# isiXhosa HL Grade 12 NSC November Exams 2013 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL memorandum from the NSC November Exams 2013, 28 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2013-memo/1fe50d67-4d77-466f-8f17-2e883eef430b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: NSC November Exams
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 NSC November Exams 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2013-memo/1fe50d67-4d77-466f-8f17-2e883eef430b)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2013 · isixhosa. Memorandum, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2013

                                        IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-28.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              2                        DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE
UMBUZO 1 (UMBUZO OMDE)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

INTLAKOHLAZA – JJ Jolobe

Ntlakohlaza, siyakubulisa! - Imbongi isebenzise uphawu lwesikhuzo ukubonisa
ukuvuyela ukufika kwentlakohlaza. Ikwabonisa nokuyamkela ngokuyibulisa ngogcobo
olukhulu. Imbongi isebenzise isimntwiso ukubonakalisa uthando, imincili nokwamkela
eli xesha lonyaka.

Uxwebil’uhlininika, umbi - Usebenzise isimntwiso, ukuxweba, ukuhlininika nobubi
ukuphuhlisa ukumbatsha komhlaba ngexesha intlakohlaza ibingekafiki kusebusika.
Isigama ‘ ukuxweba’ sakha umfanekiso-ntekelelo ozoba indlela elibi ngayo ixesha
lasebusika. Igama ‘ukuhlininika’ linika umfanekiso-ntekelelo womntu okhathazekileyo
nofuna ukulila ngenxa yentlungu ethile ukusizobela imeko embi umhlaba ubukuyo
nendlela ubusika obuyixhwala ngayo indalo.

Namhla uyancuma, uyahleka - Imbongi isebenzise isimntwiso ‘Namhla uyancuma
uyahleka,’ izama ukuveza, ukuqaqambisa inguqu, ukubonisa ukonwaba nokuvuya
komhlaba kwakufika intlakohlaza.

Ubugugile wambeth’ amajacu - Imbongi isebenzise isimntwiso esizoba umfanekiso-
ntekelelo weliso womntu osele eneminyaka ephila, obonakalisa ukuphelelwa
ngamandla nonxibe iimpahla ezidlakadlaka. Oku kuphuhlisa ukuba umhlaba ubumbi
uxwebile ujongeka mdala ungahlaziyekanga.

Wawambesa, wanjengomtshakazi - Kulo mqolo imbongi isebenzise isifaniso
‘wanjengomtshakazi’. Ubutshakazi bumele ubutsha, ukugqibelela, ukukhangeleka
ungenachaphaza nobunyulu ukuphuhlisa ubuhle obuye bakho kwakufika ixesha
lentlakohlaza. Umhlaba uye wamhle, wanengca wanazo nezinye iindidi zezityalo.

Ibisozela yonk’ into eyindalo - Imbongi ibuye yasebenzisa isimntwiso okanye
isihlonipho ukuphuhlisa ububi nokungavuseleleki kwendalo ngelixa ingekafiki
intlakohlaza.

Mphaphamisi, uyivuse yonke - Imbongi isebenzise isikweko okanye isimntwiso
‘mphaphamisi’. Umphaphamisi ngumntu okuvusa ebuthongweni, okuvuselelayo
nokuqaphelisayo xa ungaboni. Oku kuphuhlisa ukuba ukufika kwentlakohlaza
kuyayihlaziya yonke indalo. Isimelabizo soquko....... Yakufika intlakohlaza yonk’ indalo
ithi dlwe, ngumbuyiseli wethemba, imithi iba mbeje-mbeje bubuhle, isandi seenyosi
sitsho kamnandi, iintaka zintyiloze, yonke loo nto ibe iphuhlisa ulonwabo.

Yonwabile nayo imifula - Kusetyenziswe isimntwiso ukubonisa ukuhamba kwamanzi
emifuleni ngokunga iyavuya kukufika kweli xesha lonyaka. Ukusetyenziswa
kwesibandakanyi u-na kuphuhlisa ukubandakanyeka kwemifula kulo moya

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              3                       DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

wochulumanco ubuxhanyulwa yenye indalo. Kaloku ikwalixesha lemvula ibisoloko
ingekho, ngoko ke imifula ebiyomile itsho ibe nengxolo yamanzi ahambayo. Imbongi
ithi ngolo hlobo ibonakalisa ukonwaba.

Iyadloba ngokwamatakane - Imbongi isebenzise igama ukudloba, isizobela
umfanekiso- ntelekelelo weliso, ibe ngathi siyayibona indalo itakataka kukuvuyela
ixesha lentlakohlaza. Ikwasebenzise nesifaniso u-ngokwamatakane iphuhlisa
ukonwaba kwemifula, oko kutsho ukuhamba kugeleza amanzi kanye ngale ndlela
atakataka ngayo amatakane ahluthayo ngexesha lentlakohlaza. Ukudloba
kwamatakane kuphuhlisa intlutha nokwaneliseka – oko kuthi oku kudloba sisantya
ahamba ngaso amanzi kule mifula.

Ihlokoma, idanduluka isithi - Imbongi isebenzise igama ‘ihlokoma’ elizoba umfanekiso-
ntelekelelo wendlebe ibe ngathi siyayiva loo ngxolo yenziwa yindalo, imifula ivuyela
ixesha lentlakohlaza. Ukuhlaziyeka kwendalo, ukuvuya nengxolo yezandi ezenziwa
yindalo ngenxa yokufika kwentlakohlaza, imbongi ikuphuhlise oku ngokusebenzisa
isimntwiso, ‘ihlokoma idanduluka’. La ngxolo nala ntsholo yenziwa yindalo yonke
iphela ibonakalisa ukubulela kwayo kukufika kweli xesha lentlankohlaza. Isandi
esenziwa kukuzala kwemifula ukuvelisa njengentlokomo ngathi iyabulela ngenxa
yokufika kwexesha lentlakohlaza.
                                                                                              [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UVUKANI MADODA KUSILE - ZWV Mzukwa

2.1      “Ndikhumbul’ eNxu-u-ba”.√                                                            (1)
2.2      Yimvano-siqalo.√                                                                     (1)

2.3      Umqhagi uphila kamnandi kuba usoloko uphakathi kwezikhukukazi.√ / Yonke
         into okanye umntu wesiduna uva kamnandi xa ephakathi kwabasetyhini.√ /
         Inkunzi iveza ubani okwinqanaba lokongamela njengendima edlalwa
         ngumqhagi phakathi kwezikhukukazi, nto leyo enika ulwaneliseko
         nolonwabo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)
2.4      Imbono yendawo enento eninzi nalapho kungelulanga ukufumana into
         elahlekileyo, senzo eso sithandwayo lusapho lwakwankukhu ofika luqhwaya
         into eyaziwa lulo.√

