenza ibengathi yinto elula
    enokuthathwa nje ibekwe emqolo kuba emva kokuzinikela bekusele kungathi
    bekulula. Imfundo efunyenwe yinkwenkwe ngokwesi sitanza isigama sityhila ukuba
    iB.A. izisa ukhanyo ukuze baqhubele phambili nabo bebengayithatheli ngqalelo
    imfundo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 5                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'WATSHA UMZI' – N Mgqwetho
2.1      Zifunelwa ingxaki yokumka kwe-Afrika zikho√/ yingxaki yehlazo elivela
         ngokuwa kombhinqo wooNozala be-Afrika√/ yingxaki yophawu lukaKhayeni
         olwenza iinkokelikazi zingaboni ingozi ekuyo i-Afrika.√
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                              (2)
2.2      Yintsingiselo ethi nabasiphetheyo√ abazibandakanyi nengxaki ekhoyo √/
         neenkosi zethu√ zenza ngathi aziyiboni ingxaki.√
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                              (2)
2.3      Ngowokuthunuka izazela zabalahle okukokwabo nangona bebexelelwe
         okanye bebevile ngemfuneko yokungakulahli.√√/Ngowokulumkisa uluntu
         lwaseAfrika ngokuza kubehlela nanjengoko belahle izithixo zabo.√√                       (2)
2.4      Zikuveza ngokusebenzisa isigama esiqulethe ukuba abantu balikhe phezulu
         ilizwi likaThixo baze bazibona sebephulukana nenkululeko yabo elizweni labo
         ngenxa yokulahla okukokwabo.√√
         (Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.)                                (2)
2.5      Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko esithi, 'Watsha umzi'
         sisisilumkiso esazisa ngomonakalo kanti nomongo wombongo ungesilumkiso
         kumzi we-Afrika owonakalelwayo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                     (2)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
'ULANGALIBALELE' – SEK Mqhayi
3.1      Kukugcina igama namanxowa√/kukugcina ingcwaba likaBhungane.√                            (2)
3.2       Yintsingiselo yokuba wazalelwa√ ... waswelekela.√                                      (2)

3.3       Kukugxininisa/kukubethelela uluvo lokuba uLangalibalele unamandla
          awafumana ngokuzalwa awagqithisela nakwinzala yakhe nanjengoko
          eyinkosi kwaye unawo namandla aphuhliswa zizenzo zakhe.√√/
          Kukugxininisa/kukubethelela uluvo lokuba uLangalibalele unamandla
          ngokokuzalwa nangokwenza kwakhe.√√
          (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)
3.4       Ngokwesigama esithi, 'Nkunz' egqume kuNtabamhlope, Kwahlokom' amawa
          neentlanjana' esisukela kumqolo we-12–13 kuyavela ukungonwabisi
          kukaLangalibalele xa ekhalaza kuhlokome amawa neentlanjana.√√/
          Ngokwesigama esithi, 'ikhe yaginywa mbumbulu ziqithi, suk'iziqithi zahlamb'
          intliziyo,' esisukela kumqolo we-14–15 kutyhileka ukuba ngexesha
          ebeseRobben Island uLangalibalele bekungonwatywa.√√                                    (2)
          (Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.)
3.5      Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko sithi, 'uLangalibalele' nomongo
         wombongo ungoLangalibalele.√√                                                           (2)
                                                                                                 [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 6                      DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

'UKUBETHWA NGEMVABA' – SEK Mqhayi

4.1      Kukubambana komnumzana                    nenkosikazi    yakhe√/   kukuyityundyutha
         ngemvaba inkosikazi.√                                                                      (2)

4.2      Yeyokuphuma kancinci kobisi√/ yeyokufumana into enencasa.√                                 (2)

4.3       Ngowokuqaqambisa              ukuzinga       kwesenzo      sokubethwa       komntu
          ongaphindisiyo.√√                                                                         (2)

4.4       Ngokwezi zitanza zibini umfazi ubalixhoba engaqondi ngokuyolelwa
          ziziphumo zobumnandi obuza nokubethwa yindoda kabuhlungu, kuze
          kuqondakale ukuba ebelixhoba umfazi yakuzibhaqela indoda icebo lokuza
          nebhotolo itsho iyeke ukuxhaphaza umfazi nomfazi atsho aphumle.√√
          (Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.)                                  (2)

4.5      Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko esithi 'ukubethwa ngemvaba'
         sithetha ukubethwa ngesixhobo sokugcina ubisi ngeli xesha umongo walo
         mbongo nawo ungembali yokubethwa komfazi ngemvaba.√√                                       (2)
                                                                                                    [10]

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

'UMAMA' B.W MATYENI

5.1      Ngumnt'osisiququq' ukwenziwa.√/Ngumnt' osisikhuthal' ukudalwa.√                            (2)

5.2      Ngumfanekiso ntelekelelo wokugqwesa/ wokuncomeka.√√/ wobunkokheli
         ngezenzo√√/ wokukhomba indlela ayihambe√√/ womzekelo omhle.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                         (2)

5.3      Ukusetyenziswa kunye kwamagama 'isikroba, ikroba,' kutyhila ingxaki yokuba
         izibhoxi zifumana ithuba lokubhoxa xa engekho umama.√√/Yeyokuba
         ukungabikho kukamama kuvulela abangendawo amathuba okwenza izinto
         ezingamkelekanga/ ezigwenxa.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                        (2)

5.4      Imiqolo eli-14√/iikwatreni ezintathu ezinekhaphlethi.√                                     (2)

5.5      Ziyanqweneleka iimpawu ezinjengokuququzela/ukukhuthala/ukuvuka ekuseni/
         ukuqoqosha/ukuthi cwaka xa usebenza nzima/ukuvakala kwesikroba xa
         engekho nobunkokheli njengoko zingasoloko zihamba kunye emntwini√√/
         Akuqhelekanga ukuba iimpawu ezinqweneleka kangaka zibesemntwini
         omnye√√/Kungakuhle ukufumana isibini seempawu zalo mama njengoko
         kusokolisa ukuzizama kuzo.√√
         (Nakuphi na ukuphawula okusekwe ekuziboneni izinto angekakhuli kuzo
         umviwa.)                                                                                   (2)
                                                                                                    [10]

                                                                 AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 7                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kungquzulwano phakathi komthetho nolwaphulomthetho kutyhileka inkohlakalo
ebifihlakele kuThantaswa.

