# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2016, 22 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2016-memo/1030193f-bf6a-4263-b388-adf6fdcc5438
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2016-memo/1030193f-bf6a-4263-b388-adf6fdcc5438)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2016 · isixhosa. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2016

                                        IMEMORANDAM

AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-22.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              2                     DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

•     Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
•     Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
•     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela eyodwa
•     ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.        Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
          impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
          aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye.)

2.        Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A (imibongo
          efundisiweyo) korekisha kuphela emibini yokuqala.

3.        Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
          esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
          kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
          imibuzo (kwiNoveli/kuNcwadi lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama),
          korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa
          kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.        Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
          elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.        Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
          ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.        Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
          intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
          mpendulo.

7.        Imibuzo esisincoko.
          Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
          ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
          ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
          ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
          ophezulu.

8.        Imibuzo emifutshane.
          Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
          ecaphula.

9.        Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
          ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
          exhasayo.

10.       Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
          Makisha impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              3                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE
VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli
ISIHOBE ESIFUNDISIWEYO
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SOMBONGO)
UPROFESA AC JORDAN – ZS Qangule

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha le-23 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Isitanza 1
• Tarhuni nonke zingcali zesiXhosa, Imbongi isebenzise isikhahlelo ukucela indlebe
     ikwaxolisa icenga iingcaphephe zesiXhosa ukuba zimamele.

•   Leqani ... Balekani ... Imbongi isebenzise uphindaphindo olutyhilwa zizithetha-
    ntonye eziziyaleli eziphuhlisa ukuba iingcali zesiXhosa mazigxabhagxabhise
    ziphakame zithathe apho ashiye khona okaAC Jordan ukuze singafi isiXhosa.
    Okokuqala imbongi iziyalela ukuba ziye equleni, iqula yindawo ekufumaneka kuyo
    amanzi nto leyo esisiseko sempilo. Ngokwalo mhobe iqula limele ubutyebi
    obushiywe nguAC Jordan kulwimi lwesiXhosa. Iqhuba ithi '... imimoya iyabhudla',
    esi sigama siphuhlisa ukuba njengoko imimoya xa ibhudla isenza umonakalo,
    imbongi inexhala lokuba ubutyebi obushiywe nguJordan kulwimi lwesiXhosa
    bungatshabalala. Iyawukhulisa imbongi lo mcamango kumqolo wesi-3 ngokuthi
    'hleze kuvele imbalela', imbalela ke ingumqondiso wentshabalalo nto leyo
    ngokwesi sihobe engenza ukuba ulwimi lwesiXhosa lutshabalale.

•   'Lakufa ichanti kudakasa izabonkolo' Ichanti yinyoka engafane ibonwe nangubani
    kuba inxulunyaniswa nobugqwirha kunye nobutyebi. Izabonkolo zizilwanyana
    ezibomi bazo buxhomekeke ekubeni zibe semanzini. Oko kukuthi ukubhubha
    kwale ngqangangqanga kungadala ukuba lutshabalale ulwimi lwesiXhosa.

•   'Yakufa inkuku amaqanda ayabola,'Xa inkuku ifukamile kukho ithemba lokuba iza
    kuqandusela amantshontsho ngenye imini. Oko kukuthi xa ife ifukamile
    liyatshabalala elo themba. Ukubola kwamaqanda kuphuhlisa ilahleko kuba
    amaqanda abolileyo afanelwe ukulahlwa akanakuphinde enze nto. Ngokusweleka
    kukaJordan unokuba yilahleko umsebenzi wakhe ukuba aziwuhlanguli iingcali
    zentetho yesiXhosa.

•   'Kolunga sonke sibaleke sibonisane', imbongi imemelela ukuba kungahlalwa
    phantsi kukhawulezwe kudityaniswe iintloko. Oko ikwenza ngokusebenzisa
    isigama esibalasele ngemfano-zandi yoo-s.

•   'Mkhulu umthwalo osaza kuphakanyiswa,' Imbongi isebenzise igama 'umthwalo' xa
    iveza ukuba kuninzi okusafuna ukwenziwa ukuphuhlisa ulwimi lwesiXhosa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              4                       DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

Isitanza 2
• Imbongi xa iveza ilahleko ethe yanayo iMelika isebenzisa igama '... ivelelwe' kuba
     ubehlohla kwenye yeeYunivesithi zalapho. Kwakhona imbongi isebenzisa igama
     'ingoziwe' ukubonaklisa umonakalo ongaphaya owenzekileyo ngokumka kwale
     ndedeba.

•     'Bazila kuTsolo ngosana lwabo', Oku kuphuhlisa ukuba le lahleko ichaphazele
      isithili sonke sakuTsolo dolophu leyo wazalelwa kuyo. Ukusetyenziswa kwesigama
      '... ngosana lwabo' kuphuhlisa uthando nokuba uJordan ubeseze ngobuso ezweni
      kusajongwe lukhulu kuye.

•     '... iingcaphephe zathi libekiwe', Oko kukuthi abo baphume izandla kwintetho
      yesiXhosa bacacelwa ukuba ukufa kufikile nakubani na.

•     Igama 'ukunxuba' liphuhlisa ukungonwabi nokunxunguphala kwizifundiswa kuba
      ziqondile ukuba ukufa akukhathali nokuba usisifundiswa.

•     Ukubonisa ukuba ukufa kuza kufika nakubani na ngenye imini, imbongi isebenzise
      igama ... liyajijwa.

•     Xa ibonisa ukuba enye yeengcali zesiXhosa enguJili akukudala iswelekile
      isebenzisa igama 'bekuyizolo'.