         (Nayiphi na kwezi)
                                                                                              (1)
2.5      Kukugxininisa√ / Iphuhlisa isini sale nkunzi√ / Ukuyibonga.√ ukubethelela
         isandi.√                                                                             (1)
2.6      Lusetyenziselwe ukudala isingqisho.                                                  (1)
2.7      Ngokusebenzisa umqhagi okhonya emini emnyango ukuhlola ukuza
         kweendwendwe.√                                                                       (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              4                       DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

2.8      Ukucaphuka√ / umsindo√ / ukukhathazeka√/ impoxo√ / indelelo√ /ukudikwa √/
         ukukruquka.√/ukuchekrwa.√/ukucunuka.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

2.9      Umqhagi ubalulekile eluntwini kuba uchaza amaxesha.√√ / unendima enkulu
         oyidlala kwintlalo yoluNtu nosapho lwenkukhu.√√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                 (2)
                                                                                             [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UNKOSANA “THE HAPPYBOY” MGXAJI - NThuthani

3.1      ‘Uzitshayel’ ezoMzantsi Afrika khucu’√ / Xa igqugqisil’ekhaya .√
                                                                                             (1)
3.2      Sisakhono nendlela ahlasela ngokukhawuleza ngayo√ / Sibonakalisa
         ukuthontelana kwamanqindi nokuphephaphepha kwakhe ngephanyazo.√                     (1)

3.3      Umqolo ngamnye unamagama amahlanu.√                                                 (1)
3.4      Usivezela izimbo azisebenzisayo ezibukekayo nazenza
         ngokukhawuleza xa esilwa.√√/ Ukubhabhela phezulu kwentambanane
         ikwayamanisa nendlela alubhekelisa ngayo utshaba lwakhe xa esilwa.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)
3.5      Ukungoyiki nto nokubalasela okanye ukutshatshela kuloo nto uyenzayo.√√              (2)
3.6      Ubaxo√/ ugqithiso√/ ubabazo√ / unxulumaniso.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)
3.7      Ngumfanekiso-ntekelelo wendlebe.√ / ngumfanekiso-ntekelelo weliso.√                 (1)
3.8      Ngumbongo-nkcazo.√ / ngumbongo ochazayo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)
                                                                                             [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IMBONGI YESIZWE, uS.E.K Mqhayi

4.1      Ngumbuzobuciko√ / isihlonipho√.

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)
4.2      Ukufa kwakhe kuze ngesiquphe√ / kuze kungalindelekanga√ / imbongi yazisa
         isizwe ngalo mphanga.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              5                          DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

4.3      UMqhayi ulele phezu kwemisebenzi yakhe emihle neyanelisayo eluntwini.√√                 (2)
4.4      Iphethe intshuntshe nomnqayi wokholo√ / ...‘uMesiyasi edumisa’.√ / ‘Umthiyi-
         magama akasele emthe jize na’√ / umkhonzi weenkosi akakhonzi eBhotwe na
         namhla?’
         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)
4.5      Ufudukile umphakathi enxuweni elidala.√                                                 (1)

4.6      Imbongi iphuhlisa ukumhlonipha okaMqhayi √√ / imlanda ngokomnombo
         wakhe emncoma ubungangamsha bakhe.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)
4.7      Isakhono sakhe sokubonga salolwa ngumCirha waseMonti√ / wakhuliswa
         ngumCirha√ / waxonxwa ngumCirha√ / waqeqeshwa ngumCirha.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)
4.8      Ngumfanekiso- ntlelekelelo. √                                                           (1)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 5 (UMBUZO OMDE)

INDLALA INAMANYALA - N Vaphi

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kwistanza soku-1
  •   Kwesi sitanza imbongi isebenzise ‘ukwangorhatya lwemivundla’ ukuphuhlisa
      ukuba la manyala enziwa yindlala ebeqhubeka xa kuqala ukurhatyela.
  •   Usebenzise isigama ‘ulozi-lozi’ womlilo, imbongi iphuhlisa ukuba kwakukho
      umlilwana. Ulozi-lozi ukwaphuhlisa ukuba lo mlilo ucekeceke kunzima kunqabe
      kwale yokubasa into.

Kwistanza sesi-2
  •   Isigama - ‘...iqhashumbile intlantsi yee nca’- imbongi iphuhlisa indlela eyatsiba,
      yataka ngayo intlantsi. Sikwazoba umfanekiso-ntelekelelo wento ebuhlungu
      oyiva esikhumbeni ibangele umothuko. Isifanekisozwi ‘yee nca’- siphuhlisa
      indlela eyahlala ngayo le ntlantsi emntwaneni, okanye ukuncamathela
      kwentlantsi.
  •   Isaci ‘...ukukhatywa yinkawu’- siphuhlisa ukuba usana lwalulaliswa kukulamba
      okanye yindlala.

Kwistanza sesi-3
  •   Isaci ‘umkhosi usidla amahashe’ siphuhlisa ukuqatsela kwendlala eyayigquba
      ngelo xesha.
  •   ‘Umhlaba uluqweqwe lomqwebedu’- esi sigama siveza indlela owawumbatshe
      ngayo umhlaba ngenxa yembalela, imimoya neengqele zasebusika. Umhlaba
      awuvelisi nto ekwabethelela olu luvo lwendlala.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              6                         DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

Kwistanza sesi-4
  •   Igama ‘... isirhogolo...’ liphuhlisa ivumba lokutsha kakhulu kokutya nangona
      umlilo wawungacacanga okanye umncinci. Isirhogolo sikwaveza umfanekiso-
      ntelekelelo wevumba lokutya okutshe kakhulu.
  •   “Yakhothuluza ngomnwe yasa emlonyeni”- esi sigama siphuhlisa indlela
      indlezana eyathi yalikhotha ngayo iphini yalitsho lacoceka akwasala kwanto kulo
      ekukutya.

Kwistanza sesi-5
  •   Isifanekisozwi ‘yathi xhwii’- siphuhlisa indlela indoda eyalithatha kakubi ngayo
      iphini emfazini wayo phambi kokuba ibonde ngokwayo, esi senzo sikhulisa lo
      mxholo wokuba xa ulamba ungenza nantoni na.

Kwistanza sesi-6
  •   Isigama ‘...utakile umfazi, wayithi xhakamfu’- esi sigama siphuhlisa indlela
      ekhawulezileyo negadalala awatsiba ngayo umfazi nendlela embi okanye
      engenasimilo awayibamba ngayo indoda kuba efuna iphini.
                                                                                                [10]

UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INDLALA INAMANYALA N Vaphi

6.1      Xa kuqala ukuba mnyama√ / ukutshona kwelanga.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)
6.2      Sizotyelwa umfanekiso-ngqondweni wembiza egqibe iziko lonke√ sizoba
         umfanekiso-ngqondweni wembiza enkulu ezinze phezu kwamalahle.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)

6.3      Wayelaliswe kukuba wayelambe kakhulu√ / wayelaliswe yindlala /liphango.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)

6.4      Sisibaxo√ / ubabazo√ / ugqithiso√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)

6.5      Isirhogolo livumba lokutsha kokutya.√                                                  (1)

6.6      Umhlathi wesi-3 amagama mathathu kwimigca.
         Kumhlathi wesi-4, amagama mahlanu kwimigca emibini yokuqala, abe
         mathandathu kumqolo we-15 aze abe sixhenxe kumqolo we-16.√√ / Imiqolo
         yesitanza sesi-3 mifutshane kanti eyesitanza sesi-4 mide.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              7                     DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

6.7      Avuselela ingcinga yokuba kuyaliwa, kubi ngenxa yendlala.√/ Avuselela
         ingcinga yokuba akukho mvisiswano.√ / Avuselela ingcinga yokuba akukho
         xolo.√ / Avuselela ingcinga yokuba akonwatywanga.√ / Avuselela ingcinga
         yokuba akukho thando phakathi kosapho.√ / Avuselela ingcinga yokuzicingela
         wedwa.√ / Avuselela ukunyhashwa kwamalungelo abantwana, abazali batya
         bodwa.

