# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2015 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2015, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2015 · isixhosa. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2015

                                        IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-24.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              2                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE

UMBUZO 1 (ISINCOKO SONCWADI)

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Kwistanza soku-1

•   Apha kwesi sitanza imbongi isixelela ngomqhagi njengewotshi yendalo. Kumqolo
    woku-1 nowesi-2 ichaza indlela okhala ngayo kamnandi umqhagi ngexesha
    lasemini ngenjongo yokwazisa ukuba kuxesha liphi. Kumqolo wesi-3 nowesi-4
    ivelisa ixesha langorhatya okhala ngalo umqhagi nenkolo abantu abanayo xa
    zikhala ngeli xesha olo iluphawu lokuba kuza kusa kulele umbethe.
    Umzekelo: Yatsho kalusizi ngorhatya,
                  Kwathwa kwelakowethu zezombethe.

Kwistanza sesi-2

•  Kwesi sitanza sesi-2 kumqolo wesi-5 nowesi-6 isityhilela umqhagi owodwa
   phakathi kwezikhukukazi nodume ngokuba nenzala engamantshontsho kuloo
   mhlambi weenkuku. Kumqolo wesi-7 nowesi- 8 sixelelwa ngomqhagi obonakala
   uqhwaya emgqubeni ngeenjongo zokufumana isitshixo sikakhetshe kwindawo
   ezele amabibi.
   Umzekelo: Nkunz' edla kamnandi edla neemazi,
                Yancedis' ukufun' isitshix' emfungu-mfungwini.
Kwesi stanza kukho ushiyo lwesikhamiso oludala isingqisho. Imbongi isebenzise
imvano siqalo ukudulisa obu bungangamsha bomqhagi.

Kwistanza sesi-3

Kwesi sitanza kumqolo we-9, we-10 nowe-11 imbongi isebenzise isimntwiso ukuveza
indlela umqhagi ozidla ngayo phakathi kwezikhukukazi njengalo naliphi na ithol' iduna.
Ukususela kumqolo we-12 ukuya kumqolo we-16 imbongi isixelela ngokuthi gqi
kotshaba uze umqhagi ushiye usapho enyanyeni. Loo nto ibangela ukuba kubekho
ukungavisisani kusapho lwakwankuku kuba lungoneliseki sesi senzo somqhagi.
Umzekelo: 'Ndakubetha, nda-ndakubetha'
           'U-u-usile, u-u-sile' zatsho iintokazi zintyontyela.
Imbongi isebenzise isifanekisozwi u ‘gqi’ esibonisa ukuvela kotshaba ngequbuliso
nagokungxama nto leyo yenza umqhagi ubaleke ushiye izikhukukazi namantshontsho
zingakhuselekanga.

Kwisitanza sesi-4 nesesi -5

Kwesi sitanza, kumqolo we-17 nowe-18 imbongi iveza umqhagi ukhonya emnyango
nto leyo ingamkelekanga kuba kukholelwa ukuba ubiza iindwendwe kungekho kutya.
Kwimiqolo wama-19 nowe-20 imbongi iveza iimpawu zobudala ukubonisa ukuba
sekuntsuku uphila. Kwimiqolo wama-21 ukuya kuma-23 imbongi iveza uthando
nokubaluleka kwale wotshi yendalo ingumqhagi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              3                        DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

Umzekelo: Mqhagindini uxatyisiwe.
Wotshindini yakowethu uyathandwa.

Imbongi isebenzise isimntwiso ukuphuhlisa ukuwa kwesidima somqhagi.
Imbongi isebenzise umbuzo buciko / ukubonakalisa ubushushu bengxabano phakathi
komqhagi nesikhukukazi.                                                                       [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INTLAKOHLAZA – JJR Jolobe

2.1      Sisetyenziselwe ukubonakalisa ukuvuyela/ imincili/ ukonwabela ukufika
         kwexesha lentlakohlaza.√ /ukwamkela ixesha lentlakohlaza.√                           (1)

2.2      Ngumfanekiso-ngqondweni weliso√ kuba usibonisa into egugileyo
         nengabukekiyo.√                                                                      (2)

2.3      Ntlakohlaza, siyakubulisa!√                                                          (1)

2.4      Liveza le ndlela amanzi ageleza ngayo ngokukhawuleza ngenxa yokufika
         kweli xesha lentlakohlaza.√/ Liveza ukudyakatyula kwamanzi.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

2.5      Isitanza ngasinye sakhiwe sanemiqolo emine.√                                         (1)

2.6      Ixesha leNtlakohlaza lifika emva kobusika ixesha elingathandeki ncam.√√/
         INtlakohloza iza emva kobusika obungathandwayo.√√/Kuqala ubusika
         obungathandwayo ukuze kubekho iNtlakohlaza.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)

2.7      INtlakohlaza lixesha elonwatyelwa kakhulu sisininzi       sabantu.√√/Indalo
         iyatshintsha ibukeke ngexesha leNtlakohlaza.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZWI OBULUMKO – VL Mabinza

3.1      Imbongi ilisebenzisele ukucela indlebe.√/ Icela ukumanyelwa.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

3.2      Iveza ukuba ebomini kukho imingeni athi ubani ahlangane nayo.√√                      (2)

3.3      Igxininisa ukuba ukuze umntu aphumelele ebomini kufuneka abe ngumntu
         ongapheli mandla.√                                                                   (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              4                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

3.4      Thantamisanani ninokuvelana nokuncedana.√                                           (1)

3.5      Ngumfanekiso ngqondweni weliso.√√                                                   (2)

3.6      Ngumyalezo wokokuba siziintlanga singacalucalulani/ sibe nembeko/
         kuphathiswane/ kumanyanwe/ uluntu luhlalisane ngothando noxolo√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)

3.7      Imigca ili-14. √                                                                    (1)
                                                                                             [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UNKOSANA 'THE HAPPYBOY' MGXAJI – N Thuthani

4.1      Yimvano-siqalo.√                                                                    (1)

4.2      Sityhila indlela ezigxalathelana ngayo ukucela umngeni kuMngxaji zinganikani
         mathuba.√√                                                                          (2)

4.3      Lubaxo√/Ugqithiso √/Ubabazo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

4.4      Uzitshayel' ezoMzantsi Afrika khucu,√                                               (1)

4.5      Isitanza ngasinye sinemiqolo emi-5.√                                                (1)

4.6      Imbongi iphuhlisa ukuba yincutshe kukaMgxaji.√√/ ukuba nesakhono
         kukaMgxaji emanqindini nendlela athe wayenza yaduma ngayo idolophu
         yaseMonti.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)

4.7      Ityhila ukuba umntu uyakwazi ukuba yintshatsheli nakuyiphi into xa ezimisele.
         √√/ ukusebenzisa izakhono ozinikiweyo nguMdali kuyaphumelelisa.√√/
         ukuzinikezela nokwenza into ngokuzimisela nokuyithanda kuza
         nempumelelo.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              5                       DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