•     '... usala ukusithela,' Imbongi isaqaqambisa uluvo lokuba ukufa kusachaphazela
      wonke umntu. Umfanekiso kaMatthews akululanga ukuba ulibaleke.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                           [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IDOMPASI – N Gcali

2.1       Imbongi ibethelela ingcinga yokuba idompasi incinane√√/
          idelekile√√/idompasi nangona ibonakala idelekile iqulathe lukhulu.√√

          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)

2.2       Zifana ngokuba imiqolo yazo iyalingana√√/zifana ngokuba isitanza ngasinye
          sinemiqolo emi-6.√√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

2.3       Ubenefuthe elibi√ kuba abantu abaMnyama baphethwe kakubi ngabantu
          abaMhlophe besebenzisa idompasi.√√                                                  (3)

2.4       Ngumyalezo wobumnandi nokonwaba kwabantu ngenxa yokufika kweID
          kuphelelwa uDompasi√√√/Ngumyalezo wokuphelelwa konxunguphalo
          ebantwini abaMnyama ngenxa yokufika kweID kuphelelwa uDompasi.√√√

          (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                        (3)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              5                    DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UNXUNGUPHALO – N SHASHA

3.1      Imbongi ibethelela ingcinga yokuzinga kwesenzo sokuba abantu abamnyama
         baphulukana nemiphefumlo yabo ngalo lonke ixesha.√√                               (2)

3.2      Zifana ngokuba imiqolo yazo iyalingana√√/zifana ngokuba isitanza ngasinye
         sinemiqolo emi-6.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

3.3      Kubenefuthe elibi√ kuba abantu abaMhlophe bayadakasa bekwazithathela
         kubutyebi baseAfrika√√/kubenefuthe elibi√ kuba abantu baseAfrika bebulawa
         kabuhlungu bengenakuziphindezela okanye bengenakuzikhusela.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (3)

3.4      Imbongi idlulisa umyalezo wentlungu engummangaliso eviwa ngamaAfrika
         ngenxa yokuphatheka kakubi nokubulawa kwawo ngokungenalusini.√√√

         (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                      (3)
                                                                                           [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AFRIKA LIKHAYA – W Shasha

4.1      Imbongi ibethelela ingcinga yobudlakadlaka beAfrika ngenxa yokuba
         abaMhlophe bengena ngendlela engekho mthethweni kuyo.√√                           (2)

4.2      Sahluke ngokungalingani kwemiqolo kwisitanza sesi-2 nesesi-3√√/ kwisitanza
         sesi-2 imiqolo ili-10 ukanti kwisitanza sesi-3 isi-7.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

4.3      Kubenefuthe elibi√ kuba abaMhlophe bangene ngenkani eAfrika bexhobile
         ngezona zixhobo zinobungozi bezidaphela nakubutyebi bayo.√√                       (3)

4.4      Imbongi idlulisa umyalezo wokuba iya kutshabalalisa yonke le milambo
         neentaba ukuze ikwazi ukuya naphi na apho ifuna ukuya khona
         ikhululekile√√√/Idlulisa umyalezo wokuba iya kuyisusa yonke le miqobo
         yendalo ukuze ikwazi ukuhamba ngokukhululekileyo iye naphi na apho ifuna
         ukuya khona.√√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (3)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              6                       DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IKHAYA – LM Mda

5.1      Sisikweko√/siphuhlisa ukuba ikhaya yinto umntu asoloko ezidla ngayo.√√               (3)

5.2      Imbongi ibethelela ingcinga yokuba ikhaya liyakuhlala lilikhaya lakho nokuba
         iimeko zithini na.√√                                                                 (2)

5.3      Zohluke ngokuba imiqolo yazo ayilingani√√ /Isitanza soku-1 sinemiqolo emi-4
         ukanti esesi-5 sinemiqolo esi-8.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

5.4      Imbongi idlulisa umyalezo wokuba ikhaya yindawo ebalulekileyo emntwini
         kuba nokuba umntu sebethwe lilizwe uphela ebuyela ekhaya.√√√/
         Imbongi idlulisa umyalezo wokuba ikhaya lihlala lilikhaya nokuba linjani na
         kuba akunakulitshintsha nokuba sowufuna.√√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (3)
                                                                                              [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              7                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OSISISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•   Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uThole ayikhange
    imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika
    encochoyini yentaba.

•   Kwasekuqaleni kule ncwadi sidibana noThole sele ephumelele enguchwenene
    womfundisi osel'efunde de wayityekeza. Ukuze uThole abe ufikelele kweli
    nqanaba akulo lempumelelo ibe yimigudu namahla-ndinyuka ngenxa yemiqobo
    nemiceli-mingeni athe wahlangana nayo.

•   Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokuyeka isikolo
    kuba abazali bakhe bengakwazi ukumelana neemfuno zesikolo ezinjengeemali
    ezihlawulwayo neyunifom waphala elizweni engenasizinzo.

•   Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo
    abaphila ubomi obungenanjongo zakuphumelela ebomini babo.

•   Uzibona sele eseBhayi uThole ngenxa yeempembelelo zaba bahlobo bakhe phofu
    engazazi nokuba uye njani. Isizathu soku kukuba aba bahlobo bakhe bamkhwelise
    emotweni ebheka eBhayi baze bamntyintya ngotywala nto leyo wayengazange
    wayenza ebomini bakhe.

•   Kwelo laseBhayi uThole uzama ukuzenzela ubomi ngokuthi azifunele umsebenzi.
    Kwakhona kwalapho eBhayi uthi athandane nentombi egama linguNomsa adibene
    nayo edolophini. Uzibona sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa ngumgulukudu
    onguJoe neqela lakhe. Lo Joe wayethandana noNomsa.

•   Uthabatha isigqibo sokuba agoduke nanjengoko wayehambe ekhaya engaxelanga
    ngenxa yaba bahlobo bakhe bangamatshijolo. Endleleni egodukayo uphinde
    adibane noThemba noSonwabo, kwakhona bamkhukulisa baya kumlahla
    kumahlathi aseKnysna engazi kuba babesithi bayagoduka babheka eGcuwa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              8                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

•   Kuloo mahlathi abahlobo bakhe bathi baqwengwa ziingonyama kwasala iintloko
    zodwa, uThole yena usinda ngezikaSibi apho. Nalapho eKnysna uzakhela ubomi
    ngokuthi azenze igqirha. Uphetha sele ephila ubomi obungcono eKnysna kuba
    wabanemali nemfuyo.

•   Iimeko ngeemeko zamenza wafikelela kwisigqibo sokuba agoduke ngeenjongo
    zokuphindela esikolweni kuba wayesazi ukuba imfundo sisitshixo sokuvula
    kumahla-ndinyuka obu bomi. Ngoku sele egodukile akukho mntu unathemba
    lokuba angaze afunde kuba ubonakala emdala engenayo nemali eyaneleyo
    yokuya kula maziko emfundo ephakamileyo athe waya kuwo.

•   Uyise owamkhulisayo uFikizolo yena wayesele eyincamile into enxulumene naye
    nesikolo sele efuna ukumzekela umfazi. Oku kungqinwa ngamazwi akhe athi, 'uya
    kuthemba xa efumana incwadi evela kuThole esesikolweni eDikeni'.