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)

6.8      Ngenxa yendlala ungenza nantoni √√ /
         Ngenxa yendlala uphelelwa ziintloni.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                (2)
                                                                                           [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              8                    DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI

UMBUZO 7 (UMBUZO OMDE)

NYANA WAM! NYANA WAM! - WK Tamsanqa

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

   •   OkaJafta uthi “isigqebelo sisafobe esithi xa bekufanele ukuba isenzo siphume
       kwinkalo ethile suke sibheke kwindawo echaseneyo naleyo besicwangciselwe
       yona. Sisetyenziselwa ukudala impoxo nokuhlekisa ngobudenge bomntu
       okanye ukudala intlekele.”
   •   Indlela eliphele ngayo eli bali liphume apho bekungalindelekanga khona.
   •   Lo mlinganiswa unguThole simbona efika eZazulwana sele enguchwenene
       womfundisi, ubomi bakhe ubuqale kwesi sikolo engumqhiqhibelana weqaba
       elingaxeli nokuba kuyasa.
   •   Le mpumelelo yakhe ingaka ebomini ibingalindelekanga kuba
       ebeyinkwenkwana ekhula ngaphandle koyise, ekhulela kwaFikizolo, mzi lowo
       babengahlobenanga nokuhlobana nawo.
   •   Ukuze uThole abe ufikelele kweli nqanaba akulo, ibe yimigudu namahla-
       ndinyuka.
   •   Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokungafuni
       sikolo waphala elizweni engenasizinzo.
   •   Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe abangamatshivela,
       uThemba noSonwabo, abazinikele kubomi bokuzibhubhisa, agqithele eBhayi
       engagodukanga.
   •   Uzibone sele eseBhayi uThole engazazi nokuba uye njani khona, naba bahlobo
       bakhe abamniki mkhondo xa ebuza ukuba ufike njani.
   •   Ngelokuzinikela kwelo zwe laseBhayi, uThole uzama ukuzakhela ubomi
       ngokuzifunela umsebenzi.
   •   Uye athandane noNomsa adibene naye edolophini nathe wazibona
       selesengxakini yokuphantsa ukubulawa ngenxa yomgulukudu abethandana
       nawo uNomsa.
   •   Ekwenzeni kwakhe isigqibo sakhe sokugoduka, uphindela ezandleni zala
       matshivela angabahlobo bakhe nabebenze iyelenqe ngaye, elithe lajikela
       kwabona.
   •    Ngokungalindelekanga yena uyasinda kwingozi yokuqwengwa ziingonyama
       kumahlathi aseKnysna asel’ezakhela ubomi kweloo zwe.
   •   Uthi xa efika eKnysna azenze igqirha, nobomi bumvume. Akukho mntu
       ebenokulindela le mpumelelo ingaka kuThole selephila obu bomi.
   •   Iimeko zamaphupha angamonwabisiyo zimnyanzelisa ukuba alishiye
       elaseKnysna, agoduke.
   •   Uthi nangoku selegodukile kungabikho mntu unathemba lokuba angaze

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              9                 DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

       aphinde afunde kuba sele mdala kwaye namahlandinyuka ahlangene nawo
       ebomini enza ukuba angacingelwa ukuba angangugqirha.
   •   Uthi xa uyise uFikizolo emcebisa ukuba athathe umfazi ale, ngelithi ufuna
       ukubuyela esikolweni.
   •   Uyise wothuswe yinto yokufuna kwakhe ukubuyela esikolweni kuba
       ebengamthembanga, ade abe namazwi athi, uya kuthemba xa efumana incwadi
       evela kuye eDikeni esikolweni.
   •   Bekungalindelekanga ukuba uThole angade afikelele kulo mgangatho
       wemfundo kuba ebeselebethwe lilizwe, emdala engenayo nemali eyaneleyo
       yokuya kula maziko anyathele kuwo emfundo.
   •   UThole wenziwe wakrelekrele kakhulu ngoku ebuyela esikolweni. Uzotywe
       waneziphiwo ezimqaqambise wade wabonwa, waqapheleka nakuthathatha.
   •   Zezi ziphiwo ezimhlahlele esi siphelo sakhe singalindelekanga.
   •   Wenziwa umphathi wamakhwenkwe akufika esinaleni.
   •   UThole uqaqambe wade wafumana imbasa nesipho-nkxaso mali ngenxa
       yokubalasela kwakhe.
   •   Unikwa uxanduva lokujongana neenkonzo zabafundi ngumfundisi uShepherd
       ade enziwe nosihlalo weS.C.A.
   •   UThole uhlangana nomfundisi uMaqoma aze amsondeze kuye.
   •   Uthi esengumfundi osesikolweni amele iYunivesithi kukhuphiswano
       lweengxoxo-mpikiswano. Waqaqamba kolo khuphiswano waqatshelwa waza
       wafumana nemali-nkxaso nethuba lokuya phesheya kwangale ngxoxo-
       mpikiswano.
   •   Wonyulwa ukuba aye kwingqungquthela eNgilane kwingxoxo-mpikiswano.
   •   Nalapho eNgilane umbhali umenze waqaqamba kwezo ngxoxo-mpikiswano
       ukuze akwazi ukuwongwa ngemali-nkxaso yokufunda kwelo laseNgilane.
   •   Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole obe sele ngene eziyolweni
       nasezindywaleni angangumfundisi oweyisa iingxaki zaseGeorge Goch, indawo
       edume ngokweyelisela abefundisi kwiziyolo notywala, indawo ebingayifuni
       inkonzo.
   •   Ukutshata kwakhe noThozama kube negalelo ekutshintsheni kobomi bakhe.
   •   Kwimpumelelo yakhe eGeorge Goch udibana noyise ubaw'uMkwayi
       engalindelanga. Oku kudibana kwakhe noyise kumenze wagqibelela ebomini
       bakhe njengethol’ iduna.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)
                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              10                   DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 8 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM! - WK Tamsanqa
8.1      ‘...eyibophe yancinci eyakhe’.√                                                   (1)
8.2      Bubomi obabungamyolelanga kwelo laseBhayi√ / wasinda ekugetyengweni
         nguJoe neqela lakhe√/ wasinda ekufeni√ / kukoyika ukuphinda ukubethwa
         ngootsotsi√.
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
8.3      Wayengasafuni kwanto eza kuphinda imdibanise nooThemba√√/
         wayekruqukile ngooThemba.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