ZIHLABANA NJE ZIYALAMBA – W Shasha
5.1   Siphuhlisa isandi sokuhlabana.√                                                         (1)

5.2      Luphindaphindo.√/ yimvano siqalo.√                                                   (1)

5.3      Abantu abamnyama/abacinezelweyo ubutyebi belizwe labo babunikwa
         ngendlela engenasidima belinganiselwa/ benkinkishelwa/becuntsulelwa.√√
                                                                                              (2)
5.4      Zilwe zona ngaloo nketshe-nketshe.√                                                  (1)

5.5      Ngumfanekiso ngqondweni weliso√ kuba aba bantu baxhamla
         bengakhululekanga kuba belindele nantoni na enokwenzeka kubo.√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)

5.6      Isitanza sesi-2 sinemiqolo esi-7, esesithathu sinemiqolo eli-11.√/imiqolo yazo
         ayilingani.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (1)

5.7      Uthi abantu abamhlophe/iinkokheli zixhamla kubutyebi base-Afrika ngelixa
         ama-Afrika/ abacinezelweyo/abaNtsundu bona becuntsulelwa into encinci ade
         alwe ngayo ngenxa yendlala.√√                                                        (2)
                                                                                              [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:              30

5.7      Uthi abantu abamhlophe/iinkokheli zixhamla kubutyebi base-Afrika ngelixa
         ama-Afrika/ abacinezelweyo/abaNtsundu bona becuntsulelwa into encinci ade
         alwe ngayo ngenxa yendlala.√√                                                        (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              6                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI NONCWADI LWEMVELI

UMBUZO 6 (ISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Umbhali usebenzisa iziganeko ukwenza ibali. Uzenza zithungelane/zilandelelane/
     zinxibelelane ngendlela efanelekileyo egxininisa kunobangela nesiphumo.
     Unelungelo lokuzikhethela ukuba ibali lakhe uliqala kweyiphi indawo. Angaliqala
     ekuqaleni, ekugqibeleni okanye phakathi.
•    Zisuka nje kule ncwadi umbhali uliqala ibali lakhe ngokuthi asingcamlise
     ngokwenzeka ekupheleni kwebali. Umzekelo, umbhali usisa kwisikolo
     saseZazulwana, kwisithili saseGcuwa apho uMangaliso aze kutyelela khona kuba
     wayefunda kuso. Impumelelo yakhe ize emva kwemigudu namahla-ndinyuka.
•    Udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo edolophini efika evela
     eRhawutini. Aba bahlobo bakhe ayingabo abahlobo benene, ngabahlobo
     abazimisele kubomi bokusela utywala. UThemba noSonwabo sibabona
     bemkhukulisa ukuba makaye eBhayi eshiya kokwabo engaxelelanga mntu.
•    Uzibona sele eseBhayi engasakhumbuli nokuba uye njani. Abavumi kumnika
     umkhondo wokuba uye njani abahlobo bakhe. Uzama ukulungisa ubomi bakhe
     eBhayi, uzifunela umsebenzi.
•    Udibana negqiyazana elinguNomsa edolophini nathe wathandana nalo. Ngenxa
     kaNomsa uzibhaqa sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa yimiguvela ekukho
     phakathi kwayo othandana noNomsa, uJoe. Akuba esindile, uthabatha isigqibo
     sokubuyela kowabo.
•    Endleleni egodukayo udibana kwakhona noThemba noSonwabo. Bamenzela
     iyelenqe lokumfaka kwinqwelo ebheka eKnysna hayi eGcuwa. Kwelo yelenqe
     usinda ekuqwengweni ziingonyama kumahlathi aseKnysna.
•    Ufika eKnysna azenze igqirha. Ubomi bumhambela kakuhle, uyafuya afume
     eKnysna.
•    Akonwabi eKnysna ngenxa yamaphupha amphethe kakubi. Iimeko zamaphupha
     angamonwabisiyo zimnyanzelisa ukuba alishiye elaseKnaysna abheke kowabo.
•    Ufika ekhaya, azimisele ukubuyela esikolweni. Uyise uFikizolo ufuna athathe
     umfazi ngenxa yokuba embona emdala nangenxa yeemeko zobomi agqithe
     kuzo. Akamthembi kwaphela uyise xa esithi uzimisele ukuphinda esikolweni.
•    Ufika esikolweni agqwese. Usebenza kakuhle kwizifundo zakhe. Uyabalasela
     nakwezemidlalo. Loo nto imenza aziwe nguye wonke umntu esikolweni.
•    Wenziwa umphathi wamakhwenkwe esinaleni. Ufumana imbasa nesipho-nkxaso
     mali ngenxa yemisebenzi yakhe emihle. Wenziwa usihlalo weS.C.A wanikwa
     noxanduva lokujongana neenkonzo zabafundi ngumfundisi uSheperd. Usondela
     kakhulu kumfundisi uMaqoma noSheperd.
•    Uthi esengumfundi osesikolweni, afumane ithamsanqa lokumela iDyunivesithi
     kukhuphiswano lweengxoxo-mpikiswano. Uqaqamba kakhulu kolo khuphiswano.
     Loo nto imnceda de imenze afumane ithamsanqa lokuya phesheya kwangale
     ngxoxo-mpikiswano.
•    Uyonyulwa ukuba aye kwingqungquthela eNgilane kwingxoxo-mpikiswano.
     Nalapho eNgilane uyaqaqamba uThole kwiingxoxo-mpikiswano, awongwe
     ngemali-nkxaso yokufunda kwalapho eNgilane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              7                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

•     Uyaphumelela nalapho. Ucela ukubuyela kwelakubo. Emve kweengxoxo,
      uyakhululwa ukuba azokwenza umsebenzi wobufundisi ekhaya.
•     Ufika ekhaya sele engumfundisi odume kwilizwe lonke. Utshata uThozama
      osisinqanda- mathe sakhe sakudala nobe negalelo elikhulu ekutshintsheni ubomi
      bukaThole.
•     Uzicelela kwiSinodi yabefundisi ukuba asiwe eGeorge Goch, eyayiyilokishi
      edume ngotywala, iziyolo, ukungafuni kukhonza nokuwisa abefundisi.
•     Ufika eGeorge Goch aguqule isimo sentlalo ngendlela engalindelekanga. Uvula
      inkonzo yamaWesile, iSpes Bona. Impumelelo yakhe yaseGeorge Goch imnceda
      ekudibaneni noyise wakhe uMkwayi ngendlela emangalisayo. Butsho ubomi
      bakhe bugqibelele abe ngumntwana onabazali ababini.
•     Wenza isigqibo sokubuyela ekhaya, eGcuwa, efika sele enguchwenene
      womfundisi. Kulapho afike wakha khona ipomakazi lendlu watshintsha nemeko
      yekhaya lakhe.                                                                      [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