•   UThole uzotywe wakrelekrele kakhulu akubuyela esikolweni kuba wabalasela
    kwizinto ngezinto. Umzekelo, wafika esikolweni wagqwesa ezifundweni zakhe,
    emidlalweni, kwiingxoxo-mpikiswano nasekushumayeleni ivangeli de wanikwa
    igunya lokukhwaz'umsind'ozayo ngeentsuku ezithile enikwa ngumfundisi
    uShepherd wade wenziwa usihlalo weS.C.A.

•   Ngesizathu sokuzibalula kwakhe kwiingxoxo-mpikiswano wachongwa ukuba abe
    ngumfundi oya kumela isikolo sakhe kwiYunivesithi yaseKapa. Wagqwesa apho
    waze wonyulwa ukuba aye kumela uMzantsi Afrika kwingqungquthela
    eyayiseNgilane, waphiwa nesipho-mali sokuba aqhubele phambili nezifundo zakhe
    ngabafundi baseUCT.

•   Wafika wagqwesa nalapho eNgilane waphetha sele ebuya ezilahlele kakhulu
    kwezakwaLizwi. Kulapho wathi wafumana inkxaso-mali yokuqhubela phambili
    nokufunda ezakwaLizwi. UMangaliso wafunda kwaNokholeji de waphumelela
    isidanga seB.A kwezakwaLizwi. Ukufumana kwakhe isipho-mali kwenza ukuba
    akwazi ukuqhubela phambili nezifundo zakhe phesheya kweelwandle.
    Waphumelela emagqabini de waba naso nesidanga seMaster of Divinity kunye
    nesePHD, zozibini ezifumana eOxford University eNgilane.

•   Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole angaphetha sele engumfundisi ophethe
    esoyisa neengxaki zaseGeorge Goch ndawo leyo yayidume ngokweyelisela
    abefundisi kwiziyolo notywala. Ukutshata nokuthandana kwakhe noThozama kube
    negalelo kwimpumelelo yakhe. Kwimpumelelo yakhe eGeorge Goch udibana
    noyise ubaw'uMkwayi engalindelanga nawayengasenathemba lokuba uya kuze
    aphinde ambone.

    (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              9                    DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

7.1      Kubenefuthe elihle lokuba bonke abantu ababelapho esibhedlele balibala
         ngeemeko ababekuzo baba nomdla wokujonga kuMangaliso de abanye
         bayeka nemisebenzi ebebeyenza.√√                                                  (2)

7.2      Yayikukufanelwa sisinxibo sakhe√√/ isithomo sakhe esasithe ncothu√√/
         ubuso bakhe obukhululekileyo obusoloko bugcwele uncumo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

7.3      Imveza njengomntu onentlonipho okanye onembeko√ kuba oko kuphuhliswa
         yindlela athetha ngayo ethi 'nkosazana' xa ebhekisa kumongikazi.√√                (3)

7.4      Umqaqambise esikolweni kuba wayesoloko ephuma phambili ezifundweni
         zakhe√√/Umqaqambise esikolweni kwiingxoxo-mpikiswano√√/Umqaqambise
         eGeorge Goch kwiintshumayelo zakhe.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)

7.5      Kwinqanaba lovuthondaba√ kuba iziganeko zikhule de zakwelona qondo
         liphezulu okanye encochoyini.√√                                                   (3)

7.6      Unobangela wokuthandabuza yayikukuba babengaqinisekanga ngeyona
         yayisenzeka.√√/ kukuba aba bakhalayo babegonene.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

7.7      Savuselela ingcinga yokuba kukho umntu oswelekileyo√√/Savuselela
         ingcinga yokuba kuyaliwa.√√Savuselela ingcinga yokuba kukho
         undonakele.√√
                                                                                           (2)
         (Nayiphi na kwezi)

7.8      Wayegxininisa indlela onwabe ngayo akubonana noyise omzalayo.√√                   (2)

7.9      Sisiva esisebusweni bukaMkwayi.√
         Ngumkhango osesiswini sikaMkwayi.√                                                (2)

7.10     Ngumqondiso wokuba uThole waphumelelela ekuzenzeni igqirha eKnysna
         enceda abantu bakhona kwiingxaki zabo.√√                                          (2)

7.11     Sisigqebelo sokuba umntu omdala akanakuba safunda nto ibhadlileyo kodwa
         uMangaliso ufunde de wayityekeza kuba uphethe engumfundisi.√√√                    (3)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              10                       DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

•   Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfazwe
    ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade
    wafika encochoyini yentaba. Owona mqobo endleleni yakhe nguRhulumente
    wengcinezelo osandla sakhe yayingamapolisa, amajoni kunye neempimpi.

•   Uyafunda ade abe ngutitshala wezembali khondo elo ebengafuni lona kodwa
    ngenxa yemeko yezopolitiko wanyanzeleka. Oku kumnike ithuba lokuvuleka
    kwezopolitiko. Ulwazi analo luyamtshisa, uphokozela wonke akufutshane naye,
    eklasini urhabulisa abafundi, kwigumbi lootitshala urhabulisa oogxa bakhe ukanti
    nasekuhlaleni akabayekanga abahlali.

•   UMfazwe uzibona ebanjwa kuba kusithiwa unyola umbuso esweni ngeemfundiso
    zakhe de wavalelwa. Emva kokungcungcuthekiswa ngeendlela ezahlukeneyo
    uyacelwa ngamapolisa ukuba abe ngungcothoza, akavumi. Ukhonjwa
    kubunewunewu obuphilwa ngooFriday, Ndlela noNtsipho njengendlela anokuphila
    ngayo ukuba angasamkela esi sicelo. Wazixelela ukuba angekhe athengise
    ngegazi labantu bakokwabo.

•   Uyakhululwa ekuvalelweni ufika litshe liluthuthu ikhaya lakhe. Ufika amapolisa sel'
    etyale umoya wokuba uyimpimpi. UGaba noCwe xa edibana nabo bamganga
    ngolu lwimi aphela emqaleni kuye ngesi sityholo afika esibekwa ekuhlaleni.
    Kwiindibano zoluntu akamkeleki.

•   Emva kokuthetha noCwe uya kwintlanganiso eseholweni apho wasinda
    ngezikaSibi bemthuka bembetha abantu ngokufunzwa nguFriday enye yeempimpi
    zikaRhulumente.

•   Xa etyekezwa ngabantu ngolu hlobo ubalekela emangcwabeni nawo phofu
    angawathembanga ukuba akangevuki amjikele. Intliziyo yakhe ibuhlungu kuba
    ebukulwa ngabantu ahlala nabo bambi benjengezihlobo kuye. Iyamkhathaza le
    nto, ngakumbi xa ecinga ukuya kokwabo.