8.4      Umyalezo wokuba uThemba nomqhubi badibana bathetha ngoThole.√√                    (2)
8.5      Wayesenzela ukuba uThole angamva kuba liza kudula icebo labo.√√                   (2)
8.6      C.√ / ungumlinganiswa onguvalithuba.√ / C. ungumlinganiswa onguvalithuba.√        (1)

8.7      Likwinqanaba loyondelelwano lwezinto√/ likwinqanaba lokujiya kwezinto√/
         likwinqanaba lokunaba kwebali√ kuba izithole zempixano ebeziqalisa
         ngokuntshula kwingabula-zigcawu ziyakhula ngamandla.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
8.8      UThole wayecinga yaye ezimisele ukuba uyagoduka kanti uza kuya kuwa
         eKnysna engacingelanga.√√ / OoThemba iyelenqe ababelenzela uThole
         laphetha libajikela.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
8.9      Inkolo yesintu imenze wakwazi ukuphila eKnysna .√√ Inkolo yobuKrestu yona
         ibe negalelo ekumtshutshiseni ukuba agoduke.√√                                    (4)
8.10     Yingoma nekhodiyane eyayikhaliswa nguThole.√ /Ukulangazelelwa kwelizwi
         leNkosi√ / iintshumayelo√ / umtsalane womculo wekhodiyane√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
8.11     Iingcambu zenkolo yobuKrestu kuThole zatyalwa ngumfundisi uMaqoma
         nomfundisi uSheperd ukuze abe ngulo mfundisi anguye√/ bamkhuthaza
         ukuba alandele ikhondo lakwaLizwi eli wayelinqwenela√ / bamnika amathuba
         okuzibonakalisa√/ bamfunela imali waza wafundiswa yicawa.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
8.12     Usebenzise abantu abaphathela ubaw’uMkwayi iindaba zomfundisi omtsha
         oneentshumayelo ezakhayo okwafana naye ubaw’uMkwayi.√√ / Usebenzise
         ukugula kukabaw’uMkwayi othe wahoywa nguThozama, Thozama lowo othe
         wabona iimpawu ezifana twatse nezo zikuThole √√ / Usebenzise kwa uThole
         ngesakhono sakhe ekushumayeleni. √√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              11                   DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

8.13     Kwakuphilwa ubomi bokuzitshabalalisa.√√ / Uninzi lwabantu
         lwalungakholwa kwilizwi likaThixo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)
8.14     Ewe kuba satshintsha isimo sentlalo saseGeorge Goch√√ / Kwaye kwakho
         isakhiwo senkonzo√√ / Kwaguquka abantu abaninzi.√√ / Kwehla izinga
         lokuselwa kotywala√√ / Waziwa uThixo kule ndawo.√√
         (Naziphi na ezimbini kwezi)                                                      (2)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              12                   DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
UMBUZO 9 (UMBUZO OMDE)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
•   OkaJafta uthi “isigqebelo sisafobe esithi xa bekufanele ukuba isenzo siphume
    kwinkalo ethile suke sibheke kwindawo echaseneyo naleyo besicwangciselwe
    yona. Sisetyenziselwa ukudala impoxo nokuhlekisa ngobudenge bomntu okanye
    ukudala intlekele.”
•   Abantsundu nabamhlophe babeyinyoka nesele kusilwelwa amalungelo abantu
    abamnyama phantsi kwesandla esilushica samabhulu.
•   Zanqoza amatyeli amaninzi, abamhlophe de basebenzise abamnyama ukuba
    bathengise abanye.
•   Bawasebenzisa amandla abo okulawula, iingcango zothethathethwano
    nokubonisana zazivaliwe kungekho apho abantu banokulilela khona.
•   Babhenela kuqhankqalazo abantu abamnyama wabanjwa umntu, wabulawa
    umntu, wabhaca umntu lingekho ithemba lokugob’ uphondo kurhulumente
    wamabhulu.
•   Ezoqoqosho, ezentlalo nezopolitiko zachaphazeleka yangusaka bhe.
•   Abamhlophe babaphatha ngolunya abantu abamnyama bebabulala
    ngokungenalusini, bebageca ngokungathi ‘yirhengqe inqunqa iindiza, ibubutyadidi
    begazi ngokunga yimijelo enkcenkcezayo, elo iligazi leentsana, lamadoda
    neleentokazi ezigqithe zingayolelanga.
•   Umfundisi uHlathi ngexesha eseluvalelweni waqatywa ngepolishi emnyama
    kusithiwa ugeziswa kukuba neenwele zabantu bebala loo nto ibonisa
    ukungcungcuthekiswa kwabantu bephethwe okwezilwanyana.
•   Kumahlandinyuka kaMfazwe, usinda ekubulaweni kwaQaka, asinde ekubanjweni
    esiya eMgazi, ukusinda emapoliseni endleleni eya eMthontsi, ekuqubisaneni
    namavukela-mbuso, esiya kubulawa nakwinqwelo eyatsha nabantu, kukhokelele
    kwiinguqu ebezingalindelekanga ezathi zenzeka.
•   Ukusetyenziswa kwabamnyama abafana nooNdlela, Friday nooNtsipho
    kwakunganiki siqabu sokuba izinto zinokuphela ziyile nto ziyiyo namhlanje
    njengoko iintshukumo zoluntu zaziphantsi kweliso elibukhali leempimpi
    zabamhlophe.
•   Kwenziwe urhalirhali ngabamhlophe bejika iingqondo zabazabalazi ukuba babe
    ziimpimpi nokusingela phantsi umzabalazo. Eli nqatha lijingisiwe nakuMfazwe
    walikhaba ngawo omane.
•   Izinja zamabhulu zimgqwalisile uMfazwe eluntwini lakwaQaka ngelithi naye
    uyimpimpi watsho wanuka umzondo engafunwa nangosebeleni.
•   Isiganeko saseholweni siyiveze ngokucacileyo intiyo yabantu bakwaQaka
    kuMfazwe, loo nto yamenza ikheswa elihamba ngamathunzi obumnyama.
•   Izinto zibe butshintsha emva komngcwabo kaMachule ngenxa yobuqhawe
    abubonakalisileyo kodwa utshaba lona lwathi nca emva kwakhe.
•   Isiganeko sokuzama ukunceda abantu ababekwiCresida senze into yokuba
    kufikelelwe kwisigqibo sokuba idabi lomzabalazo makalilwe esuka ngaphandle,
    wabhaca.
•   Abantu babengenamhlaba uphangaleleyo wokuba bakhethe izifundo
    ababezithanda ngaphandle kokunyanzelwa ukuba babe ngootitshala, amapolisa,
    oonesi nokuba ngoomabhalane. UMfazwe wayeneminqweno yokuba ngugqirha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              13                   DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