7.1      Bakumahlathi aseKnysna.√/Basendleleni ebheka eKnysna.√/eKnysna.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

7.2      Usebenzise iqhinga lokuphelelwa kwenqwelo ngamafutha.√                           (1)

7.3      Ufakwe emgibeni ngabahlobo bakhe, bamkhwelisa kwimoto engayi eGcuwa/
         kowabo.√√                                                                        (2)

7.4      Wenze isenzo esingaqhelekanga/esibi/ubutsotsi/inkohlakalo/amaqhinga.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

7.5      Kusemahlathini aseKnysna apho kuzele izilwanyana ezinobungozi.√√                 (2)

7.6      Wakhwela emthini ngokukhawuleza ukuze asinde ezingonyameni.√√/Wagaqa
         ngamadolo ingonyama yacinga ukuba sisilo esithile engazanga yasibona.√√          (2)

7.7      Ukuyondelelana kwebali.√/Ukujiya kwebali.√ kuba kulapho kuqala ukukhula
         kweziganeko eziza kwenza ibali liqhubekele phambili.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

7.8      Uncedwe kukudibana namakhwenkwe efuna inkonyana elilahlekileyo,
         walibona naye, wasebenzisa olu lwazi ekulandeni umkhondo njengagqirha.√√         (2)

7.9      Wayephethwe     ngamaphupha      amabi         awayemkhumbuza   kowabo.√/
         yintshumayelo yonyana wolahleko.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              8                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

7.10      Uvela eNgilane.√/Uvela phesheya kweelwandle.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

7.11      Kuba eza kubona umntu amthandayo namgqibele kudala.√√                              (2)

7.12      Ungumfundisi odumileyo ofunde wade wayityekeza√/Unepomakazi alakhileyo
          lendlu kokwabo√/Uhamba ngomnyobo wemoto.√/uguqule isimo sentlalo
          saseGeorge Goch.√/ukwakha icawe iSpes Bona.√/akawanga njengabanye
          abefundisi .√

          (Nasiphi na isibini kwezi)                                                         (2)

7.13      Ufana naye ngomkhango ezantsi kwenkaba√/Sisiva esisebusweni.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

7.14      Kukumkhuthaza√/Wayemthumelela imali√/Wampha ibhayibhile
          neencwadi.√/Wamncedisa ekufaniseni uyise.√

          (Nasiphi na isibini kwezi)                                                         (2)

7.15      Umongo ungethemba.√√/Umongo ungamahla-ndinyuka kaThole ebomini
          bakhe.√√/Umzingisi akanashwa.√√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                (2)
                                                                                             [25]

UMBUZO 8 (ISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

•      Umbhali usebenzisa iziganeko ukwenza ibali. Uzenza zithungelane/
       zilandelelane/zinxibelelane ngendlela efanelekileyo egxininsa kunobangela
       nesiphumo. Unelungelo lokuzikhethela ukuba ibali lakhe uliqala kweyiphi indawo.
       Angaliqala ekuqaleni, ekugqibeleni okanye phakathi.
•      Umbhali eyivula nje incwadi izinto zihamba kakuhle selixolile ilizwe imeko
       emaxongo yezopolitiko idlulile, uMfazwe engummelwane kaMeva.
•      Umbhali usebenzise iinkumbulo ukusilandisa ukuba uMfazwe sele esisiqhwala
       nje kuxa kwakutheni.
•      Indima kaMfazwe emzabalazweni yiyo emenze wasisiqhwala.
•      UMfazwe nangona ngokweminqweno wayefuna ukuba ngugqirha waphetha
       engutitshala ohlohla ezeMbali ngenxa yengcinezelo.
•      Ulisebenzisile eli thuba ukuvula abafundi bakhe amehlo ngeemeko zopolitiko.
       Akudibana noogxa bakhe abangootitshala ubebarhabulisa ngezopolitiko kanti
       ngokunjalo nasekuhlaleni.
•      Oku kumeme abomthetho kuba ngabusukwazana buthile bamfikela
       engacinganga bembeka isityholo sokuba unolwazi oluninzi ngezopolitiko.
•      Eziseleni ufumanisa ukuba kukho indoda etsho esofelweyo imbokrwa
       ngamapolisa uyangenelela kumanye amabanjwa ukuposa izithuko.
•      Ngentsasa elandelayo ubuzisa ngesi senzo kwipolisa elathi kuye nguye
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              9                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam
     olandelayo. Uyatshintshwa usiwa eRhini, evenini yamapolisa uhlaliswa nenja.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              10                  DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

•    Useziseleni zaseRhini amapolisa ayamcenga ukuba abe ngomnye
     woongcothoza, amthembisa ngemali entle kunomvuzwana wobutitshala.
•    Kwezi zicengo kuvela ukuba abantu abathembekileyo ekuhlaleni uNdlela
     noNtsipho ngoongcothoza.
•    Uyakhululwa eluvalelweni uyagoduswa ufika kuQaka ingumbhodamo abafundi
     benyanzelisa ukukhululwa kukaMfazwe. Kusenjalo kuvakala udaba lokubhubha
     kukaKK eziseleni iqhawe kwezopolitiko.
•    Ungenelele naye kulo mbhodamo, yabe ilipolisa, ingabahlali ingabantwana
     besikolo.
•    Ufika engenakhaya umzi wakowabo utshe waluthuthu, esamkelwa yinja.
•    Umntu wokuqala ukuba secaleni kwakhe ngutata uGaba oye wambuza ngokuba
     uyangcothoza na. Akazange abenazwi lamlomo koko wasuka waphuma waya
     kulo Nokuzola.
•    UCwe naye umbuze lo mbuzo mnye katata uGaba wokungcothoza. Nalapho
     akaphendulanga. Ufumanisa ukuba kumbhodamo wasemini kukho abantwana
     ababini abaswelekileyo nangentlanganiso eseholweni aye kuyo uNokuzola
     elandwe nguFriday, phofu lonke olu lwazi uluxelelwa nguCwe.
•    Udzulela eholweni apho kwakudibene abahlali. Apho wangcamla okokuqala
     ukutyekezwa ngabantu ebebathembile ngokufunzwa ngumchasi wakhe uFriday.
•    Walishiya elo holo intliziyo yakhe ilihlwili wadzulela emangcwabeni phofu
     eqalekisa wonke umntu nomnikazi welo ngcwaba wayehleli phezu kwalo
     ebathabatha njengamaxoki.
•    Esi senzo samenza waba nempixano yangaphakathi ekhohliwe ukuba
     angalihlamba njani eluntwini igama lakhe.
•    Uphindela ekhaya ehamba ngamathunzi kwilokishi azalelwe, wakhulela kuyo.
•    Wamkelwa kwakhona yilaa nja ebeyibone ikhangela kwindawo acinge ukuba
     inokuba ibilikhitshi ifuna into naye angayaziyo. Esamangalisiwe yile nto yeli
     khaya, kuvela utat' uGaba emthuthuzela ngale meko. Umchazela ngokusweleka
     komzala wakhe uMachule kunye nenye intwazana engakhankanywanga
     ngegama.
•    Ufumanisa ukuba amapolisa ngawo la anqande abantu ekucimeni umlilo
     kokwabo kwaye nabazali bakhe bamke noNdlela, nto leyo yamenyanyisayo.
•    Besancokola njalo noGaba beva urhwasharhwasha abangamqondiyo, uyaqonda
     kunyembelekile uyokuzifihla kwimoto endala.
•    Nakule moto uzibona engakhuselekanga kuba uye wabona uFriday namahlakani
     akhe wona ezigqume ngeebhara klava.
•    Ibe lihlwili intliziyo yakhe akuva ukuba kanti kuzungulwana naye.
•    Ubhacela kwaninalume eSihlahleni, izinja zomthetho ziyamnukisa ngoku selapho.
•    Ufumana ithuba lokuhlamba igama lakhe ngobuqhawe abubonakalisileyo
     ukuqinisekisa ukuba uMachule nentwazana abhubhe nayo bayangcwatywa elixa
     abanye abantu bebalekile.
•    Oku kubonakala ngendlela amkeleke ngayo eluntwini kulo Machule.
•    Nalapho umthetho awuphelanga mandla ukumlandela koko umbhali umsindisa
     ngesandla sikaSiphiwo noSiphiwo.
•    Selephindele eSihlahleni uphindela entlanganisweni kuQaka engaphumelelanga.
•    Uya kwaMfundisi uHlathi apho kuthe kwakho ukungavivisisani phakathi kwakhe
     noNdlela watsho wafumana ithuba lokuba amkrwempe kanobom uNdlela
     ngesimo sakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              11                  DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