•   Akaphelelanga apho ekumgxothiseni uFriday uye wahlala kwizithende zikaMfazwe
    enamahlakani akhe. Sibona kwaGaba elala kwimoto endala. Bayafika uFriday
    neqela lakhe sebejolise imikhono yekati, ngethamsanqa wabe sele ephumile kuloo
    moto, ekhethe ukubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe, engqondweni efuna
    eyona nto uFriday amzungulela yona.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              11                  DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

•   Kwincoko yakhe noGaba uve ukuba amapolisa abulele abantwana besikolo.
    Wazimisela ukuba ngenene uyaya emingcwabeni yabo nangona abantu bakuQaka
    bemjonga ngeliso lobumpimpi. Siyiva loo nto utat'omncinci kaMachule xa ethetha
    ukuba kungenxa yale mpimpi ukuze babe bakwazile ukungcwaba ooMachule.

•   Emva komngcwabo simbona uMfazwe ecetyiswa nguSiphiwo omde noSiphiwo
    omfutshane ukuba abaleke xa kucaca ukuba ufunwa ngamehlo abomvu.
    Ubalekela kwaMfundisi uHlathi ngelokuzisindisa. Apho kwakhona uyajikelezwa
    nguFriday namahlakani akhe, akukho ukonwaba kuye. Endleleni ezincamayo esiya
    kujongana ngqo noFriday uphazanyiswa yincwina ephuma emotweni eyiCressida.
    Uthe efuna ukunceda wabona umngcipheko anokuba uzifaka kuwo wakhetha
    ukuphindela kwaMfundisi uHlathi.

•   Uyabhaca ngokunyanzelwa nguMfundisi uHlathi ngokubona ukuba izihlangu zakhe
    ezinqongo ligazi zingamfaka engxakini ngokungathi nguye obulele abo bantu.
    Enye into kuyanyanzeleka ukuba uFriday neli tyholo asithele ngalo bangayekwa
    nje ukuze abantu bakhululeke kwingcinezelo.

•   Endleleni eya elubhacweni zininzi izinto eziyimiqobo kwindlela yakhe. Amapolisa
    akayenga ukumkhangela ade abe uyatsiba kuloliwe ngobusuku akhethe
    ukuhamba ngeenyawo. Uyalunyukiswa ngumzingeli ngelithi le ndawo ahamba
    kuyo ngummandla kafayayo kunjalo nje abasindi abantu kuyo. Ngenxa yoncedo
    alufumane kumzingeli uMfazwe ukwazile ukumelana namapolisa ayemthelekisa
    noogxa babo kuloo ndlela iya kujoyina iNtsimb'ebomvu.

•   Ngobukrelekrele bengqondo yakhe uMfazwe ukwazile ukubonisa amaqabane
    ukuba akayiyo impimpi. Uyanyulwa abe kwiqela lokumela uMzantsi Afrika
    kwisithebe sengxoxo eRhawutini. Ubuya apho uFriday sele eneqela lakhe
    lopolitiko kodwa uFriday kuyafunyaniswa ukuba unenxaxheba ayidlalileyo
    ekubulaweni kwabantu. UMfazwe ngoku seyinguye ochophele elo tyala likaFriday
    njengejaji. Kube yimpumelelo ukukhulula isizwe sabaNtsundu kwingcinezelo
    yamaBhulu. Satsho sabuya isidima somntu oMnyama.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                       [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              12                  DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

9.1      Saba nefuthe elibi ngokuba abantu baphela besoyika le mpatho gadalala
         yenziwa ngamapolisa ebantwini.√√                                                  (2)

9.2      Kungokuba wayegquka umkhondo ukuze amapolisa angamboni
         ambambe.√√                                                                        (2)

9.3      Liwaveza amaXhosa njengabantu abakuthandayo ukuzalana√ njengoko
         kwathi kwavela abantu abaninzi abangooCirha√√/ njengabantu abantu
         abathanda ukuzalana√ kuba kwavela nabo bazalana ngandlela ithile
         nooCirha.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (3)

9.4      Bubuchule bokuba uMfazwe asebenzise idyasi awayeyibolekile ukuzenza
         ngathi ungomnye wabahambi, ukuphatha isiqhuma sempahla, ukothula
         umnqwazi awayewuthwele nokungaphakuzeli nokuba sel'erhanelwa
         ngabantu.√√√                                                                      (3)

9.5      Likwinqanaba lokujiya kwezinto√/lokuyondelelana kwezinto√, kuba amapolisa
         ahleli ezithendeni zikaMfazwe kuba afuna ukumbamba√√/ kuba iziganeko
         zikhulisa impixano.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (3)

9.6      UKhonjwayo noMfazwe abavumelani ngokutshintsha amaxesha ohlaselo
         ngenxa yoko uKhonjwayo ubethwe ngempama nguMfazwe emva kokuba
         emkhumbuze ukuba uyimpimpi.√√√                                                    (3)

9.7      Avuselela ingcinga yokuba amaqabane ayengafuni nto iwadibanisa
         noMfazwe emoyika emva kwesiganeko sikaKhonjwayo√√
         / avuselela ingcinga yokuba amaqabane ayemkrokrela ngokuba
         uyimpimpi.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

9.8      USiphiwo kunye noThembekile ngabantwana ababefundiswa nguMfazwe
         kwisikolo iFunda ikwangabo abasindisa uMfazwe mhla wayeze kufunwa
         ngamapolisa kuloMachule√√/uSiphiwo noThembekile babengamaqabane
         bonke.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)

9.9      UKhonjwayo wasuka wathi bozololo wazola akubizwa nguMfazwe wasonga
         izandla okosana.√√                                                                (2)

9.10     Isigqebelo sesokuba uMfazwe obefudula ebonwa njengempimpi kuQaka
         etshutshiswa kodwa ngoku lahlambeka elo bala ungomnye wabazabalazela
         inkululeko.√√√                                                                    (3)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              13                 DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Nabanye

'UMVUNDLA NENGONYAMA'

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubhrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