Kungquzulwano phakathi komthetho nolwaphulomthetho kule noveli uThantaswa
uyavela ukuba unenkohlakalo. Inkohlakalo sisimo sokwenza okubi ngenjongo
kwabanye abantu. Sakheleka ngaphakathi emntwini size sibonakale ngezenzo,
iingcinga neentetho eziqulethe okubi okanye ukwenza okubi kwabanye. KuThantaswa
sibonakele ngakumbi kwiminqweno, iingcinga nezenzo zakhe akungquzulana
nomthetho emva kokugwintwa komyeni wakhe onguMsindisi.
• Kwakugwintwa uMsindisi, uThantaswa ubonakalisa ukuba kuthe kanti ufukame
    iimpawu neenjongo zenkohlakalo ngomyeni wakhe. Kudula oku kwincoko
    yomnxeba ayibamba noMfuneko olipolisa ngokusebenza. Ziyayityhila inkohlakalo
    iincoko zakhe, ukubandakanyeka kukaThantaswa ekugwintweni kukaMsindisi,
    ukubanenjongo kwakhe ekubulaweni kukaMsindisi, isibindi anaso njengomfazi
    kaMsindisi ogqiba kuswelekelwa. Uvakala kwincoko apho ayalela uMfuneko ukuba
    asebenze 'njengepolisa elive umkhondo.' Okufumanisekayo kule ncoko kukuba
    nanjengomama obhujelweyo bekumele ukuba usakhala kodwa unolwimi
    lokuteketisa uMfuneko, ngoo'sthandwa sam'. Kuyacaca kwakule ncoko ukuba
    ebeyinxalenye yesicwangciso sokubulalwa kukaMsindisi ngokuncoma ngentetho
    ezibandakanyayo ethi, 'abafana bawuqhube ngempumelelo umsebenzi
    ebesibasingathise wona.'
• Xa umthetho sele ungquzulana nolwaphulomthetho, umthetho ubeka umcuphi
    ukuze aphande ngesizekabani esinjengokufa kukaMsindisi. Kweli ityala umthetho
    ubeka uMfezeko Mapheza, ulandela inkqubo esemthethweni yokubeka umcuphi.
    Nangona uMfuneko noThantaswa bebelalele nabo, kaloku babelalele bekwicala
    lolwaphulomthetho. Ziyaphuka izigqibo zabo xa ebekwa uMapheza. Nabo
    bebhunga, beqiqizela, bebeka uNqoza omakaphazamisane nophando. Nalapha
    uThantaswa onenkohlakalo akaneli, ungxamile ukuba makafe uMapheza ngcono
    kuba umthetho ukhe wamlekuza ejongile uNqoza. Uyavela namhla uMapheza
    amphuncule sele embambile ngenxa yokungahambelani kwamaxesha okwaziswa
    kwakhe umphanga womyeni nelokuba yena ewazisile ngokwakhe umphanga.
    Uyavundla, aphimisele athi, 'kanti ufa nini lo Mapheza?' Yinkohlakalo ezalwa
    lungquzulwano lomthetho nolwaphulomthetho kuba umnqwenelela ukufa
    uMapheza engekabhaqi nto ngoThantaswa kuphando lwakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 8                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

•   Ukulila okwenkawu kwakugwintwa uMsindisi kutyhila inkohlakalo anayo
    uThantaswa kuba ekulileni kwakhe kukrokreleka injongo yokudyobha abantu
    intshongo emehlweni esazi ukuba ukufa kukaMsindisi kusisiphumo seenjongo
    zakhe. Nangona kulula ukumtyhola ngelithi ulila kuba enesazela, uliliswa kukuba
    edliwa sisazela sokuba eyinxalenye kwiyelenqe lokufa kukaMsindisi.
    Kuyakuphazamisa ukucinga, ukulila encokola nogxa wakhe kulwaphulomthetho
    onguMfuneko.
•   Kwisithuba apho uThantaswa avuswa nguMdlambila ngewili athe kanti akakho
    kuyo uThantaswa, kudula inkohlakalo ngokungenelela esebenzisana noMfuneko
    ukuba kujikwe iwili kaMsindisi ibandakanye uThantaswa ukuze afumane imali
    endaweni yokuba ifunyanwe nguPhumlani ongunyana kaMsindisi. Kuyavela ukuba
    uThantaswa ukhohlakele kuba uwela kulwaphulomthetho ngenxa yokuba intliziyo
    yakhe ayikwazi ukwamkela ukuba umntwana umele ukufumana amalungelo.
•   Inkohlakalo iye iziveza ukubanzulu kuThantaswa xa engxamela ukufa
    kukaMapheza ade adlule kumazwi kaMfuneko abemele ukumthomalalisa athi uza
    kufuna ixhwele eliza kumnika umalingatshoni ukuze afe uMapheza. Uqaqamba
    apha uThantaswa afune afe uMapheza angalindi naloo malingatshoni. Kungqineka
    ukumfuna efile ngokuphimisela athi uMapheza ufanelwe ngumpu phakathi
    kwamehlo. Oku kuyangqina ukuba uThantaswa ukhohlakele.
•   Ukudikwa kukaThantaswa, akuva iindaba zokuba uMapheza usindile
    kumalingatshoni     kububungqina     benkohlakalo.   UMapheza      kuThantaswa
    ungumthetho ngeli xesha yena Thantaswa sele elulwaphulomthetho oluneenyawo.
    Ukhona kwiyelenqe lokuba kugqogqwe indlu kaMapheza ngeenjongo zokufumana
    umpu ukuze adutyulwe ngawo kwenziwe ngathi uzibulele. Ukumfuna efile
    uMapheza bubungqina bokuba yena uzibona eya kuphumla kumthetho xa
    engasekho uMapheza. Ude awakhuphe qho amazwi enkohlakalo wokuba
    uMapheza makafe.
•   Bubungqina benkohlakalo ukufuna uMapheza afe ngokumkhupha esibhedlele
    ayokutshiswa ngovutha kwaSiphongo. Ingxaki uThantaswa ufuna umthetho
    uphelelwe ngamandla kwaye kuye esaphila uMapheza umthetho usenawo
    amandla. Udano lwakhe lokufumanisa uMapheza akatshisekanga lumenza
    avuselele izifungo zokumenza afe. UThantaswa ubekulo iyelenqe lokwenza
    uMapheza afe wade wafaka isandla ngemali yokubhatalwa kukaSiphongo.
•   Inkohlakalo yokungakwazi ukumelana namandla omthetho idula ngokudubula
    uMfuneko azidubule naye xa umthetho umvalele iibhanki engasakwazi ukwenza
    amayelenqe ahlawulelwayo.
•   Umthetho omthe mbende uThantaswa osisaphulimthetho utyhila inkohlakalo
    abengaziwa ngayo uThantaswa, obesaziwa ngobuhle obuveleleyo. Le nkohlakalo
    ivele imthathe imse kwantshabalalo. Kuko konke sifunda ukuba liyinene elithi isisila
    senkuku sibonwa mhla ligquthayo kuba kwimeko apho umthetho udyarha
    izaphulimthetho, rhoqo sibona inkohlakalo entsha kuThantaswa.
    (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                         [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 9                   DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