•     UMfazwe unkolonkoloza yedwa endlwini kwamfundisi uHlathi. Uva isithongakazi
      sompu, uyaphuma phandle, walama iCressida emthubi ayilandele, esajonge leyo
      uva incwina kanti itsho phakathi kule Cressida ngumntu ofuna ukuhlangulwa
      ngelishwa ufike sele erhoxozelela ukufa. Akalufumana nolwazi alufuna kuye.
      Wayeqinisekile ukuba ngumsebenzi kaFriday lo njengoko esi siganeko senzeke
      kwindlela eya ngakulo Friday.
•     Uphindele kwaMfundisi uHlathi ihlathi lakhe bafikisana phofu yena esothukile
      izihlangu zinqongo ligazi.
•     Wothuka akuxelelwa nguMfundisi uHlathi ngezihlangu ezigcwele igazi, akubuzwa
      aye aphela emqaleni kuye.
•     Emva kokunikwa amanzi nguMfundisi uHlathi ukuhlisa izibilini waba namandla
      okumxelela ukungcola okwenziwa ngooFriday namahlakani akhe.
•     UMfundisi uyambonisa ubungozi akubo kuba nguye lo unqongo ligazi umcebisa
      ukuba atsibe imida ukuya kujoyina iNtsimbi ebomvu phofu eza kuqala aye
      kudibana noNkosi Zamlandela eMhlabiso.
•     Uyalithabatha eli cebiso uMfazwe, walishiya elokuzalwa ngeenjongo zokulwa
      ingcinezelo yabaMnyama engaphandle.
•     Yiyo loo nto incwadi ivulwa sele imeko intle iphelile imfazwe yengcinezelo
      ibonakala ngeenkumbulo kuphela njengoko sidibana nesiqhwala esinguMfazwe.

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

9.1      Ngumzingeli.√/nguTat’uQhinebe.√                                                  (1)

9.2      Kungokuba le ndlela yindlela enabavukeli mbuso nezigcayiseli ekulula ukufa
         kwabantu.√√                                                                      (2)

9.3      Sisiganeko sokukhangelwa kwakhe ngamapolisa wabona ukuba ehle kuloliwe
         wakhetha ukuhamba ngeenyawo kuba amapolisa ayemsukela.√√                         (2)

9.4      Wehliswa endleleni.√√/Wasinda ngokusuka kungene imfonomfono kumphathi
         wamapolisa imxelela ngaye yena Mfazwe.√√                                         (2)

9.5      Uncede ngokunika uMfazwe amayeza okumkhusela kule
         ndlela.√√/ngokumlumkisa ngeendawo ezinobungozi.√                                 (2)

9.6      Ukujiya kwebali√/ukuyondelelana kwebali√ kuba kuqala khona iziganeko
         zokuqhubela ibali phambili.√                                                     (2)

9.7      Lube yimpumelelo kuba isizwe sakhe siphela siyifumana inkululeko nangona
         kubekho amanzithinzithi endleleni yakhe.√√/lube yimpumelelo kuba ukwazile
         ukufika apho ebesiya khona kwelaBathwa.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

9.8      Elubhacweni.√/kwelaBathwa.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              12                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

9.9      Ziileta√/Iincwadi ezivela kuNokuzola.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (1)

9.10     Kungokuba wayexabane             noMfazwe    emxelela   ngobumpimpi     wasuka
         wambetha ngamandla.√√                                                                  (2)

9.11     Hayi, wafumana ukudutyulwa xa wayeselubhacweni.√√                                      (2)

9.12     Uthe wakhulisa le nkwenkwana emva kokusweleka kukanina wayo.√√                         (2)

9.13     Umongo ungomzabalazo nokuphatheka kakubi kwabantu abaMnyama.√√                         (2)

9.14     Umsebenzise ngokuba ibe nguye okhulisa uZubuye emva kokusweleka
         kukaNokuzola.√√/UCikizwa nguye omkhawulela noZubuye esikhululweni
         seenqwelo moya xa evela elubhacweni.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                     (2)
                                                                                                [25]

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Izibongo

IMISEBENZI

Izibongo lolunye udidi olubalulekileyo lwemveli olwenziwa ziimbongi zomthonyama.
Kuthi kwakubakho imbambano phakathi kwabantu, imbongi isuswa yiloo mbambano
ibonge injongo ikukuxolelanisa. Loo nto ke ithi imbongi zinamandla okwenza uxolo
apho bekungekho mvisiswano khona. Izibongo zinenxaxheba enkulu eziyithabathayo
kubomi babantu. Ziyakwazi izibongo ukuthuthuzela. Umzekelo: Xa umntu ethe
wagutyungelwa lilifu elimnyama okanye wehlelwa yinto ebuhlungu izibongo zimnika
ithemba kwaye ziyomeleza. Umzekelo xa kubhekwa emfazweni okanye umntu
esezintlungwini. Ubusithi umkhosi xa usiya emfazweni ivele imbongi idanduluke
ukulungisa iingqondo zawo nokuwunika amandla ukubabonisa ukuthenjwa sisizwe
sawo.