  •    Wawumkhulu umsantsa phakathi kwabantwana babamhlophe nabamnyama
       ngokwezinga lemfundo. Imfundo yabamhlophe nabamnyama yayingalingani
       ngafani.
   •    Ukudlala komntwana womntu omnyama nowomlungu yinto engazange
        yacingwa ukuba inokwenzeka.
   •    Liphupha elingazange liphutshwe ngabamhlophe ukuba abantwana babo
        bangaba nobuhlobo bobuphilileyo, bafunde sikolweni sinye besenza izifundo
        ezifanayo babhale neemviwo ezifanayo njengoko kusenzeka ngoku.
   •    Abantu babehlaliswa ngokobuhlanga, abamnyama behlala ezilokishini ngelixa
        abamhlophe babehlala qelele edolophini bodwa. Ibali likaMfazwe livulwa
        ngoMfazwe sele engummelwane kaMeva ongumlungu nto leyo ingazange
        yalindeleka.
   •    Ukufunda kwabantu ngokunga abekho kumzabalazo babuya nezidanga
        ezahlukileyo benze izifundo ababezikhethele zona, uSiphiwo wafundela
        ubufundisi, uMfazwe wabuya eligqwetha ngoncedo lweZizwe eziManyeneyo.
        Akukho bani wakhe wayiphupha into yokuba ithemba labamhlophe uFriday
        ityala lakhe lingaze lichotshelwe ligwetywe nguMfazwe.
   •    KuMfazwe buqu yayiliphupha into yokokuba abuye ephila njengoko abaninzi
        bawa endleleni yomzabalazo. Mve xa wayesithi kuNdima “wazi mhlophe ukuba
        andizi kubuya ndiza kufela ehlathini njengabanye.” Le nyani yangqinwa
        nangumzingeli awathi wadibana naye kwindlela eya eThongo.
   •    Ubuya sele enalo nelinye igama asele ebizwa ngalo, uSiqhwala. Endleleni eya
        eMgazi ngelokubhida amapolisa ukhe wazenza isiqhwala engazange ebomini
        wacinga ukuba angaba sisiqhwala.
   •    UMfazwe waba nentiyo ngakuZo ngenxa yobudlelwane awayebucingela
        phakathi kwakhe noFriday. Yanuka umzondo yonke into enoZo phakathi
        akafunda neencwadi awayembhalela zona kanti uzivimba ulwazi lokokuba
        wayethandwa, exhaswa kwaye engenanto yakwenza noFriday. Xa ebuya
        wothuka waphants’ukufa akufumanisa into yokuba uZo wamzalela ithole leduna,
        unyana ukutsho.
   •    Ekubuyeni ekudingisweni lwathi lwaqala uthethwathethwano. Indibano
        zezopolitiko ezazigatywa zavumeleka.
   •    Iimpimpi ezinjengooFriday nazo zaba namaqela azo opolitiko ngokunge ngathi
        nazo zaba negalelo ekulweleni inkululeko.
   •    Akukho nalinye ibhulu elalikhe laphupha into yokuba umsinga womzabalazo
        wabantsundu ungamqethula urhulumente wengcinezelo.
   •    UMfazwe naye ngeliya xesha asendleleni eya eMgazi xa wayesithi
        ndiyokuzixhobisa ukwenzela ukuba amadatyana ooFriday ndiwathi qhwi
        ngephanyazo.
   •    Ayizange ifike engqondweni yakhe into yokuba ngenene nangenyaniso uza
        kufunda, axhotyiswe ziZizwe eziManyeneyo zimnike ulwazi aza kulusebenzisa
        ekuphuculeni iimeko zokuhlala ekhayeni.
       (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkelwa)
                                                                                          [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              14                  DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 10 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO - N Saule

10.1     ‘Anqaba ukuphuma emlonyeni amazwi’.√                                             (1)

10.2     Usityhilela ukuba kwakungemnandanga kwaQaka.√ / Usityhilela
         ukuba abantu babengazolanga kukubi√ / Wavakalelwa umzi
         baqhankqalaza.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

10.3     Uzotywe wangumlinganiswa othetha ngqo ongafihliyo.√ /
         ongagwegweleziyo√ / ongahlebiyo√/ akathengi buso unomqolo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

10.4     Umfazwe wayengengongcothoza. Esikolweni wayedla ngokurhabulisa
         abafundi nootitshala ngezopolitiko.√√ / Akuba ebanjiwe ununuswa ngenqatha
         ukuba avume ubumpimpi, ukukhaba ngawo omane oko kuba engafuni
         kuthengisa abantu bakokwabo.√√ / Eziseleni uva kumbokrwa uKK ukulwa oku
         ngokuthumela iimbumbulu zezithuko.√√                                             (2)

10.5     Isityhilela ukungazoli komzi wakwaQaka ngenxa yemeko yezopolitiko
         eyayisenzeka kwaQaka√√ / Kwakukubi abantu bephatheke kakubi
          ngamapolisa.√√                                                                  (2)

10.6     Yeyokutshiswa kwendlu yakowabo.√                                                 (1)

10.7     Ngumyalezo wokuba amapolisa ngabantu abangenanceba
         nabakhohlakeleyo.√√ / Ngumyalezo wokuba amapolisa ngabantu
         abangqwabalala xa besenza umsebenzi wabo.√√ / Ngabantu
         ekwakufunzwa ngabo ebantwini bengenakuphikiswa.√√/Ngumyalezo
          wokungafunwa kwamapolisa kule ngingqi.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

10.8     Imfundo yachaphazeleka kuba izikolo zatshiswa zavalwa.√ /
         Uqhankqalazo yabubomi bemihla ngemihla.√ / Abantwana baphuncukelwa
          zizimilo.√ / Kwakhula ukungathembani eluntwini kuba bekrokrela
          ukuba abanye bangoongcothoza.√ / Abantu babulawa ngamapolisa.√ /
         Yadala umsantsa neyantlukwano phakathi kwabantu
         bakwaQaka.√

         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                       (2)

10.9     Ukuyondelelana kwebali.√ / ukujiya kwebali.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              15                   DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