Intshayelelo:
Apha uMvundla useluhambeni lokuya kubona amanye amazwe endleleni uchole
iintsiba zencanda, umpu kunye nengxowa. Kusenjalo wadibana noFudo waze
walucela ukuba luhambe nawe, lwavuma.
Isidingo
Apha kolu hambo uMvundla udinga indawo yokulala aze adibane nomngxuma ekuthe
kanti le ndawo yeyezilo ezikhulu zehlathi iingonyama. Ziyafika ezi nkosi zehlathi
endaweni yazo zisekude ziva ivumba elingaqhelekanga zibone ukuba le ndawo yazo
ingenelwe ngabanye abantu. Iinkosi zehlathi zidinga indawo yokulala ngenxa
yoMvundla ohleli endaweni yazo. Iingonyama zinyanzela uMvundla ukuba uphume
endaweni yazo kuba aziboni silo simbi sinokoyisa zona. UMvundla awuvumi
uyaziqobisela uzixelela ukuba nguwo omkhulu kunazo. Iingonyama zithi mawubonise
obu bukhulu bawo uMvundla.
Isisombululo
UMvundla uqale ngokutshintsha ilizwi zoyika iingonyama. Zakholelwa zingakholelwa
iingonyama. Zifune obunye ubungqina obubonisa ubukhulu bukaMvundla uphinde
wakhupha uFudo ngelithi yintakumba ephuma emzimbeni wakhe nalapho azavuma
ncam iingonyama, Uncame wakhupha okanye waveza iintsiba zecanda ngokuthi
ziintsiba zakhe, zadelela iingonyama, zathi makakhe agqume zive.
UMvundla waziyalela ukuba zifole waze wadubula ngesithongakazi sompu ngelithi
ngumgqumo wakhe lowo wabe ngaloo ndlela uyazisindisa uMvundla zabe zifile ezinye
iingonyama kukungxwelerheka.
Isiphelo
UMvundla uvakalise umgqumo omkhulu wompu zacinga iingonyama ngumngqumo
ophuma kuMvundla zangxwelerheka ezinye zafa wabe wona uMvundla ngalo ndlela
uyasinda waqhubeka nendlela yawo.
Imfundiso
Ubungakanani bomzimba woMvundla abuyichaphazeli indlela ocinga okanye
oyisebenzisa ngayo ingqondo. UMvundla usebenzisa ingqondo ngaphezu kwamandla
ukoyisa ezona zilwanyana zoyikekayo nezinamandla.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                      [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              14                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Nabanye

'INTSOMI KADELI NODELIWE'

11.1     Kungokuba bayalekelana√√/bayezana√√/bazalwa kunye√√/ngumntu
         nomntakwabo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

11.2     Sisityhilela ukuba ngumntu ongenabuntu√ kuba naku engafuni ukumkhapha
         uDeliwe ngelithi uyamhlaza√√/Sisityhilela ukuba unocalucalulo√ kuba naku
         engafuni kuhamba noDeliwe ngenxa yesifombo sakhe.√√

         (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                      (3)

11.3     Yingcinga yokuba babemcekisa√√/yingcinga yokuba banentiyo kuba uDeliwe
         wayenesiphako emzimbeni.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

11.4     Imncede ngokuba wadibana nomntu owathi wamnceda ngokumsusela
         isifombo sakhe.√√                                                                 (2)

11.5     Yimfundiso yokuba uyazincama unyamezele xa ufuna into√√/
         Yimfundiso yokuba ekunyamezeleni kukho umvuzo.√√/Impumelelo
         isentabeni. √√

         (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo)                                      (2)

'ENKOSI STEVE BIKO: ESINGEQHAWE'

11.6     Sisikhahlelo√/ukungalingani kwemiqolo√/ukubongwa kweqhawe√/ukulandwa
         komnombo√/ukuqaqamba kophindaphindo√

         (Nasiphi na isibini)                                                              (2)

11.7     Imbongi iyagxininisa√√/Imbongi iyagxininisa ibonisa ukuvuya nemincili
         yokubona ilizwe uMzantsi Afrika utshintshile ngenxa yamathandazwe
         anjengoSteve Biko√√/ Imbongi iyagxininisa kuba yonwabile uMzantsi Afrika
         utshintshile.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo yomfundi)                                      (2)

11.8     Imbongi iyazingca ngegalelo elenziwe ngamathandazwe√√/ imbongi
         iyazingca ngegalelo elenziwe ngamathandazwe kuba kungoku nje uMzantsi
         Afrika uphantsi kolawulo lwentando yesininzi.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo yomfundi)                                      (2)

11.9     Imbongi iphuhlisa ukuba ngenxa yemfundo nezikolo ezingacalucaluliyo√
         sikwazile ukulwa nengcinezelo.√                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              15                    DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

11.10    Ngowokubulela indima edlalwe nguSteve Biko
         emzabalazweni√√√/ngowokubulela indima edlalwe nguSteve Biko elwela
         inkululeko yaseMzantsi Afrika.√√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (3)

11.11    Yonwabile√/Iyavuya√/uphezulu√ kuba isizwe esiMnyama sikhululekile ngenxa
         yabantu abafana nooSteve Biko.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (3)
                                                                                           [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:           25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              16                 DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

AMAZA – ZS Qangule

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubhrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

•   Umbhali apha usivezela ukunyanzeliswa kwesiko lokubonelwa. Sidibana
    noNamhla esendiselwa ngenkani ngabazali bakhe uDanile noMaDlamini kwisoka
    elinguSidima angalithandiyo. Kwelinye icala uLizo Vaxa utshatiswe ngenkani
    kumntu angamthandiyo onguZodwa Zazile. UNamhla umntu osenyongweni kuye
    nguLizo Vaxa.

•   Kusalungiselelwa umtshato uNamhla ungenisa uLizo entangeni yakhe nto leyo
    imasikizi ngokwenkcubeko. ULizo ufika entangeni kaNamhla kwaDanile amfake
    umsesane ukubonisa ukuba uyamthanda ekwambanga ukuba ngowakhe nangona
    kokwabo enyanzeliswa ngoSidima.

•   Bavumelana ngokuba uNamhla ukuba amkele imali yokuthenga umsesane
    kuSidima ayifake ebhankini yakhe. Babhaqwa nguDanile bemhokamhokana
    entangeni de awuthabathe lo mcimbi wabo awuse kumzi wamaBhele uphela
    kodwa oko akumthibazi uNamhla kuthando lwakhe noLizo.

•   Ude uyatshatiswa noSidima nangona uNamhla engavumelani nalo mtshato.