Izibongo zinamandla amakhulu okubopha abantu ngebhanti elinye babeyinyanda, loo
nto ke ithetha ukuba imbongi ifana nekhonkco elidibanisa abantu babe banye. Le yale
mbumba inika iqhayiya kwisizwe sizibone sikwazi ukuba nenjongo enye yokujongana
notshaba. Izibongo zinemfundiso enkulu kubomi besizwe. Umzekelo: Zifundisa
ngonqulo, ngembali yakwaNtu, indlela yokuziphatha njalo njalo.

Zinako ukucebisa, ukulumkisa zikwavula umntu amehlo. Xa kulungiswa iimposiso
nezinto ezidla umzi kusetyenziswa izibongo. Ukanti naxa kucengwa umntu othile
okanye kufunwa into ethile kusetyenziswa izibongo. Ikwangumsebenzi wezibongo xa
kucanyagushwa kunxityelelwana nabaphantsi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              13                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

Iintsomi

IMISEBENZI

Iintsomi lolunye udidi nalo olubalulekileyo kolu hlobo loncwadi. Iintsomi nangona
zingakholeleki zinganabo nobunyani zinomsebenzi omkhulu eziwudlalayo kubomi
bomntu. Iintsomi ziyonwabisa kutsho kube mnandi phakathi kwekhaya. Olona hlobo
lunamandla ekufundiseni kuba kufundwa kuhlekwa konwatyiwe. Ziyalumkisa kwinto
umntu ebengayiqondi enokumenzakalisa. Zinika ulwazi kwaye zikwavula ingqondo.
Zisinceda ekunikeni imvelaphi yezinto ezininzi zakwaNtu, zikwaphendula nemibuzo
emininzi esingaba asikwazi kuyiphendula.

UKWAKHEKA

Izibongo

Isiqalo

Iimbongi zineendlela eziqala ngayo etsala abaphulaphuli ukuze baphulaphule.
Umzekelo: eyona ndlela ibiqhelekile yile ithi Ho-oo-yina, ho-o-o-yina. Zimbi zisebenzisa
ikhwelo. Umzekelo: Vi-vi-vi-i-ityo kwakhona zikwaqala ngezikhahlelo Umzekelo: Aa!
Dalibhunga. Kukho enye indlela yokuqala isibongo nangona yona ingaxhomekeke
kumazwi omlomo.Umzekelo: Isuka ichwechwe ihambe kancinane ngokungathi inanto
iyichwechwelayo.

Isiqu

Isiqu siyohluka kabini okanye kathathu. Kungachazwa imvelaphi, inkangeleko yenkosi
xa kubongwa inkosi nezinto ezenzileyo.

Isiphelo

Kwisiphelo zikho iindlela zokusonga isibongo Umzekelo: Ncincilili, Ndee gram iyho!

Iintsomi

Isidingo

Kweli nqanaba kudla ngokubakho le nto idingekayo neza kwenza ukuba abalinganiswa
bashukume.

Iinzame zokuhlangabezana nesidingo

Kwezinye iintsomi kuzanywa iindibano yentlanganiso ukuze kuzanywe iindlela
zokuhlangabeza nokuza necebo. Kuye kufikelelwe kwisigqibo esithile.

Ukudubaduba izigqibo:

Kweli nqanaba kuthi kubekho umlinganiswa othile odubaduba izigqibo ebekufikelelwe
kuzo ngokuthi enze izinto ezichaseneyo nesigqibo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              14                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

Iinzame zokubamba umdubadubi

Kubakho abalinganiswa abathile okanye umlinganiswa othile onikwa uxanduva
lokwenza iinzame zokubamba lo mdubadubi.

Isiphelo:

Apha kweli nqanaba kuyenzeka ukuba umdubadubi abanjwe okanye angabanjwa.

QAPHELA: (Umfundi angayiphuhlisa impendulo yakhe ngokunika imizekelo
esuka ezintsomini)

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

11.1     Kwahlala kwahlala kwayintsomi.√/Ithi imbali√/ithi intsomi.√/
         chosi chabalala ndaba zolwimi.√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

11.2     Ngumakhulu√/Ngugogo√/Ngamaxhegwazana.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

11.3     Kungokuba emini kuxakekiwe ngumsebenzi wemini.√√/kukuqokelela
         usapho.√√/Kukho nenkolo yokuba xa yenziwe emini ubani lowo uyenzayo uya
         kuphuma iimpondo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

11.4     UMaginy'inyathi ngumlinganiswa ongenalusini, ocinga ukuba unamandla
         ngaphezu kwabanye abantu ukanti uFudwazana ngumlinganiswa ocingayo
         ongenzi nje nangona edelekile.√√                                                    (2)

11.5     Isivezela ukuba uFudwazana ungumntu othatha ixesha noqala acinge phambi
         kokuba enze into.√√/isivezela ukuba abantu bajonga kakhulu indlela
         okhangeleka ngayo bakugwebe.√√

         (Nayiphi na Kwezi)                                                                  (2)

11.6     Kukudlulisa ukuba yena ubuye noloyiso kuba ukwazile               ukumoyisa
         uMaginy'inyathi neempondo isilwanyana esoyikwayo.√√                                 (2)

11.7     UFudwazana esisilwanyana esincinane ukwazile ukoyisa esona silwanyana
         soyise ezinye ezikhulu uMaginy' inyathi neempondo.√√/ufuna ezinye
         izilwanyana zimhloniphe kuba ukwazile ukubulala utshaba lwabo emncinane
         enjalo.√√

         (Nayiphi na Kwezi)                                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              15                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

11.8     Ungabokuqala ngokudelela umntu kuba umbona indlela akhangeleka ngayo.√             (1)

11.9     Amandla engqondo ayawedlula amandla ezigalo.√√                                     (2)

11.10    Isikhahlelo u-A! Zilimbola√/Isiphelo u-Ncincilili√/Izitanza azilingani
         ngokwemiqolo√/amagama antsokothileyo√/ukunxulumanisa nezilo ezithile
         ukuchaza ngokwenkangeleko yangaphandle.√/Ukusetyenziswa kwezafobe.√

         (Naziphi na ezimbini kwezi)                                                        (2)

11.11    Sisikweko.√                                                                        (1)

11.12    Imbongi iyagxininisa ngenjongo yokubonisa intlonipho√./Ukugcina
         unxibelelwano phakathi kwesihloko nomxholo wesibongo√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

11.13    Ziinkosi√/Zizilwanyana ingakumbi ezasekhaya√/Ngabantu ababalulekileyo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)

11.14    Unesakhono sokusombulula iingxaki ezibonakala zinobunzima
         nobunkenenkene.√√                                                                  (2)

11.15    Yimfano-zandi.√                                                                    (1)

11.16    Ityhila ukuba le nkosi abanye abantu ibahlalisa phantsi ngemihla yemidudo.√√       (2)
                                                                                            [25]
                                                            AMANQAKU ECANDELO B:            25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              16                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