10.10    UMfazwe uzazi engumlweli wamalungelo abantu kodwa uzibhaqa sele
         ekrokrelwa ngubaw’ uGaba ukuba ungungcothoza√√ / ukufika umzi
         wakowabo utshe uluthuthu sisenzo awayengazange asiphuphe uMfazwe.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
10.11    Babezazi iintlanganiso nokuqhubeka kuzo benikwa ulwazi
         nguFriday namahlakane akhe.√√ /Eluvalelweni uMfazwe uxelelwe ukuba
         angaphila impilo entle afane nooFriday xa enokuvuma ukuba
         ngungcothoza.√√/ Emini ooFriday namahlakani akhe bazenza iinkokheli
         zabantu, ebusuku baphethe imipu yokutshabalalisa umsinga
         womzabalazo wabantu.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
10.12    UMfazwe lwafihleka kuye ulwazi lokuba uNokuzola usamthanda √√ /
         UNokuzola akananto yakwenza noFriday √√ / UNokuzola uthwele umntwana
         wakhe.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
10.13    Eholweni uMfazwe ufika uFriday ejikelise isandla kuNokuzola.√√                    (2)
10.14    Ukuzithemba√√ / Ukungazoyikiseli√√/ UMfazwe akoyiki nto kuba uyazazi
         ukuba ukhuselekile.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
10.15    Wenze ukuba sibambe amazinyo ukufika kukaFriday namahlakane
         akhe kwabaw’ uGaba bexhobe befohlele, uMfazwe ekwakulo mzi.√√/
         Ukungaxhobi kukaMfazwe ejongene nabantu abaxhobileyo kuko
         okubangela unxunguphalo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
                                                                                           [25]

                                                     AMANQAKU ECANDELO B:                  25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              16                  DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 11 (UMBUZO OMDE)

AMAZA - ZS Qangule

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

  •   Yinyaniso ukuba abalinganiswa abathile baguquke izimilo zabo ngenxa yokutshintsha
      kwamaxesha nokudlelelelwa kwabo ekuxhamleni amalungelo abo. Oku kuthe
      kwaneziphumo ezibi kulo mdlalo.
  •   UDanile wendisela uNamhla kuSidima njengoko yayiluxanduva lwakhe ukwenza oko
      njengomzali.Oku uNamhla ukukhaba ngawo omane ngenxa yexesha aphila kulo.
  •   Kuye oku kubonakalisa ukuba ulivinjiwe ilungelo lokuzikhethela umntu anqwenela
      ukwabelana naye ngobomi.
  •   UNamhla ubonakalisa ukuwuchasa lo mtshato ngokuthi abe nomsindo,
      ukunxunguphala kwanokuxheleka emoyeni. Oku ukuphuhlisa ngeentetho nangezenzo
      zakhe.
  •   Ubonakala engqunga endlwini yakhe yokulala kokwabo, uthi esemnyango abe
      esefesitileni. Mve xa athi, “Yena lo vunxu usisizothezothe!
                                   Ngahle uphele loo mtshatwana iluthuthu.
                                   Esona sambatho sobukhoka sesi!” (Nezinye iintetho
                                   ezibonisa ukukhathazeka azisebenzisileyo)
  •   ULizo ufika entangeni kaNamhla kwaDanile amfake umsesane ukubonisa ukuba
      uyamthanda ekwambanga ukuba ngowakhe nangona kokwabo enyanzeliswa
      ngoSidima. Kucaca mhlophe ukuba uNamhla yena uzithandela uLizo Vaxa.
  •   Ngokwenkcubeko yethu kulindeleke ukuba intombi esele ilotyolwa ichule ukunyathela
      kuba ngumfazi wamaThile lowo. Sibona uNamhla evulela entangeni ndoda yimbi de
      wabhaqwa emhokamhokana nayo. Esi senzo sibonisa ukulwa nokunyhashwa
      kwelungelo lakhe lokuzikhethela umntu amthandayo.
  •   UDanile uyavutha ngumsindo kuba ebona uNamhla noLizo bethandana entangeni
      kaNamhla. Esi senzo sibonakalisa ukunyhashwa kwelungelo lakhe njengomzali
      owendisayo nosabambelele kumasiko nezithethe zakwaNtu.
  •   Uthi akungaboni ngasonye noNamhla uDanile abhenele kumaBhele ngokubanzi
      ngethemba lokubuyisela ilungelo nesidima sakhe sobuzali. Idale umnqa into yokuba
      amaBhele angaboni ngasonye kulo mba wambi exhasa uNamhla ekunyhasheni
      ilungelo likaDanile. Oku kwenziwa kukutshintsha kwamaxesha.
  •   Ukungawufuni kwakhe uNamhla lo mtshato ukubonakalisa nangethuba sele
      etshatiswe ngenkani noSidima. Oku ukubonisa ngeentetho zakhe kuSidima
      ngobusuku ekwakuza kusa ebuyela eRhawutini uSidima. Mve xa athi,
      “Ngelingagwegweleziyo, nangantyuntyiyo ndithi ndikhulule, ndilibale”.
  •   USidima naye ube lixhoba lokutshintsha kwamaxesha ngokubonelwa umfazi.
  •   UNamhla uthandana phandle noLizo, akabakhathalelanga abantu bomzi wakhe
      ngakumbi uninazala uMaNdaba.
  •   Ukhaba ngawo omane kwakuthethwa ngesiko lokungenwa kuba ebhujelwe yindoda.
      Le nto imenza uNamhla abonakale njengomlinganiswa ongenambeko ngokwendlela
      athetha ngayo nabantu bomzi wakhe.
  •   UNamhla njengomntu weli xesha akakhange ayizilele ngendlela eyiyo indoda yakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              17                    DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

  •    Akayamkeli kwaphela into yokungenwa ngomnye wabantakwabomyeni.
  •    Nalo mba wokungenwa uyibeka elubala into yokutshintsha kwamaxesha, oku
       kubonakala kwindlela uNamhla athetha ngayo nabantu bomzi wakhe.
  •    Akayeki ukuthandana noLizo ngoku kanye azilileyo de alebele ngokuthi
       akhulelwe esemzini.
  •    Zonke ezi ziganeko zingentla kwelinye icala zibonisa ukuphucwa kukaMaNdaba
       uxanduva lwakhe lokuba nguninazala kaNamhla.
  •    Kwelinye icala uLizo naye ubonelwa umfazi ngokwenkcubeko okanye isithethe
       sakwaNtu ngabazali bakhe, oku akakuginyi kwaphela njengoko ephila kula
       maxesha, ufuna intombi esenyongweni kuye uNamhla. Oku kubonelwa kudala
       intiyo netyheneba ngakuZodwa umkakhe. ULizo ubona uZodwa njengomntu
       olivila nolixelegu. Emva koko umnika uphuma-phele emzini wakhe.
  •    Akuba egxothiwe uZodwa uya eRhawutini nto leyo eyabangela ukuba uLizo
       amlandele ukuze afike amdubule kunye noSidima.
  •    Sekunjenje nje kwelinye icala uZodwa Zazile naye wendiselwa kuLizo kuba
       ekhulelwe nto leyo nayo ebonakalisa ukutshintsha kwamaxesha.
  •    ULizo ubuyela kuNamhla ongumfazi kaSidima kwaye ebonakalisa phandle
       ukuba bayathandana.
  •    Akaboyiki abantu bomzi kaNamhla kuba uthetha unothanda kubo, akazihoyi
       iintetho abazenzayo nto leyo ekwabonisa ukutshintsha kwamaxesha koko ulwela
       ilungelo lakhe lokuzikhethela umfazi amthandayo nelithe lanyhashwa.
  •    Baxolele ukujinga iliso benoNamhla kunokuba bayeke ukuthandana. Yiloo nto
       ebangela ukuba nokuba sele bebhaqwe ngabantu abadala bangadani basuke
       baphendulane nabo ngokungekho similweni.
  •    Kuyo yonke le nto yenziwa sesi sibini akukho uyibona ingafanelekanga koko
       benza nantoni na ekholisa iintliziyo zabo.
  •    Oku kutshintsha kwamaxesha kube ngunozala wokusweleka kwabalinganiswa
       abathile bengenatyala abafana noZodwa waseBhayi noSidima ngabula bona
       kodwa eneneni inguDuma iwele likaSidima.
  •    Nangona bezame kangangoko ukulwela amalungelo abo okuzikhethela
       abawavinjiweyo uNamhla noLizo abazange bade batshate ngokusesikweni.
       (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkelwa)
                                                                                           [25]