7.1      Kukungahlangani kwexesha aziswe ngalo umphanga ngamapolisa nexesha
         adlulise ngalo umphanga kuMkhokeli.√√                                                   (2)

7.2      Ligumgedle abalenza kunye lokutheza amandla/lokulahla umkhondo
         kuphando lukaMfezeko olungokufa kukaYangaphi.√√/ Ligumgedle abakunye
         kulo lokuqinisekisa ukuba umkhondo wokufa kukaYangaphi awumbandakanyi
         uThantaswa.√√                                                                           (2)

7.3      Uyinxalenye kwiyelenqe lokudlisa uMfezeko ityhefu.√/ Ukulo neyelenqe
         lokuba kugujululwe umpu kaMfezeko ukuze adutyulwe ngawo.√/ Uyinxalenye
         ngexesha kuzanywa ukuba uMfezeko abiwe esibhedlele ukuze atshiselwe
         netyotyombe kwaSiphongo.√
         (Naziphi na iinkcukacha ezibubungqina obusencwadini)                                    (3)

7.4      Afukame ootsotsi abafumaneka lula xa kufuneka kubulawe umntu.√√/
         Afukame ixhwele uSiphongo, nalo elifumaneka lula kumayelenqe okwaphula
         umthetho.√√/Ayindawo izaphulimthetho ezizimela kuyo.√√/ Kukho neethaveni
         ezisisigqubu sokucwangcisa ulwaphulomthetho nokugcina iziqhamo
         zolwaphulomthetho.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                     (2)

7.5      Ndiyangqina udlala indima yokubasisaphulimthetho kuba uncedisa
         uThantaswa    ukuba      atshintshe   ubunini     kwilifa   likaMsindisi
         ngondlelamnyama.√√/Udlala indima yokubasisaphulimthetho ngokuziphatha
         gwenxa emsebenzini ade amangalelwe ezinkundleni zamatyala.√√                            (2)

7.6      Alizange liphumelele kuba uMfezeko waphuma emva kweentsuku esibhedlele
         engafanga.√√                                                                            (2)

7.7      Kukufumana imali kaNompumelelo emva kokumkhupha kwityala lokubulala
         umyeni wakhe ngobuqhophololo.√/kukufumana imali yokongeza umrholo
         ngokuthengisa imipu yomsebenzi.√/lithemba lokufumana imali kwilifa
         likaMsindisi.√/kukumane ephumelela okwethutyana kumagumgedle abemane
         ewenza ngabanye abalinganiswa.√
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                              (2)

7.8      Kudiza ukuba kukho isipolisa esisebenzisana nootsotsi.√√/ Kudiza ukuba
         phaya esipoliseni kukho esizizaphulimthetho.√√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                           (2)

7.9      Kukufumana umpu kaMapheza ngenjongo yokuwusebenzisa ukumdubula
         ukuze kucingwe ukuba uzibulele kwangokwakhe.√√                                          (2)

7.10     UThantaswa √/UMfuneko√/UMdlambila√
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                             (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 10                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

7.11     Iphelele emoyeni imiqobo ayibekelweyo njengokungafi kwakhe emva
         kokugalelelwa ityhefu kwisiselo √/nokuzanywa ukuba atshiswe nendlu aze
         asinde√/uphelele emoyeni nowokugqogqwa kompu wakhe ngeenjongo
         zokumdubula ngawo√/Ibeyilibazisa le miqobo kuba ekugqibeleni baye bade
         bafunyanwa ukuba ngabo abangababulali.√
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                             (2)

7.12     Ndiyangqina yinoveli yolwaphulomthetho, kuba ibali lisungulwa ngesiganeko
         solwaphulomthetho liqhutywe ngumcuphi oza nesisombululo.√√
         (Naluphi na uphawu lwenoveli engolwaphulomthetho.)                                      (2)
                                                                                                 [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 11                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kungquzulwano phakathi kwemingeni yokukhula nobizo emntwini kutyhileka ukuba
kuthe kanti uThole ungumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo. Ukubangumntwana
oqatshulwe ngelizwi likaThixo kuthetha ukuba ubuThixo buyathelela nokuba umntu
sele esenza izinto ezingahambisaniyo nelizwi likaThixo. KuThole kubonakaliswe
ukubangumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo ngesigqibo awasithathayo waze
wagqwidiza endleleni kodwa ubizo lwamkhwebela ngasebuThixweni wabuya wathi tse.