AMAZA – ZS Qangule

Umfundi makachankcathe kwezingongoma zilandelayo:

Ingabula zigcawu:

•    Kweli nqanaba umbhali usivezela abalinganiswa abaphambili ekwasityhilela
     nangezimo zabo, ixesha nendawo eliqhubeka kuyo ibali, usikrobisa kwizithole
     zempixano eziza kuqhambukisa ingxubakaxaka yongquzulwano. Olu
     ngquzulwano lubangelwa kukuthandana kukaNamhla noLizo bobabini
     besemitshatweni abangayifuniyo ngenxa yokunyanzelwa ngabazali.
•    Eli bali liqala ezilalini entangeni kulo Namhla apho simbona ethuka ekwaqalekisa
     zonke izinto aya nazo ekwendeni kumtshato angawufuniyo wokunyanzeliswa
     kwesiko lokubonelwa.
•    UNamhla uthandana noLizo logama esendela kuSidima. UNamhla noLizo
     bazama iindlela zokuchitha lomtshato kaNamhla noSidima anyanzelwa ngawo
     nguyise uDanile.

Ukuyondelelana kwebali:

•    Izithole zempixwano zikhula ngokukhula litsho liyondelelane ibali nezimo
     zabalinganiswa ziyadula ngenxa yeentetho nezenzo zabo. Unxunguphalo
     oludalwa yimpixano luyatwebeka.
•    UDanile ufika uNamhla emhokamhokana noLizo entangeni kwaDanile.
     Simcaphukisa kakhulu esi senzo sikaNamhla noLizo atsho abize amaBhele
     ephela ukuza kushukuxa eli nyala likaNamhla nalo mntu ambona njengengqeqe
     inguLizo.
•    AmaBhele ahlukene phakathi awaboni ngasonye abanye babona le nto ilinyala
     njengomntu osele eceliwe uNamhla ukanti abanye bayibona le ntlanganiso
     njengenkcitha-xesha.
•    UNamhla ubhaqa ileta nefoto kaXelisa ongumntwana kaZodwa Zazile noSidima
     ongumyeni wakhe ebhatyini, bayaxambulisana loo nto idale intiyo kuNamhla.
     ULizo naye kwelinye icala uxabana nenkosikazi yakhe enguZodwa Zazile.
•    UZodwa uphela ebhacela eRhawutini kuSidima ebaleka nencwadi yebhanki
     kaLizo. Uthando lukaNamhla noLizo luya luqina ngokuqina.
•    Ukungavani kwamaBhele kuya kukhula ngokukhula.

Uvuthondaba

•    Kweli nqanaba zonke iziganeko zikhule de zafikelela kwelona qondo liphezulu
     [encochoyini]. Omabini amacala awavumi kugoba uphondo, awanikezeli oko
     kukuthi kubambene ingwe nengonyama. Kulo mmandla abalinganiswa baxolele
     ukumila ingca emqolo kunokuba iinjongo zabo zingaphumeleli.
•    UNamhla akakwazi ukuzibamba kuthando lwakhe noLizo loo nto imenze enze
     izinto ezimbi nezingamkelekanga kumntu otshatileyo. Umzekelo, uthandana
     noLizo etshatile, umithiswa nguLizo esanxibe iimpahla zezila, ukhaba ngawo
     omane isiko lekhaya lokungenwa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              17                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

•      ULizo ubheka eRhawutini ngeenjongo zokuya kubulala uSidima noZodwa Zazile
       endaweni yokubulala uSidima ubulala uDuma. Udubula abulale uZodwa
       waseBhayi ngelokucima ubungqina.
•      USidima ukufika kwakhe emva kwesi sihelegu uthabatha uZodwa Zazile
       babalekele eSwazini.
•      UNamhla uyakhulelwa kungentsuku zatywala umyeni eswelekile ekhuleliswa
       nguLizo esanxibe izila, akaboni nyala kuloo nto.
•      Isimilo siyabhenceka kuNamhla kuba uthuka unina uMaDlamini nonizala
       uMaNdaba naye nawuphi na umntu ongena into yakhe noLizo.

Isisombululo

•      Kweli nqanaba kusonjululwa iqhina ebelibotshiwe loma nka kumanqanaba
       angaphambili. Kutyhilwa kukwawululwa izinto ebezingahambi ngendlela eyiyo,
       kuphenduleka imibuzo emininzi ebingaphenduleki. Umzekelo: Umbulali kaDuma
       noZodwa waseBhayi kuyavela ukuba nguLizo Vaxa yaye uZodwa Zazile
       noSidima ayingabo ababhubhileyo. Kuyatyhileka ukuba uMalimakhwe ngoyena
       nina kaNamhla. Kuyacaca ukuba uSilumko akalilo igqirha ungumcuphi.

Isiphelo

•      Kweli nqanaba lesiphelo kuyavela ukuba umdlalo unesiphelo esihle okanye esibi
       yaye zonke iziganeko ziyaqukunjelwa izinto ziya ngokwendawo zazo.
•      Kule ncwadi abenzi bobubi bayabanjwa bohlwaywe. ULizo ongumbulali
       uyabanjwa avalelwe, uMalimakhwe ubanjelwa ukuxoka nabo bonke abaphethe
       izixhobo ezingekho mthethweni abanjengoSidima, noZodwa Zazile. UGobinamba
       yena udlala indima yakhe yokuxolelanisa njengeNkosi. Amagqobhoka
       afunyaniswa emsulwa, avuma iingoma zoloyiso.                                         [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule

13.1       Badibene kwaDanile.√ / KuloNamhla. √/ kwamaDlamini √/emaBheleni.√

           (Nayiphi na kwezi)                                                               (1)

13.2       Kukusweleka kwendoda kaNamhla uSidima.√√                                         (2)

13.3       Ungenwe emlonyeni nguNamhla.√√/Uthe esathetha waphazanyiswa
           nguNamhla ocatshukiswa lisiko lokungenwa.√√

           (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

13.4       Ityhila ukuba uNamhla ngumntwana ongabahloniphiyo abantu abadala.√√/
           Unomsindo ngenxa yokunyanzelwa ngomtshato angawufuniyo. √√

           (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

13.5       Yimpixano yangaphandle√ kuba kubhidana aMaBhele ngomba wokungenwa
           kukaNamhla.√                                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              18                   DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

13.6      Inqanaba lovuthondaba.√/Kuba ikwelona nqanaba liphezulu, kasabanjenwe
          kuzanywa ukusonjululwa izinto, uNamhla uxambulisana nabazali kuba
          engafuni kuvuma isiko lokungenwa.√                                                 (2)
13.7      Umshubelisile, wamfinyisa, wamfundisa uNamhla.√/umkhulisile.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                 (1)
13.8      Ngulo wokungavisisani kwamaCirha noNamhla.√√                                       (2)