•   Umtshato wesi sibini awuzange ubenguwo kwakwiintsuku zokuqala kuba sidibana
    noSidima noNamhla bexambulisana kunzima de wabe uNamhla ukhupha
    ubungqina obubonisa ukuba uSidima unomntwana onguXelisa kuZodwa Zazile
    ngelixa batshatileyo. USidima ucenga ancame umkakhe ongafuni nokuva. Uphela
    uSidima esimka esiya kwilizwe lempangelo eRhawutini.

•   Ukungawufuni kwakhe uNamhla lo mtshato ukubonakalisa nangethuba sele
    etshatiswe ngenkani noSidima. Oku kubonakala kakhulu akuba uLizo edubule
    umyeni kaNamhla 'uSidima'. Bayaqhuba bayathandana. 'Ukusweleka' kukaSidima
    kubangele ukuba kuthiwe uNamhla makangenwe liwele likaSidima uDuma okanye
    uLunga ngokwesiko. Ukhaba ngawo omane uNamhla. Oku kudala ingxabano
    enkulu phakathi kukaNamhla noninazala onguMaNdaba. Masimve uNamhla xa
    esithi, 'ukuba ndingatshata nomnye woonyana kumhla ichanti lingaphuma lothe
    ilanga.

•   UNamhla uphelelwa ziintloni uthandana phandle noLizo kumzi wamaCirha ude
    amithe umntwana kaLizo nangona engumfazi. Esi sisu akanantloni ngaso libhongo
    lenkululeko kuye. UNamhla njengomntwana weli xesha akakhange ayizilele
    ngendlela eyiyo indoda yakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              17                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

•   Ukhwetyelwa entlanganisweni ngamaCirha ngeenjongo zokuchola esi simo sakhe
    singathandekiyo nesibonakalisa intlonipho engekhoyo. Wala kwaphela ukuba
    yinxalenye yentlanganiso efuna ukumahlukanisa nesithandwa somphefumlo
    wakhe.

•   Ngexesha uSilumko ongumcuphi aphanda ngombulali kaSidima noZodwa ufika
    kwaMaNdaba uNamhla ehleli noLizo nto leyo ebonisa ngokucacileyo ukungabikho
    kwentlonipho kuNamhla. Icebo likaSilumko lokuzenza igqirha liyaphumelela kuba
    ungena sele esazi ukuba uNamhla uthe phithi nguLizo kwayebafuna ukutshata.
    Usebenzisa inkolo yobugqwirha ngokuthi athi kubo udibene noMaNdaba esombela
    ufele lwenyoka emva kwendlu nto leyo yayiza kuba ngunobangela wokuba
    bangatshati. Nabo bayayikholelwa le nto ithethwa nguSilumko watsho
    wabamemela kwinkonzo yasemangcwabeni. Loo nto yabenza ukuba bathandane
    ngakumbi.

•   Ukubona kwabo uSidima kwabenza batyhwatyhwa bobabini kuba babecinga
    ukuba uSidima sisiporho njengoko babemazi engumntu owaswelekayo.
    Ukutyhileka kokuba uLizo ngumbulali 'kaSidima' uNamhla usecaleni kwakhe.
    Iphela incwadi bekunye.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                       [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule

13.1     Ubona ukuba uNamhla uyasela nanjengomntwana oyintombazana√√/
         kungokuba uNamhla uthetha naye ngokungenambeko.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

13.2     UNamhla uphela ethandana nomntu afuna yena onguLizo kwelinye icala
         uSidima uthandana noZodwa Zazile√√√/ULizo wala uZodwa eyedwa
         engababandakanyanga abazali kutsho kungabikho nto ayenziwayo√√√/
         Akubhubha u 'Sidima' kunyanzeliswa isiko lokungena uNamhla
         uyala√√√/uNamhla umithi ngaphandle kwasemtshatweni loo nto
         iligugu kuye.√√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (3)

13.3     Kungokuba uNamhla 'uswelekelwe' nguSidima ngoko ke ngokwesiko
         lakwaNtu kumele ukuba isiko lokungena lithathe indawo, uNamhla angenwe
         nguDuma okanye uLunga njengabaninawa bomyeni wakhe uSidima.√√                    (2)

13.4     Yimpixano yangaphandle√ kuba sibona uMaDlamini eqhwaba uNamhla
         ekwamtsala nangeenwele.√√                                                        (3)

13.5     Likwinqanaba lovuthondaba / lisencochoyini√ kuba kulapho iziganeko
         zifikelele encochoyini sibona uxambuliswano phakathi kukaNamhla
         noMaDlamini akukho mntu ufuna ukugoba uphondo√√.

         (Nayiphi na kwezi)                                                               (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              18                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

13.6     Isityhilela ukuba uNamhla akakholelwa kwaphela kwisiko√√/ isityhilela ukuba
         uNamhla akahambisani tu namasiko.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

13.7     Adityaniswa kukuba kufuneka bazise uNamhla ngesiko lokungenwa.√√                  (2)

13.8     Ngokuthi amithiswe nguLizo ongenguye umyeni wakhe esazilile√√/uNamhla
         uphendule nakanjani kubantu bomzi wakhe ebonisa ukungabakhathaleli.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

13.9     UMzabalazi akahambisani nokuba uNamhla makangenwe nguDuma okanye
         uLunga ngenxa yendlela aziphethe ngayo.√√√                                        (3)

13.10    Ivuselela ukuba uLizo yindoda ekrexezayo enabantwana abaninzi
         ngaphandle komtshato√√√/Ulala nalo naliphi na ibhinqa adibana nalo kutsho
         kubekho isiqhamo.√√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (3)
                                                                                           [25]

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubhrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

•   Umbhali uphumelele ukumzoba uMaqoma njengomlinganiswa odlale indima
    ephambili ekuthinteleni ukubhunyulwa kwemihlaba yamaXhosa ngabantu
    abaMhlophe. Kulo mdlalo sifunda ngembali nentlalo yamaXhosa phantsi kolawulo
    lweenkosi ezibaphetheyo, abakholelwa kuzo. Sifumanisa ukuba unkosi uMaqoma
    uyabathanda abantu, nto leyo yenze ukuba naye athandwe ngabantu kuba uzama
    kangangoko ukubonelisa ekwaneliso elibukhali kwizinto ezihlupha abantu bakhe
    njengenkokeli.

•   AmaXhosa ngabantu abakholelwa kakhulu kwizinyanya. Ivulwa nje incwadi,
    uMaqoma uyabuza kuSoga ukuba babuyela nini kwaNojoli, kumagquba ooyise.