•   Phakathi kwemiqondiso yokuba ngumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo
    kuqaqambe isazela kuThole. Siziveze ngokubhomboloza kwityeli apho ebesezwa
    utywala ngoontangandini. Basihlupheze isazela sakhe ngokuthi athi esela babe
    bemntyontyela ngelizwi likaThixo ebeliphuma kumbhobho osisiqaqadeki
    esinguThemba saze samenza wabhombholoza endaweni yokunxila kamnandi.
•   Sele elahlekile eluthandweni eBhayi, uvalo luveza ukuqatshulwa kwakhe ngelizwi
    likaThixo mhla ilizwi lomshumayeli wakwaSigxabhayi lirhiphula umbilini wakhe
    endleleni eya kuloNomsa. Kuthi kanti luvalo olusisilumkiso ngoba xa ilizwi lisithi,
    'Umntu unokuwuthabatha na umlilo awuse esifubeni sakhe, zingatshi na iingubo
    zakhe?', aze angongozelwe luvalo komninilo, loo nto ithetha ukuba lilizwi
    elihlolayo. Ekuhambeni kwethuba usinda kuJoe neqela lakhe elimfuna efile ngenxa
    yokuzisondeza kwakhe ngothando kuNomsa. Asinguye nabani onenyhweba
    yokufumana izilumkiso xa eza kujamelana nokufa. Nokusinda akufumene
    kwangale mini kudiza amandla angaqhelekanga amsindisayo.
•   KuThole ukubangumntwana kaThixo kuvela ngokuba izinto zakhe zenzeke
    ngokwahlukileyo njengokuba asindiswe kwiingonyama eKnysna, imali ayibethelwa
    xa ebuya eNgilane neentshumayelo zakhe ezivuselela abantu de zimdibanise
    noyena yise omzalayo.
•   Ukubangumntwana kaThixo komntu kuyaziveza nangamaphupha axhokonxa
    isazela salowo uthe waqatshulwa ngelizwi likaThixo. EKnysna, ehlathini, uThole
    ubiwa bubuthongo, ephethelwe imbengwana ziingonyama, afumane iphupha apho
    abangathi uwa phezu kwengonyama. Kwasephupheni njalo asindiswe ngumfo
    onomnqwazi wameva omxhwila emlonyeni wengonyama, amphose kude.
    Liphupha elivela lingumqondiso okrobisa ekusindeni kwakhe kuhlaselo lwakhe
    ziingonyama ezazimthe mbende apho ehlathini. Alimonwabisanga nephupha lomfo
    onomnqwazi wameva kwaseKnysna emva kokusinda kwakhe wade wancama
    wathengisa imfuyo eyayinokumenza isinhanha sasemhlabeni. Neli limkhuphe
    kubugqirha besiNtu obumenzela imali likhatshwa lelikaNofundile, elikaFikizolo,

    MaNtuli nelikaThozama. Onke amenza abulahle ubugqirha obunemali, agoduke.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 12                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
•  Umntwana kaThixo uthi akukhala kuyise azibonakalise uyise onguThixo. UThole
   uthi mhla ajamelene nomngeni wezihange zikaJoe ezifungele ukumbulala enze
   umthandazo      okhatshwa     zizibhambathiso  zokuyisebenzela     inkosi   xa
   enokusindiswa. Ukuvela kwamapolisa asindisa uThole ekufeni kubayimpendulo
   yalo mthandazo kuba izihange ziyabaleka, atsho asinde ekufeni uThole.
   Adanduluke yena uThole ngelithi, 'Umkhulu Thixo!' ukungqina ubukho bukaThixo
   kwindlela yakhe yobomi.
• Ngumntwana kaThixo kuphela onqandelwa asinde engenaso nesiphako
   kwiingonyama ezinobuhalarhume ehlathini sele ede wabe uwe phezu kwazo. Uthi
   naxa sele ephumile ehlathini uvakale umgqumo wengonyama ilanda ekhondweni.
   Ukwenzeka kwento engaqhelekanga yokubaleka kwengonyama xa uThole
   eyikhawulela egaqa kuveza ukhuseleko oluvela kuThixo njengomzali wakhe
   nokuye ngaphakathi njengomkhuseli wakhe.
• Umntwana kaThixo ukhutshwa sele ezibona esisinhanha ngesazela
   ngamaphupha. UThole uthi sele enento yonke kwelo laseKnysna kodwa
   angonwabi. Isazela sakhe sivuselelwe yintshumayelo yonyana wolahleko ethi
   imenzakalise, imkhumbuze ngendlela ekumele ayithathe, atsho athabathe isigqibo
   sokugoduka.
• Nangona uThole ebengekafikeleli kwinqanaba lokuzinikela kodwa iintshumayelo
   zakhe zidala isimanga sokugqobhoka kwabafundi baseDikeni ngexesha
   angumfundi apho. Ubomi bakhe buyabonakala ukuba burhangqwe ziintsikelelo
   zikaThixo.
• Ungquzulwano lobomi bokukhula nohlanga lobizo lukaThixo lulawulwa
   ngentandabuzo eyaziwa ngokuba yimpixano yangaphakathi kuhlalutyo lweenoveli.
   Intandabuzo kaThole isonjululwa emva kwentshumayelo kamfundisi uMaqoma
   esikolweni kwaSomgxada. Le ntshumayelo izinga, ivuselele izibhambathiso uThole
   awazenza esesebuntwaneni, azibuze umbuzo wokuba luyintoni na ubizo.
   Impendulo yalo mbuzo ibekukuzinikela kwakhe. Ukuzinikela kwakhe kuvula isango
   lokuzinikela ngokungaqhelekanga kwabanye abafundi.
• Baninzi abantwana abasakhangela ooyise nangoku kodwa uThole yena uthi
• akwamkela uThixo afumane uyise omzalayo. Ngodumo lweentshumayelo zakhe
   utsala umdla kwixhego elihlala enkomponi ekufumaniseka ukuba nguyise
   owayesele watshiphayo kwelo lakwaMangqukela.                                                  [25]
Kuyabonakala ukuba uThole uqatshulwe ngelizwi likaThixo xa ujonga iindlela
ezenzeka nezingaqhelekanga ngayo izinto kubomi bakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 13                          DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1      Kukucinga ukuba bayathandana                noNomsa         kanti     uza    kuhlangana
         nokubethelwa ibhokisi nguJoe.√√                                                                 (2)

9.2      Sesokusondeza uNomsa ekuthe kanti uza nobungozi ebomini bakhe.√√/
         sesengxaki yokubethwa nguJoe eza ngokuba ezisondeze uNomsa.√√                                   (2)

9.3      Kukulahlekiswa ziitshomi√/ kukubethwa nguJoe ethandene noNomsa
         wakhe√/ kukubukela iitshomi zakhe ziqwengwa ziingonyama√/ kukutyiwa
         yindlala   eKnysna      waphela eligqirha√/ kukubaligqirha atyatyulwe
         ngamaphupha.√
         (Nasiphi na isithathu kwezi.)                                                                   (3)