13.9      NguNamhla.√                                                                        (1)

13.10     Kungenxa yendlela yokuziphatha kukaNamhla oyinkosikazi kaSidima.√√                 (2)
13.11     Usebenzise uSilumko othe umbone uMandaba egrumbela ufele lwenyoka nto
          leyo eya kubenza bangatshati naphakade, uLizo noNamhla bakholelwa.√√               (2)
13.12     Yayikukuba wayesithi uya kumnceda ekupheliseni uthando lukaLizo
          noNamhla.√√                                                                        (2)

13.13     NguValithuba√ kuba uvela ngamaxesha athile aphinde asithele.√/
          usetyenziselwe ukuphuhlisa injongo ethile yombhali.√                               (2)
13.14     Zange iphumelele√ kuba uLizo wabanjwa bengekatshati.√                              (2)
                                                                                             [25]
UMBUZO 14 (ISINCOKO SONCWADI)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto
Umfundi makachankcathe kwezingongoma zilandelayo:

Ingabula zigcawu:

•      Kweli nqanaba umbhali usivezela abalinganiswa abaphambili ekwasityhilela
       nangezimo zabo, ixesha nendawo eliqhubeka kuyo ibali, usikrobisa kwizithole
       zempixwano eziza kuqhambukisa ingxubakaxaka yongquzulwano.
•      Eli bali liqala sixelelwa ngoMaqoma okwikomkhulu lakhe iTshokotshela. Sibona
       inkosi ezinje ngoSomerset engonwabanga ngenxa yokuba wayefuna umhlaba
       kaMaqoma. Oku kungonwabi sikubona nasesiDutyini kunkosi uBawana
       ejikelezwa ngamaphakathi ngenxa yendlela awaphethe ngayo.
•      UNkosi uMaqoma akonwabanga kuba umhlaba wabaMnyama ubhunyulwa
       ngabaMhlophe bebathatha bebabeka kwimihlaba eyimiqwebedu baze
       balahlekelwe yimfuyo namalungelo kule mihlaba.
•      UMaqoma uzimisele ukusikhusela isizwe sakhe kanti noSomerset kwelakhe icala
       uzimisele ukumkhupha uMaqoma kumhlaba wakhe awunike abaMhlophe.
•      Ekuhlaleni iinkosi nabantu bazo zizonwabele kusilwa iindywala kuselwe,
       izinyanya nazo ziyanqulwa. Le ndlela yokuphila iyanyenjwa ngabaMhlophe.
       Zonke iinkosi zinamajoni azo okukhusela isizwe xa kukho imfuneko yoko.
•      Olu kruthakruthwano lomhlaba lubangele uSomerset enze isicwangciso
       ukubonisa ukuzimisela ukuwufuna ngenkani, loo nto yenza uMaqoma ahlale
       ehlanganisile nayiphi na into enokuvela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              19                DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

Ukuyondelelana kwebali:

•    Izithole zempixwano zikhula ngokukhula litsho liyondelelane ibali nezimo
     zabalinganiswa ziyadula ngenxa yeentetho nezenzo zabo. Unxunguphalo
     oludalwa yimpixano luyatwebeka.
•    USomerset eRhini uqinisekisa ukuba amajoni akhe akwicala lakhe ukuze
     bakwazi ukumhlasela ngobuchule uMaqoma. Abefundisi bayekisa abantu izono
     kwaze kwakhiwa nezikolo.
•    USomerset uba luncedo ekubeni abefundisi bakwazi ukufumana umhlaba.
•    Abefundisi bacela imihlaba kwiilali nangona bengekaziwa.
•    USomerset ukhupha umyalelo wokuba zihlaselwe iilali zakwaNdlambe kwelinye
     icala noMaqoma uyalela awakhe amabutho ukuba ayokulanda imfuyo eyayibiwe
     ahlasele xa kuyimfuneko.
•    Abetha ebuyelela amajoni ekuhlaseleni loo nto yenza ukuba kungabikho
     konwaba.

Uvuthondaba

•    Kweli nqanaba zonke iziganeko zikhule de zafikelela kwelona qondo liphezulu
     [encochoyini]. Omabini amacala awavumi kugoba uphondo, awanikezeli oko
     kukuthi kubambene ingwe nengonyama. Kulo mmandla abalinganiswa baxolele
     ukumila ingca emqolo kunokuba iinjongo zabo zingaphumeleli.
•    Abefundisi kwimvuselelo zasekuhlaleni babebethelela uluvo lokuba abantu
     abaMnyama ingakumbi amakhoboka babizwe njengemirhangqolo yabahedeni.
•    Abefundisi bazama ngandlela zonke ukurhwebeshela abantu kubo ukuze
     baphume kwiindlela abaphila zona zobuhedeni ngabula bona.
•    Bazama ngandlela zonke ukufumana umhlaba ukuze abaguqukileyo abantu babe
     nendawo eyeyabo bangasuleleki kule ndlela bebephila ngayo.
•    UMaqoma ubonisa ukungayamkeli indlela uSomerset angene ngayo kwimihlaba
     yooyise kwaye akayekanga ukuqhubeka neziyunguma.
•    Ufumana iingcebiso kumaphakathi akhe zokugxotha abefundisi. Loo nto imenza
     ilunda ukuba azimisele ukungayeki umhlaba kayise umke nezinye izizwe.
•    Izicwangciso zikaQuka ekhuthazwa nguMngxongo ngobukhosi bakhe
     ziququzelelwe nakukufika komfundisi ehamba noRufus owayephethe izixhobo
     zempucuko nezokulwa. Ukukuvuyela kwakhe oku kwavula ikroba lokuba inzondo
     yakhe ikhule esazi ukuba unezixhobo.
•    Unkosi uBawana uyabulawa.

Isisombululo

•    Kweli nqanaba kusonjululwa iqhina ebelibotshiwe loma nka kumanqanaba
     angaphambili. Kutyhilwa kukwawululwa izinto ebezingahambi ngendlela eyiyo,
     kuphenduleka imibuzo emininzi ebingaphenduleki.
•    Kuyavela ukuba umdlalo unesiphelo esihle nesibi yaye zonke iziganeko
     ziyaqukunjelwa izinto ziya ngokwendawo zazo.
UQuka uyabulawa. Abefundisi bayavunyelwa nguMaqoma ukuba beze komkhulu.
Injongo kaSomerset usebenzisa impilo yokugula kukaNgqika ukukhupha uMaqoma.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              20                      DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

Isiphelo

•    Incwadi evela eBhrithane yiyo eyakhupha uMaqoma kumhlaba wakhe. Ngenxa
     yentliziyo ebuhlungu uNgqika wayalela unyana wakhe ukuba ahambe afuthelane
     nomntakwabo aphume kulo mhlaba.
•    UMaqoma uphela enikezela nangona wayefungile.
Isizwe esimnyama salahlekelwa ngumhla waso.