•   Uyakhalaza kukushiywa kwamathambo ooyise, izinyanya zabo ke ukutsho oko.

•   Sifumanisa ukuba ukufuduswa kwabo kwaNojoli ngetshova kubangele impilo
    kaNgqika, uyise kaMaqoma, ukuba ibe nkenenkene de aye kusweleka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              19                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

•   Eyona ngxaki kukubaluleka komhlaba nongunobangela wedabi eli kulo mdlalo.
    AmaNgesi afika ehambisana nevangeli, ngale vangeli bafuna umhlaba kweli lizwe
    labaNtsundu. UMaqoma nabantu bakhe ngamakroti, oku kuphuhla xa uMaqoma
    eyalela umkhosi wakhe ukuba uhlasele amaNgesi. Abantu abaNtsundu balwa
    ngemikhonto amaNgesi anemipu, kodwa baya phambili abahlehli. Amaphakathi
    ayazincama afa apho ifa khona inkosi yawo, nokuba kubi kangakanani na.

•   Ibekwa phandle into yokujongelwa phantsi kwamaXhosa ngamaNgesi de athi 'le
    mirhangqolo, yamaqaba abahedeni' elizweni lawo. AmaNgesi aphinda ababone
    abantu abaNtsundu njengabantu abangena mthetho, umzekelo uToli ikhoboka,
    ubethwa nguRufus umrhwebi, uthi uba impahla yakhe arhweba ngayo.

•   UToli ubalekele kwaMaqoma, uMaqoma ugweba uRufus inkabi yenkomo
    ngokuphatha kakubi ebetha uToli. Akaxoli uRufus kukugwetywa yinkundla
    kaMaqoma, 'iqaba' elingazi mthetho.

•   Abefundisi banamaqhinga bedibene noSomerset, babhala incwadi ethi uMaqoma
    makaye eTyhume emke eTshokotshela. Xa efuna umhlaba athi aza kuvula
    iinkonzo afundise abantu ukubhala, ukufunda iBhayibhile nokubala. Ngelo xesha
    linye bafuna ukuzenzela ilizwe labo apha phakathi kwamaXhosa.

•   UXhoxho xa eyalezwa nguKondile umfundisi welizwi ukuba amcelele indawo
    yokwakha isikolo necawa, akavumi kuba umhloniphile uMaqoma umkhuluwa
    wakhe, uyamazi akayifuni le nto yokuthathwa komhlaba wabo ngabafundisi
    abanamaqhinga.

•   UMaqoma yinkosi enoxolo kuba uthetha enjenje sele kubiwe iinkomo kwabulawa
    nabantu, 'Andinqweneli ukuba kuphalazwe igazi lomntu madoda akowethu.
    Ndiphatheleni kuphela iinkomo zabantu bam ezibiwe ngaloo manyangaza.' Utsho
    xa ethuma amadoda ukuba aye kuzilanda.

•   Kwakhona kuMaqoma umhloniphile uyise uNgqika. Xa iphela incwadi uNgqika
    uyabona kuza kuliwa uyanqanda, ude athi 'Yihla mfo wam. Luhlanga olunenzondo
    olu …' Uyavuma uMaqoma bayafuduka, kodwa engafuni ehlonipha umyalelo
    kayise.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                       [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

15.1     Ubona umfazi wakhe uNowayithini ethabatheke kakhulu yivangeli.√√                 (2)

15.2     Kukunika umyalelo weqonga√ nokuchaza okuza kuqhubeka ebalini.√                   (2)

15.3     Ngokwesimo sentlalo yakwaNtu isikhahlelo sifanelekile ukusetyenziswa
         ukubonisa intlonipho nembeko enikwa inkosi.√√                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              20                      DBE/Novemba 2016
                                        NSC – Imemorandam

15.4     Isityhilela ukuba uMatshaya ungumntu okholosa nothembela
         kuThixo√√/Isityhilela ukuba uMatshaya yenye yamadoda asele amkele inkolo
         yobuKrestu.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

15.5     Likwinqanaba lokujiya kwezinto/lokuyondelelana√ kuba sibona ivangeli ifakwa
         ngokufakwa ebantwini abaNtsundu.√√                                                   (3)

15.6     Injongo kukulobela abantu ecaweni.√√                                                 (2)

15.7     Ivuselela ingcinga yokuba iinkosi ngabantu abathanda ukuphiwa izipho.√√              (2)

15.8     Eli binzana lisivezela imbono yokuba banokungahambisani nokuba kusilwe
         utywala kwisiyunguma sabo.√√                                                         (2)

15.9     Sisizathu sokuba inkolo yakhe ayimvumeli ukuba azibandakanye kwinto
         edibanisa notywala.√√                                                                (2)

15.10    Isimo sentlalo sesasezilalini√/ sixubile yinkolo yesintu nenkolo yobuKrestu√
         kuba sibona kukho abafuna ukufaka eyabo inkolo yobuKrestu
         kumatyathangubo.√                                                                    (3)

15.11    Yinto yokuba abantu bashiya inkolo yabo yesintu bangena kwivangeli√/
         Ivangeli yangenisa impixano emizini abafazi abavana nabayeni babo kuba
         bethe phithi yivangeli√/ Imihlaba yabantu nezinto ezibubutyebi kulo mhlaba
         kaMaqoma zathatyathwa ngabantu abaMhlophe egameni levangeli√/abanye
         bathiywa amagama esilungu√/ abanye babulalana bodwa. √

         (Nasiphi na isithathu)                                                               (3)

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:              25
                                                               AMANQAKU EWONKE:               80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                       21                                                          DBE/Novemba 2016
                                                                 NCS – Imemorandam

6.1 ISIHLOMELO A: IRUBRIKHI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE

ICANDELO A: Irubrikhi yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

    Imiqathango             Egqwesileyo                Esemagqabini                Eyanelisayo               Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                       neqaqambileyo              nefanelekileyo
                                  8–10                      6–7                        4–5                        2–3                      0–1
UMXHOLO                -Isihloko sitolikwe       -Ubonisa ukuqonda          -Isihloko sitolikwe        -Ayanelisi indlela       -Akanalwazi    kwaphela
                       ngokunzulu.               nokutolika kakuhle         ngokwanelisayo             ekutolikwe ngayo         ngesihloko.
Ukuhlalutywa           -Iingxoxo ezinomtsalane   isihloko okanye umbuzo.    -Akho amanqaku axhasa      isihloko/umbuzo.         -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu   ezixhaswe                 -Impendulo inazo           isihloko kakuhle.          -Anqongophele kakhulu    mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela      ngokuvokothekileyo        iinkcukacha ezanelisayo.   -Ezinye iingxoxo           amanqaku okuxhasa        -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo        kusetyenziswa isihobe.    -Izimvo ezibambekayo       zixhasiwe nangona          isihloko.                ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               -Impendulo ibonisa        zinikiwe nangona           ingezizo zonke             -Impendulo ibonisa       lwesihobe.
ukuwulandela           ulwazi olugqwesileyo      ingezizo zonke nje         ezixhaswe                  ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.        lwesihobe.                ezixhaswe njengoko         ngokwanelisayo.            lwesihobe.
                                                 kufanelekile.              -Impendulo ibonisa
                                                 -Impendulo ibonisa         ulwazi olusisiseko
7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.          lwesihobe.