9.4      Ubudala babalinganiswa bale noveli benze kwalula                          ukulahlekisana
         nokufakana kwimikhwa engalunganga kwabalinganiswa.√√                                            (2)

9.5      Ndiyangqina kuba nguye olahlekisa uThole kwindlela yakhe yobufundisi
         nangona engaqondi okanye nangona engenzi ngeenjongo nje.√√                                      (2)

9.6      Zange aphumelele kuba kwavela amapolisa wabaleka uJoe neqela lakhe,
         waba uyasinda njalo uThole.√√                                                                   (2)

9.7      Ukhuthazwa ngumnqweno akubona uchwenene womfundisi owayenqanda
         abantwana abalwayo.√/ Ukhuthazwa nguThozama ngokumxhasa nokumnika
         iincwadi.√/ Ukhuthazwa nguFikizolo noMaNtuli kwisigqibo sakhe sokubuyela
         esikolweni.√/ Ukhuthazwa ngabefundisi bakwaLizwi.√
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                                     (2)

9.8      Zidiza ukuba uThole uphiwe ngokwahlukileyo kwabanye abantu.√√                                   (2)

9.9      Kukupha uThole isipho sokumamkela kuba evela eNgilane.√√                                        (2)
9.10     Umfundisi Maqoma√/Umfundisi Shepherd.√                                                          (2)
9.11     Kuyacaca ukuba umlinganiswa oya elubizweni lokubangumfundisi uyakwazi
         ukuyoyisa imiqobo enamandla njengoko sibone uThole ehlangana nemiqobo
         efuna ukuzeyisa okungaphaya kokuqonda, njengokoyisa utywala,
         ukuthandana nokuqhatha abantu baseKnysna waze yena wayohlula.√√/
         Eminye imiqobo ikhe ibeke ubomi bomlinganiswa kumngcipheko kodwa
         asinde, aphumelele abengumfundisi nanjengoko uThole wayephakathi kokufa
         nokuphila ehlathini laseKnysna, waphakathi kokufa nokuphila kuloNomsa
         apho uJoe wayemfuna ebhubhile kodwa wamnceda ukuba ahlaziye
         izibhambathiso zesifungo sakhe sobufundisi waphumelela.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                            (2)
9.12     Ndiyangqina kuba uphawu lwenoveli engentlalo olukukufumbatha izinto
         ezingentlalo yabantu luyabonakala xa uThole obezimisele ukubangumfundisi
         esiwa evuka ezama ukubangumfundisi ade aphumelele.√√
         (Naluphi na uphawu lwenoveli engentlalo.)                                                       (2)
                                                                                                         [25]

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 14

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 14                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kungquzulwano phakathi kwengcinezelo nomzabalazo wenkululeko kutyhileka
ubuqhawe kuMfazwe. Ingcinezelo egqubayo kule noveli isukela kurhulumente
wocalucalulo ize ibangele ukuba uluntu oluquka uMfazwe lwenze imigushuzo
ekhatshwa luqhankqalazo oludiza ukungahambisani nengcinezelo karhulumente.

•   UMfazwe uvela ubuqhawe xa ethi ngexesha lengcinezelo azincame,
    njengetitshala abakrobise abafundi bezifundo zeMbali kwiimeko zengcinezelo
    ezigqubayo kwilizwe loMzantsi Afrika.
•   Amaqhawe omzabalazo ebebonwa ngokungawazinzisi amapolisa ngela xesha
    lengcinezelo, kuba ebehlala efunwa ngenjongo yokuwavalela okanye ukuwavala
    umlomo ngeendlela ngeendlela. Ebevalwa umlomo ngokuguqulwa abeziimpimpi
    okanye abulawe. NoMfazwe akasindanga kolo gqugqiso.
•   Ungquzulana nengcinezelo ngokuzincama akrobise abafundi bezifundo zezeMbali
    kwingcinezelo neempawu zayo. Uyabanjwa aze angcungcuthekiswe ngeenjongo
    zokuba akhuphe ulwazi analo ngemigushuzo eyenzekayo kwaQaka nabantu
    abaphambili kuyo. Buyatyhileka ubuqhawe bukaMfazwe bucace xa akwaziyo
    ukumelana neemeko zokungcungcuthekiswa ade aphume enganikezelanga
    ngelizwe     lakhe,  engabuthathanga     nobumpimpi    abazikhupha     ngabo
    ekuzungulweni oontangandini bakhe.
•   Ukuthengisa ngomzabalazo bekudla ngokubonakala ngokuthi othengiweyo ade
    avume ukubayimpimpi. UMfazwe uthi sele edliswa ngezinja, ethukwa, etshiselwa,
    nanjengoko      ezo   iziimpawu    zongquzulwano   phakathi   kwengcinezelo
    nemigqushalazo yenkululeko anganikezeli. Akanikezeli ngelizwe lakhe sele
    amapolisa emthembisa ngobomi obumnandi.
•   Iimpimpi esezivumile nazo zidla ngokuba zinikeze ngolwazi olufaka lowo
    ufunwayo engxakini. Ubudlelwane bukaFriday noMfazwe bungenile kolu vavanyo
    lukukuxikixwa yingcinezelo, wagqushalaza waxolela ukuncama uFriday
    kunokuncama umzabalazo anikezele ngelizwe lakhe. Ukubonwa kukaMfazwe
    nguFriday ekhwele iveni yamapolisa kumenza ukuba atyholwe njengongcothoza.
•   UMfazwe uzibona ekwelinye idabi lokuhlamba igama lakhe kuFriday kunye
    noluntu lakwaQaka, oku kumtyhila njengeqhawe kuba uwalwa ngempumelelo la
    madabi ngempumelelo sele ede wabe utshiselwe nekhaya lakhe.
•   Ukuncama isithandwa lolunye uphawu lobuqhawe abonakala ngalo uMfazwe
    ukuba akathengisi tu ngelizwe lakhe. Iinzame zokuzikhupha kumayelenqe
    nemigibe kaFriday kubangela angavani nesithandwa sakhe uNokuzola.