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto
15.1       KuseRhini√/Kwinkampi yamaJoni√/Kusegumbini lomphathi -hlelo weMpuma -
           Koloni.√

           (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
15.2       Kukukhululwa kwamakhoboka ejele.√√                                                (2)

15.3       Avelisa ukuba abelungu babesele bengenile kwilizwe labaMnyama.√√                  (2)
15.4       Ibonisa ukuba uwaxabisile amalungelo abantu√√/Ibonisa ukuba nosizi
           nokungathandi indlela aphatheke ngayo amakhoboka.√√

           (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
15.5       Wayenawo, kuba intetho kaKondile noSomerset iyangqina ukuba ngenene
           uHintsa wayenawo amakhoboka.√√                                                    (2)

15.6       Likwinqanaba lokukhula kwezinto.√ kuba ibali liyayondelelana.√                    (2)

15.7       Wayenoloyiko ngeenzima, ucwangco lomthetho nobusela oluza
           namakhoboka.√√                                                                    (2)
15.8       Uzotywe njengomlinganiswa okhohlakeleyo waze waguquka√√/
           wayengumlinganiswa owayenecala elibi waza waguquka wanecala
           elihle.√√/uzotywe wangumlinganiswa ongqukuva.√√

           (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
15.9       Sisimo sentlalo sakwaNtu ukuba umntu xa efika abuzwe ukuba ihambo
           yakhe ibe njani na.√                                                              (1)

15.10      Kungokuba uQuka naye wayezibona esesikhundleni sikaBawana inguye
           inkosi.√                                                                          (1)
15.11      Kutyhila ukuba kusekho abantu abangekabanjwa malunga nokubulalwa
           kukaBawana.√√ Kukho inyani engekaphumi malunga nokubulalwa
           kukaBawana.√√

           (Nayiphi na impendulo kwezi)                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              21                    DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

15.12    Babubuhle kakhulu√ kuba wayethandwa ngamaNgesi uNgqika naye
         ewathanda kuba wayewakhusela.√                                                    (2)
15.13    Luyinene kuba uSomerset ubangisana noMaqoma ngomhlaba kodwa
         eqamele ngevangeli.√√/Iinzame zikaSomerset zazinobuqili bokufuna inzuzo
         kwisizwe sikaMaqoma phantsi kwephiko lokushumayela ivangeli.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

15.14    Ungembali yeSizwe samaXhosa√√/Ungokubhunyulwa kwemihlaba nemfuyo
         yamaXhosa kukhokeliswa ivangeli.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
                                                                                           [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:           25
                                                               AMANQAKU EWONKE:            80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              22               DBE/Novemba 2015
                                        NSC – Imemorandam

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA.

1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).

2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A (imibongo
         efundisiweyo), makisha kuphela emibini yokuqala.

3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         emide kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela umbuzo wokuqala kwiCANDELO ngalinye.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, makisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, makisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         Intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.

7.       Imibuzo emide.

         Xa impendulo yombuzo omde imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
         lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe.
         Xa impendulo yombuzo omde inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
         ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kummakishi ophezulu.
         Sebenzisa iirubriki zokuhlola ezisisihlomelo A no B kuxwebhu
         lwezikhokelo zokuseta iimviwo ukumakisha imibuzo emide yabaviwa.

8.       Imibuzo emifutshane.

         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.

9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYi/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Makisha impendulo exhasayo.

10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makishwa impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                                       23                                                       DBE/Novemba 2015
                                                                 NSC – Imemorandam

6.1 ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE

ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

    Imiqathango             Egqwesileyo                Esemagqabini                Eyanelisayo               Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                       neqaqambileyo              nefanelekileyo
                                  8–10                      6–7                        4–5                        2–3                      0–1
UMXHOLO                -Isihloko sitolikwe       -Ubonisa ukuqonda          -Isihloko sitolikwe        -Ayanelisi indlela       -Akanalwazi    kwaphela
                       ngokunzulu.               nokutolika kakuhle         ngokwanelisayo             ekutolikwe ngayo         ngesihloko.
Ukuhlalutywa           -Iingxoxo ezinomtsalane   isihloko okanye umbuzo.    -Akho amanqaku axhasa      isihloko/umbuzo.         -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu   ezixhaswe                 -Impendulo inazo           isihloko kakuhle.          -Anqongophele kakhulu    mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela      ngokuvokothekileyo        iinkcukacha ezanelisayo.   -Ezinye iingxoxo           amanqaku okuxhasa        -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo        kusetyenziswa isihobe.    -Izimvo ezibambekayo       zixhasiwe nangona          isihloko.                ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               -Impendulo ibonisa        zinikiwe nangona           ingezizo zonke             -Impendulo ibonisa       lwesihobe.
ukuwulandela           ulwazi olugqwesileyo      ingezizo zonke nje         ezixhaswe                  ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.        lwesihobe.                ezixhaswe njengoko         ngokwanelisayo.            lwesihobe.
                                                 kufanelekile.              -Impendulo ibonisa
                                                 -Impendulo ibonisa         ulwazi olusisiseko
7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.          lwesihobe.

                       -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye   -Bukho ubungqina           -Isakhiwo sibonakalisa   -Isakhiwo sife amanqe.
ISAKHIWO               siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana      besakhiwo.                 iziphene zoyilo.         -Iziphene zolwimi
NOLWIMI                -Ingxoxo ixongxwe kuhle   kakuhle.                   -Isincoko sibonakalisa     -Ingxoxo                 ezingamkelekanga konke
                       kwaye zikhuliswe          -Ukuthungelana             ukusilela kukuthungelana   ayicwangciswanga         konke nesimbo
                       ngokugqwesileyo           kwengxoxo                  nokunamathelana            ngokukuko.               esingachanekanga.
3 AMANQAKU             nangokucacileyo.          kuyalandeleka.             kwezimvo.                  -Bukho ubungqina
                       -Ulwimi, ithoni nesimbo   -Ulwimi, ithoni nesimbo    -Iziphene zolwimi          beziphene zolwimi.
                       sokubhala zivuthiwe,      sokubhala zichanekile      zimbalwa, ithoni nesimbo   -Ithoni nesimbo
                       zinomtsalane,             ubukhulu becala.           sokubhala zichanekile      sokubhala
                       zichanekile.                                         ikakhulu.                  azichanekanga.
                       -Igrama upelo
                       neziphumlisi
                       azinaziphene kwaphela.
AMANQAKU                           8–10                    6–7                        4–5                        2–3                     0–1

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                    Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2015-memo/d48a61d2-ce3c-4c08-8381-899d59febcfd) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2015](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2015/e4d56901-bd81-4e00-bce7-b3e81a126f24) — isiXhosa HL · QP · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 June-July 2015](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2015-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/1b4c7cd3-9cb0-4bed-92f1-f48f8627bb6e) — isiXhosa HL · QP · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