                       -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye   -Bukho ubungqina           -Isakhiwo sibonakalisa   -Isakhiwo sife amanqe.
ISAKHIWO               siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana      besakhiwo.                 iziphene zoyilo.         -Iziphene zolwimi
NOLWIMI                -Ingxoxo ixongxwe kuhle   kakuhle.                   -Isincoko sibonakalisa     -Ingxoxo                 ezingamkelekanga konke
                       kwaye zikhuliswe          -Ukuthungelana             ukusilela kukuthungelana   ayicwangciswanga         konke nesimbo
                       ngokugqwesileyo           kwengxoxo                  nokunamathelana            ngokukuko.               esingachanekanga.
3 AMANQAKU             nangokucacileyo.          kuyalandeleka.             kwezimvo.                  -Bukho ubungqina
                       -Ulwimi, ithoni nesimbo   -Ulwimi, ithoni nesimbo    -Iziphene zolwimi          beziphene zolwimi.
                       sokubhala zivuthiwe,      sokubhala zichanekile      zimbalwa, ithoni nesimbo   -Ithoni nesimbo
                       zinomtsalane,             ubukhulu becala.           sokubhala zichanekile      sokubhala
                       zichanekile.                                         ikakhulu.                  azichanekanga.
                       -Igrama upelo
                       neziphumlisi
                       azinaziphene kwaphela.
AMANQAKU                           8–10                    6–7                        4–5                        2–3                     0–1

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                     Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                      22                                                            DBE/Novemba 2016
                                                                NSC – Imemorandam

ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]

   Imiqathango            Egqwesileyo                Esemagqabini                 Eyanelisayo                Eyinxalenye           Engaphumelelanga
                                                     neqaqambileyo               nefanelekileyo
UMXHOLO                         12–15                     9–11                        6–8                          4-5                      0–3
                     -Impendulo igqwesile.     -Ubonisa ukuqonda           -Impendulo iphakathi,       -Buncinane ubungqina      -Buncinci kakhulu
                     14–15                     nokutolika kakuhle          asiyiyo yonke imiba         obubonakalisa ukusazi     ubungqina obububo
                     -Impendulo ebalaseleyo.   isihloko okanye umbuzo.     ekungenwe kuyo nzulu.       isihloko yaye kunqabile   ukuqonda isihloko.
  15 AMANQAKU        12-13                     -Impendulo inazo            -Akho amanqaku              ukungena nzulu kwimiba    -Iimpendulo zisilele
                     -Ukutolikwa okunzulu      iinkcukacha ezanelisayo.    asixhasa                    ekubhalwa ngayo.          kakhulu ukuphendula
                     kwesihloko                Izimvo ezibambekayo         ngokufanelekileyo           -Ambalwa amanqaku         umbuzo.
                     -Iingxoxo ezinomtsalane   zinikiwe nangona            isihloko                    axhasa isihloko.          -Izimvo zibekwe
                     ezixhaswe                 ingezizo zonke nje          -Ezinye izimvo zixhasiwe    -Iimpendulo               ngendlela engacacanga
                     ngokuvokothekileyo        ezixhaswe njengoko          kodwa ubungqina             ezichanekileyo zimbalwa   konke konke.
                     kusetyenziswa uncwadi.    kufanelekile.               abusoloko busamkeleka.      kakhulu.                  -Alukho kwaphela ulwazi
                     -Ukuqonda                 -Impendulo ibonisa          -Ulwazi lwejenre/netekisi   -Luncinane ulwazi         lwejenre netekisi.
                     okubalaseleyo kwejenre    ulwazi lwejenre netekisi.   alugqibelelanga.            ngejenre netekisi.
                     netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI                 8–10                      6-7                          4–5                         2–3                     0–1
                     -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye    -Bukho ubungqina            -Isakhiwo sibonakalisa    -Ukungabikho koyiloo
  10 AMANQAKU        siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana       besakhiwo                   iziphene zoyilo.          kwenza ukuba
                     -Intshayelelo nesiphelo   kakuhle.                    obungagqibelelanga.         -Izimvo azithungelelani   kungabikho
                     esigqwesileyo.            -Intshayelelo nesiphelo     -Unamathelelwano            kakuhle.                  thungelelwano lwezimvo.
                     -Ingxoxo yakheke          kunye nemihlathi            nothungelelwano             -Iziphene zolwimi         -Iimposiso zolwimi
                     ngokufanelekileyo yaze    zicwangciswe ngendlela      lwezimvo lukho, kodwa       ziyabonakala.             nesimbo sokubhala esife
                     yakhuliswa                edala uthungelwano.         kukho iziphene.             -Ithoni nesimbo           amanqe kwenza
                     ngokucacileyo             -Izimvo zithungelana        -Zikho iziphene zolwimi     sokubhala                 ukungavakali
                     -Ulwimi, ithoni nesimbo   ngokuchanekileyo.           ezithile, ithoni, nesimbo   asichanekanga.            kokubhaliweyo.
                     sokubhala sivuthiwe,      -Ulwimi, ithoni nesimbo     sokubhala sichanekile       -Imihlathi ineziphene.    -Ayichanekanga ithoni
                     sinomtsalane,             sokubhala sisetyenziswe     ikakhulu.                                             nesimbo sokubhala
                     sichanekile.              Ngokuchanekileyo            -Imihlathi ichanekile                                 -Ulwakhiwo lwemihlathi
                                               ikakhulu.                   ikakhulu.                                             ludlakadlaka.
AMANQAKU                      20–25                       15–19                        10–14                      5–9                       0–4

QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2016/b6fd5b7b-4fb2-485b-b6d7-bb4b0ff7ce04) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