•   Ubonakalisa ubuqhawe xa aqhwesha ngempumelelo emva kokucetyiswa
    nguHlathi ukuba abhace ngeenjongo zokumsindisa kumapolisa nakuluntu
    lakwaQaka olukhokelwa nguFriday olwalusele lulutshaba kuye ngenxa
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 15

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 15                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
   yobutshantliziyo bakhe bokulwa ingcinezelo.
• Ungquzulwano lukaMfazwe namapolisa amele ingcinezelo kutyhila ubuqhawe
   kuMfazwe akufika ngempumelelo kwinkampu yeNtsimb'ebomvu. Butyhuluba
   ubuqhawe ngokuthi afumane ingcebiso kumzingeli ngendlela yokuqhwesha
   amxhobise nangamafutha anokuwasebenzisa kunye nomqwayito wendlela aze
   afike ngempumelelo.
• Elubhacweni ungquzulwano ludla ngokuvela ngokukrokrelana nokungathembani
   kwabo balwela inkululeko. NoMfazwe akasindanga kolu krokrelo kuba nabanye
   balapho abalwela inkululeko babeyawamtyhola ngobuntlola. Ubuqhawe buvela
   ekoyiseni iingqondo zabebecinga ukuba uyintlola ngezenzo zakhe ezibonakalise
   ukuba akayiyo intlola koko ungumncedi kubo. Badula akulwa, amoyise
   uSikhotsholo waze wahlonitshwa wathenjwa emva koko.
• Ukusinda kuhlaselo luphawu lobuqhawe. UMfazwe usinda kuhlaselo olwenziwa
   ngamajoni karhulumente wengcinezelo aze avele ukuba naye uliqhawe ngakumbi
   xa esindisa nabanye.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)
                                                                                                 [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1     Waziwa njengoqalazive kuba ebebangowokuqala ukwazi abantu abaza
         kubulawa ngamapolisa nezasekuhlaleni bezisisiwa nguye emapoliseni.√√                    (2)

11.2     OoNoposi abanamali ininzi kanti yena uFriday unemali eninzi.√√/ Oonoposi
         abanxibi mpahla isemgangathweni abe uFriday enxiba iimpahla
         ezisemgangathweni.√√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                           (2)

11.3     Kukumbambisa ngamapolisa, avalelwe engenzanga nto.√/Kukutshisa ikhaya
         likaMfazwe.√/ Kukudukisa abazali bakaMfazwe baphele bebhubha.√/
         Kukuyokugqogqa uMfazwe kwatat'uGaba.√
         (Nasiphi na isithathu kwezi.)                                                           (3)

11.4     Indawo yakwaQaka yindawo enezidubedube kuba kuyo ngokwebali kuhlala
         abantu abamnyama abacinezelekileyo apho bekubulawa abafundi
         bengenzanga nto.√√/ Kukutshiswa kwezikolo abantwana abamnyana basale
         bengenandawo yokufunda√√/ Kutshiselwa abantu ezimotweni ngenxa
         yemizamo yokulwa nengcinezelo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                    (2)

11.5     Ndiyagqina kuba uKK wabulawelwa etrongweni ngamapolisa engenzanga
         nto.√√                                                                                  (2)

11.6     Zange aphumelele kuba uMfazwe wayesejele ngala mini kuthiwa
         makatshiswe ngayo√√/kuba yonke le nto uMfazwe uyayibaliselwa.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                     (2)

11.7     Ziinkuthazo zikatat'uGaba.√ Zikamfundisi uHlathi√/Uncedo lomzingeli.√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                     (2)

11.8     Kudiza ukuba uyimpimpi ezifihlayo ebantwini.√√                                          (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 16

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 16                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

11.9     Kukufumana uMfazwe baze bambulale.√√                                                    (2)

11.10    NguNokuzola√/noCikizwa √                                                                (2)

11.11    Ibenamandla imiqobo efuna ukunyamezela efana nokubekwa izityholo
         zobumpimpi kude kutshiswe nekhaya lakhe/imiqobo yokumenza ajikelwe
         ngabafundi bakhe baphele sebemfuna phantsi naphezulu kodwa
         wayohlula.√√                                                                            (2)

11.12    Ndiyangqina kuba uphawu lwenoveli engopolitiko olukukulwa nengcinezelo
         komlinganiswa ophambili luyabonakala ngoMfazwe olwa nengcinezelo,
         wabhaca wabuya ngetikiti lenkululeko.√√
         (Naluphi na uphawu lwenoveli engopolitiko.)                                             (2)
                                                                                                 [25]

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kungquzulwano phakathi kwemingeni yentlalo nomlinganiswa kutyhileka inzondelelo
kuDeliwe ngeli xesha kutyhileka ubuqhawe kuRharhabe. Inzondelelo kukubanomonde,
kukungabuzi, kukungakhalazi, nokungasolimntu, koko wenze ekuthiwe kwenze,
uwunyuke umnqantsa uwugqibe nokuba sele kunzima.
• Ungquzulwano phakathi kwemingeni kaDeliwe yokuphila nesiphene somzimba
   sokubasisifombo luvela ngokungathandwa ngabazali bakhe kuba besithi mbi.
   UDeliwe uyazondelela amelane noko kucatshukelwa ngokuthi cwaka athule,
   angaphenduli, kwaye anganyhukuli namnye kubangcikivi bakhe. Ukuzondelela
   kuDeliwe kuvela ngokungabubuyiseli ngobunye ububi obuza ngakuye.
• Ungquzulwano nemingeni ahlangana nalo uDeliwe alwaneli nje ukuba lubekho
   ekhayeni nabamelwane kubandakanya noontanga bakhe baveza ukungamthandi.
   Bakwenza ngokucwezela kude kuye xa bembona. UDeliwe umelana nale meko
   ngokuba akalwi nabo koko avuke ngentseni ukuya kukha amanzi ukuze
   angadibani nongquzulwano oluza nabangcikivi bakhe. UDeliwe udela izoyikiso
   zokusolwa ngumlambo xa esiya ngentseni emlanjeni. Inzondelelo kuye iphuhla
   ngokuthi akuphephe ukubenza buhlungu abangcikivi bakhe. Uyiqonda kakuhle

    ukuba inzondelelo kukujongana ngqo nomnqamlezo wakho ungasoli mntu.
•   Kungquzulwano phakathi komngeni wokungcikivwa nguDeli ongumnakwabo,
    uDeliwe umelana nawo nomngeni womntakwabo ombiza njengomcholwa
    kwikhaya lakhe. UDeliwe akambuyiseli ngobubi engambambeli nenqala. Ude
    uDeliwe acele ukukhatshwa kwanguDeli ukuya kwaninakhulu apho uDeliwe
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 17