UMBUZO 12 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA - ZS Qangule
12.1      Usentangeni yakhe kowabo.√/ kwaDanile.√/ egumbini lakhe.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)
12.2      “...ngathi yeyamajoyini”.√                                                       (1)
12.3      Kuthethwa ukuba akayonwabelanga into yokuzalwa ngabantu ababomvu√
           / abangafundanga.√ / Utshatiswa ngenkani nomntu ongamthandiyo.√ /
          Sibonakalisa ukuqalekisa abazali bakhe√ / ukubajongela
          phantsi√ / ukungabakhathaleli.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2               18                  DBE/Novemba 2013
                                         NSC – Imemorandam

12.4     Ndiyangqina ukuba uphethwe njengenkedama√ / Unyanzelwa ngomtshato
         angawufuniyo abazali benomdla wokufuna ikhazi.√

                                        OKANYE

         Andingqini√ kuba lisiko nesithethe samandulo sakwaNtu ukubonelwa
         kwentombi.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
12.5     Ivuselela ingcinga yokuba wayengawufuni umtshato wakhe noSidima.√√ /
         Ivuselela ukuba wayenomsindo kuba engawufuni umtshato
         awayenyanzelwa ngawo ngabazali bakhe.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
12.6     Sisiyolisi kuba kutyhileka izinto uNamhla ufumana unina omzalayo,
         uMalimakhwe √√ / Abo bekucingelwa ukuba baswelekile basaphila
         (uSidima noZodwa).√√ / Yintlekele - ULizo uyabanjwa√√, kukhutshelwana
         kukhonjwane ngemipu. √√ / Yintlekele-siyolisi kuba kutyhileka izinto
          uNamhla ufumana unina omzalayo, uMalimakhwe. √√ / abo bekucingelwa
         ukuba baswelekile basaphila (uSidima noZodwa).√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
12.7     A.√ / Inqanaba lengabula-zigcawu.√ / A. Inqanaba lengabula-zigcawu.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
12.8     Njengomlinganiswa ohambela yonke imizi ngeenjongo zokuhambisa
         ulwimi√√ / Njengomlinganiswa ohambela yonke imizi ethetha iindaba.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
12.9     Buchaphazeleke ngokuthi amaBhele aqhekeke kubini, izifundiswa
         zixhasa uNamhla amaqaba axhasa uDanile.√√                                         (2)
12.10    Ndiyawuxhasa kuba ngumtshato osekwe ngabazali ngokwenkcubeko
         yethu √√

                                             OKANYE

         Ndiyawugxeka kuba awusekwangwa phezu kothando koko unyanzelwe yiyo
         naloo nto ungaphumelelanga.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                (2)
12.11    Umxholo wale ncwadi ungowokubonelwa kweentombi nokuhlolelwa
         kwabafana. UNamhla yintombi ephila kumaxesha okhanyo ngoko ke
         akahambisani nesi sithethe.√√                                                     (2)
12.12    UNodabephi akanandawo isisigxina ahlala kuyo kuba kufuneka apha ebalini
         ezazile iindaba zala makhaya onke.√√                                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              19                  DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

12.13    Bobabini batshate nabayeni abangabathandiyo.√ / Bobabini abanyanisekanga
         emitshatweni yabo.√ / Bobabini baphethe bengahlali nabayeni babo behlala
         nabantu abathandana nabo.√ / bobabini abonwabanga kule mitshato yabo. √ /
         bobabini banabantwana bangaphandle emitshatweni.√

         (Naziphi na ezimbini kwezi)                                                        (2)
12.14    Isixelela ukuba usentangeni kaNamhla ngokungekho mthethweni kwaye
         unexhala.√                                                                         (1)
12.15    Umfundisi uZazile usebenzisa umbulali ‘kaSidima’ onguLizo ukuba
         afunde iBhayibhile.√√                                                              (2)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              20                  DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 13 (UMBUZO OMDE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
  •   Yinyaniso ukuba abalinganiswa abathile badlelelelwe ekuxhamleni amalungelo
      abo. Oku kuthe kwaneziphumo ezibi kulo mdlalo.
  •   Ilungelo lokuba ngumnini-mhlaba abantsundu baliphuciwe ngamadlagusha
      ngondlela mnyama kuba simva uMaqoma ekhathazwa kukubakude kwabo
      namangcwaba ooyise kuba basuswa kuloo mihlaba ngenkani.
  •   USomerset wenza inquleqhu yokufuna ukususa uMaqoma kumhlaba akuwo.
  •   Le mihlaba ooFiliphu bebeyifumana ngokuthi bathi bacelela ukwakha icawa,
      bafuna indawo yokubeka abantu abaguqukileyo.
  •   Oku kubiwa kwemihlaba nemfuyo kudale iimfazwe, uMaqoma uyalela
      abavunduzi baye kulanda iinkomo ezibiwe ngamadlagusha ngobusuku
      batshabalalisa kuloo mizi babesiba kuwo. UMaqoma uyalela ukuba balwe xa
      behlaselwa.
  •   UMaqoma ulwela amalungelo akowabo xa esithi, “uthi mandicimele na ndibe
      ngathi andiboni xa umhlaba wakowethu utyiwa ndihleli?”, “ Uthi mandivale
      amehlo na xa amaphece eenkabi zakowethu esihla ngeentlambo?” “Uthi
      mandibe kobentlombe na xa amasiko isithethe nesintu sakowethu sibhunyulwa
      kuthi? Nakanye….”
  •   Kwakhutshwa umthetho yirhuluneli wokuphelisa amakhoboka, uSomerset ube
      bukrikriza ngulo mthetho esithi ucinga iinzima abaza kuziva xa ekhululwe
      amakhoboka, ucinga nemisebenzi eyenziwa ngala makhoboka.
  •   UKondile yena ucela umhlaba wokwakha indlu yecawa nesikolo sokufunda
      nokubhala ibhayibhile.
  •   USomerset ujongela phantsi ulawulo lwabamnyama xa engayiboni into yokuba
      uMaqoma achophele ityala lomBrithane.
  •   UFiliphu usingela phantsi inkcubeko yabamnyama ngelithi yintlalo
      yokuzibhubhisa.
  •   Abafazi abaguqukileyo abafana nooMamCirha abasasili emizini yabo abaqabi
      naxa kusiyiwa emidudweni. Abefundisi loo nto bayibona njengobuhedeni.
  •   Abafazi baguqulwa amagama banikwa awobuKrestu umz. Inkosikazi
      kabaw’Mntlane enguNowayini bamthiye igama lokuba nguMary.
  •   Ukusingelwa phantsi kwenkcubeko yabantsundu ngabamhlophe kubangele
      ukuba abafazi bangawahloniphi amadoda abo nemizi yabo.
  •   URufus simbona efaka isimangalo kuSomerset esithi ubalekwe likhoboka lakhe
      uToli elimbele izinto ezininzi eberhweba ngazo waze wathi akumfumana
      wamtywatyusha ngokungena lusini nto leyo engamkelekanga ngokwamalungelo
      oluntu.
  •   Ungumrhwebi ongakhathalele nto yimbi ngaphandle kokuqhatha abantu
      abathengisele izinto ezimbi nezingenaxabiso, umzekelo: izinto ezikhazimlayo
      ezifana namacici, iibhengile nempahla enxitywayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              21                       DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