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 17                    DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
    wayethunywe khona. Akwala uDeli kuba engafuni kubonwa nesifombo akamlwisi
    uyayihamba yedwa indlela eya kwaninakhulu.
•   Kungquzulwano phakathi kwemingeni nokumelana nemingeni, uDeliwe xa
    engancedwa mntu uhamba yedwa elila. Ufumana uncedo kungenelelo lwelizwi
    elimbuzayo ulilela ntoni, aze akuchaza limyalele ukuba anyamezele ngakumbi,
    anyuke intaba ade afike encochoyini apho afumana nomyalelo wokuhlala
    emthandazweni Umonde wakhe uyamqhuba ukuba aqhubekeke ngomonde
    ayenyuke noxa ingumnqantsa intaba. Ukuzondelela enze ngokwemiyalelo uDeliwe
    kumenza abuyele engasenasifombo, sisukile.
•   Nakwisibongo 'Intaba kaNdoda' kungquzulwano oluphakathi kukaRharhabe
    namaLawu /nabaThwa kudula ubuqhawe bukaRharhabe.
•   Ukufika kukaRharhabe nehlokondiba labalandeli bevela kwaPhalo phesheya
    komlambo, beqhephuke kuGcaleka, bemise imizi, balime nokulima kuvusa
    umnyele kumaLawu. Oku kwenzeka kwiNtaba kaNdoda.
•   Udiwu lwemfazwe oluqhubeka ngenxa yoku kungavisisani luthatha ithuba, iiveki
    zizale iinyanga, kusifa umntu, kude kungenelele nabaThwa. URharhabe uyoyisa
    kude kuloo mpalalo gazi, kuzalwe isivumelwano emva kokoyiswa kwamaLawu
    bavela ubuqhawe bukaRharhabe ngoloyiso lwakhe.
•   Ubuqhawe bukaRharhabe bubonakala ngakumbi akudala uxolo nemvisiswano
    namaLawu ngokunaniselana ngeenkomo ngenjongo yokuzuza umhlaba ukuze
    kungabikho zintliziyo.                                                                          [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

13.1     Babethandana oku kusisimanga.√√                                                            (2)

13.2     Wayeyindoda ephandela usapho lwayo.√√/                      Ukhathazeka     kakhulu
         kukuswelekelwa ngumntwana.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo kwezi.)                                                 (2)

13.3     Isiqalo/intshayelelo-kwathi ke kaloku ngantsomi√/ixesha lakudala kudala –
         dala.√/Abalinganiswa zizilwanyana.√/ Uphindaphindo olutsala umdla
         wabaphulaphuli-sibhuqe,sabhuqa.√/ isiphelo – phela-phela ngantsomi.
         (Nasiphi na isithathu kwezi.)                                                              (3)

13.4     Silibele ukutyisa abantwana ngenxa yeendaba.√√/Silahla isitshixo sendlu.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 18                     DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

13.5     Ndiyangqina kuba isikhukukazi soyiswa luxanduva lokuba ngumama
         wekhaya, sibutha imini yonke nabantwana belambile.√√/ Senza into ethandwa
         siso singajonganga kuvisa buhlungu mntwini kodwa izinto ziphelele ebubini
         singaqondanga.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                        (2)

13.6     Alizange liphumelela kuba ngokwentsomi nanamhlanje isikhukukazi
         sisaqhwaya sikhangela isitshixo.√√/ Abantwana baso basaxhwila ngukhetshe
         nanamhlanje.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                        (2)

13.7     Kukufa komntwana wakhe√/kukulahleka kwesitshixo.√                                          (2)

13.8     Kudiza ukuba uRhulumente              nguye    owenza       umanyano    lweentlanga
         ngeentlanga kwisizwe.√√                                                                    (2)

13.9     Kukuqaqambisa ukuba ingcinezelo yamabhulu ibingakhethanga sini sithile.√√                  (2)

13.10    Kuyimfuneko ukubulela kwidlelo neenkomo xa zenze umsebenzi omhle
         wokukhupha izilumko zelizwe.√√
         (Nayiphi impendulo echanekileyo.)                                                          (2)

13.11    Mzulu√/ Mxhosa√/ Msuthu√/ Mvenda√/ Mswazi√/ Mtswana√/ Ngesi√/ Bhulu√/
         Mtsonga.√/ Mpedi√ kuba zonke uzirhiwula uziqhubele buhlantini bunye.
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                                (2)

13.12    Ngabantu abangaboni xabiso kumanyano kuba ukhuthaza umanyano
         nokuhlalisana     kakuhle  kwezizwe    ezahlukeneyo.√√/   Ngabantu
         abangaxabisanga/abangabaziyo ubomi obebuphilwa ngabantu abamnyama
         kuba ukhumbuza ngendlela ehanjwe ngabantu abamnyama nempumelelo
         yabo eMzantsi Afrika.√√                                                                    (2)
                                                                                                    [25]
                                                             AMANQAKU ECANDELO B:                   25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 19                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Ukhetho alwenzayo umntu ebomini lungeza neziphumo ezibi okanye ezimnandi.
Ngqina olu luvo ngabalinganiswa uZwilakhe noGugulethu.
• UZwilakhe unosapho, unenkosikazi enguMaGaba, unonyana onguGugulethu kanti
   nentombi enguNozipho. Unyana wakhe onguGugulethu ukwixabiso lokuba
   atshate, kodwa ukhetho alwenzayo uZwilakhe lubaneziphumo ezibi kweli khaya,
   xa ehlalele ukuxambulisana noGugulethu okhetha ngokwahlukileyo kolwabazali.
• Ubumnandi kweli khaya bujika akuvuma uZwilakhe ukulukuhlwa ngowakwakhe
   okhetha ukuba amtshatise ngenkani uGugulethu nentombi kaMcothama
   abayithandayo enguThobeka, angenabudlelwane nayo uGugulethu. Ukhetho
   lwabo luzisa uxinzelelo olumandla kuGugulethu nengxubakaxaka kweli khaya.
   Ingxaki kukuba endaweni yokukhetha undofanaye kaGugulethu bakhetha owabo
   bayokumnyanzela kuGugulethu. Iziphumo zolu khetho lwabo zibakrakra.
• UZwilakhe uyaqhuba uthi enawo amaHlubi okumcebisa, akhethe ukuba
   angawamameli, atsho angathathi necebo lawo. Ugxagxamisa ukuzekelwa
   kukaGugulethu, iqale ingxaki, uGugulethu agule ngengqondo luxinzelelo.
• Olu khetho lokungawamameli amaHlubi lunesiphumo esiwudungayo umzi
   esikukwahlulelana phakathi kwamaHlubi de abe ubonwa njengenkomo enotshobo
   sisiHlubi. Ahlulelana ngokuthi uZweni akhalale azikhuphe kwiingxoxo zelobola,
   amvule uZwilakhe enze ngendlela abona ngayo nabanye bathi noko behamba
   naye bemxhasa, bamxhasele nje ukuba bangamlahli kodwa bazazise ukuba
   bayayibona inkani yakhe.
• Sekuceliwe kwalotyolwa calanye, ukhetho alwenzayo ecaweni uZwilakhe lokuthi
   unyana selezibophe isandla, ezenza ongakwazi kusayina, akhethe ukumsayinela,
   eyalwa, enqandwa nokunqandwa ngumfundisi. Isiphumo siba kukuba unyana
   azonde alishiye ikhaya.
• Iziphumo zibamanyukunyezi kukufa kwabantu abathandayo uZwilakhe ukuqalela
   kuMaGaba, uThobeka nabantwana bakhe noGugulethu buqu ngenxa yokhetho
   lwakhe abe naye esifa umoya, obonakala ukufa ngokuzisola kwakhe. Phi na
   lingasekho nje ithuba lokwenza izilungiso ngokukhetha kutsha?
• Ufa namthanyana sele ekhetha ukuba kuxhonywe yena endaweni yonyana kodwa
   ube umthetho ugweba umbulali omangalelweyo hayi ozimangalela engabonwa nto
   ayenzileyo.

•   Ngokwalo mbuzo uGugulethu uvinjwa ithuba lokuzikhethela umfazi kuba uyise
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 20

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2                 20                  DBE/Canzibe/Silimela 2025
                                   SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
    uyamnyanzela okokoko. Omkhalelayo angafane ame kumgca wokuba akakhange
 alusebenze ngokupheleleyo ukhetho olumvisa kamnandi.
• Uzibona ekhetha ukukhalala, izinto zihambe kakubi ngohlobo lokuba uphela esima
    ezinkundleni ngenxa yokuba uNomaMpondomise ucinga ukuba lukhetho lwakhe
    olumenza abe akatshatanga naye.
• UGugulethu ukhetha ukubulala uThobeka nabantwana bakhe. Isiphumo
    sokubulala siba kukugwetywa intambo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                             [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

15.1     Kuyiqale ngokuthi uZwilakhe namanye amaHlubi akubone kulungile
         ukuzekela uGugulethu intombi ethandwa nguMaGaba ngeli xesha amanye
         amaHlubi ehambisana noGugulethu ofuna ukuzeka intombi ethandwa
         nguye.√√                                                                                (2)

15.2     Aqulethe uluvo lokuba nguyise oneempendulo zayo yonke into engale ntombi
         kuba nguye oyikhokelayo, oyinyanzelisayo, obonakala enazo nezigqibo.√√/
         Aqulethe uluvo lokuba uGugulethu umbona engasenakutshintsha uyise.√√/
         Aqulethe uluvo lokuba uGugulethu unikezele.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)

15.3     AmaHlubi adlala indima yokubangabantu bekhaya ngoko ke angabacebisi
         nabaxhasi bekhaya likaGugulethu.√√                                                      (2)

15.4     Uzizoba mayana.√ Uzobo olumayana lwenzeka xa isimo somlinganiswa
         sihlunyiswa  kwiintetho  zakhe      singachazwanga       ngokungqalileyo.√
         Ngokwamazwi kaZwilakhe uzipela ukungabinantlonipho kumaHlubi
         ngokunqonqozisa ukuba akasayi kujika kwinto ayithethayo.√                               (3)

15.5     Umbeka ityala ngokuthi sekufiwa nje nguNomaMpondomise nguye lo
         usisiqalo sezehlo ngokufuna ukungabiloxoki kuMaGaba.√√/ Ngokungavumi
         ukuba uGugulethu azithethelele sele ede wacengelwa nguMzamo.√√/
         Ngokutshatisa uGugulethu ade amtshatele phambi komfundisi aze
         uNomaMpondomise akuva ngomtshato, azibulale√√/
         Ngokuthi selesifa nje uThobeka nabantwana bakhe abathathu ngokubulawa
         nguGugulethu kungokuba nguZwilakhe oqale ingxaki ngokubathumela
         kuGugulethu engabazi.√√
         (Nasiphi na isibini esichanekileyo.)                                                    (4)

15.6     Iinjongo zikaMaGaba zokunyanzelisa uGugulethu ukuba atshate uThobeka
         zazikukuqinisekisa ukuba bona bazali bohlala bemthathela izigqibo unyana
         wabo abamthandayo,abeve kodwa, banela nje ukumnyanzelisa zaqala
         iingxaki zokungamanyelwa nguGugulethu asuke athi, 'Buzani kubawo'
         angenzi nenye wade unyana waphela engumbulali noMaGaba wafa.√√                          (2)

15.7     Sisenzo sokubulala uThobeka nabantwana bakhe.√√                                         (2)

15.8     Ngamagama axela intshukumo yabalinganiswa.√√                                            (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — isiXhosa HL · QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — isiXhosa HL · QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 June-July 2015](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2015-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/1b4c7cd3-9cb0-4bed-92f1-f48f8627bb6e) — isiXhosa HL · QP · 2015 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1/febe0a8c-f958-41d4-a87c-589d34cf4f1a) — Errata · 2024 · isiXhosa
- [isiXHOSA HL P2 GR12 QP SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-gr12-qp-sept2024/91ca1290-e998-4918-b260-e3caf8763ae3) — QP · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