  •    URufus usoloko ecingela isiqu sakhe kuphela, engamkhathalelanga omnye
       umntu kuba uthi ehleli nje abe abantu ebaqhatha ebathengisela le mpahla
       ayithengisayo, ayikho enye into ayikhathalele ngaphezu kwenzuzo engenela
       isiqu sakhe. Yonke into uyithatha lula kuba simva esithi xa efile ke ngoku
       uBawana makuxelelwe zonke iinkosi ukuba mnye umntu onelungelo lokuphatha
       nokwavunyiweyo sisizwe kwindawo yale nkosi nguQuka.
  •    UFiliphu uthi xa embuza uRufus ukuba uwahlawule malini na la madoda
       ebemsebenzela afumanise ukuba ebengawahlawuli koko ebawanika ukutya
       neempahla njengoko athi yayizizigqibo zabo ezo.
  •    Kulapho uFiliphu asuke wamxelela eziqhitsini ukuba makathi esiya kula madoda
       ebawasebenzisa abe selungise imali yawo yokuwahlawula ngazo zonke ezi
       ntsuku ebemsebenzela.
  •    Utsho esithi ukususela ngoku makawaxelele esiva naye ukuba uza kuwahlawula
       imali ethile yaye engafuni ngxoxo ngaloo nto.Ukunyhashwa kwamalungelo
       abantu abamnyama kubangele ukuba kungabikho mvisiswano phakathi
       kwabantu abamhlophe bodwa.

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkelwa)
                                                                                                  [25]

UMBUZO 14 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! - BB Mkonto

14.1      Kukuthinjwa kwemfuyo√ / ukubulawa kwabantu√ / nokutshiswa kwemizi.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)

14.2      ‘Zifaka umlilo esikhumbeni sosana, esebhinqa nesendoda
          ngokungenamkhethe’.√                                                                    (1)

14.3      “Akayithandi into embi √ / uyithiyile impalalo-gazi.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)

14.4      A.√ / inqanaba lokujiya kwezinto.√ / A. inqanaba lokujiya kwezinto.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)

14.5      Ndiyangqina kuba uthi uMaqoma “siyohlwaya kuba sifuna ukuba aba
          baphathi bayo baqiqe.”√√ / Kuba uthi “Hayi Tshawe mfondini! Mus’
          ukwenjenjalo! Yimiphefumlo engenatyala leyo.”√√ Utsho ngomlomo wakhe
          ukuba makungabulawa mntu.√√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              22                    DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

14.6     Yeyabantu abamhlophe abanokuthi bachaphazeleke kuhlaselo.√ /
         Yeyamajoni kaSomerset neentsapho zawo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

14.7     Njengomlinganiswa othanda imfazwe.√ / Njengomlinganiswa ogazi
         liqhumayo.√ / Njengophumasilwe√ / Njengekroti√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

14.8     Idale imisindo nenzondo ebangele ukuba kubekho iimfazwe.√√ / Idale
         ubutshaba nentiyo phakathi kwabo. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

14.9     UKondile njengomntu onolwazi lwentlalo yamaXhosa usebenzise olo
         lwazi ngokungena ngenkosi uNgqika ukukhupha uMaqoma kumhlaba ame
         kuwo kuba esazi into yokuba uMaqoma uyamhlonela uyise.√√                           (2)

14.10    Njengenkokeli nguye ova kuqala ubushushu.√√ / Njengenkokeli nguye
         ongumabi wezitya.√√ / Uyindlalifa.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

14.11    Kukuphucwa kwabamnyama imihlaba, imfuyo yabo nokujongelwa phantsi
         kwenkolo nenkcubeko yabo.√√                                                        (2)

14.12    Ndiyayincoma kuba abefundisi bafundisa inkolo yobuKrestu, bavula izikolo,
         abantu bafunda ukubhala nokufunda iBhayibhile.√√

                                            OKANYE

         Ndiyayigxeka kuba amaXhosa alahlekelwa yimihlaba etyebileyo
         ahlala kwiindawo eziyimiqwebedu.√√ / Alahlekelwa yinkcubeko yawo
         kwanemfuyo yawo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

14.13    Yimvakalelo yomntu osemsindweni, olwayo.√√/ abonakalisa intiyo, inzondo
         kwisenzo esenziwa ngabamhlophe kwabamnyama.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

14.14    Abonisa intshukumo nokuqhubekayo eqongeni√ / isimo sentlalo√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

14.15    Ungembali yesizwe samaXhosa√√ / Ungentlalo yobuKrestu
         neyamaXhosa.√√ Ungendlela abantu abaNtsundu abahluthwa ngayo
         imihlaba, baphucwa nenkcubeko yabo ngondlela mnyama.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              23                 DBE/Novemba 2013
                                        NSC – Imemorandam

14.16    UMaqoma uye wahlonipha ilizwi likayise lokuba abayeke abamhlophe
         aye kuhlala nomntakwabo uTyhali.√√ / USomerset wakhupha incwadi
         egunyazisa ukuba uMaqoma aphume kuloo mhlaba awayeme kuwo
         ukuze unikwe amakhoboka phantsi kolawulo lukaKeyile.√√ / Usebenzise
         ubunkenenkene bempilo kaNgqika ekunqandeni impalalo gazi.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:             25
                                                            AMANQAKU EWONKE:             80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019-memo/11ce1754-257a-46aa-b26b-638f40b4a356) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2017-memo/b60c476c-9c18-4e90-87a1-e5d74a621619) — isiXhosa HL · Memo · 2017 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2015-memo/d48a61d2-ce3c-4c08-8381-899d59febcfd) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2014-memo/2bc53392-4705-4def-953a-039e20ef488c) — isiXhosa HL · Memo · 2014 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
