# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2016 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exams 2016, 25 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2016/f99cc9c2-60b0-450a-830c-71c8d5e96883
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2016/f99cc9c2-60b0-450a-830c-71c8d5e96883)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2016 · isixhosa. Question paper, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                          IBANGA 12

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2016

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-25.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                       DBE/Novemba 2016
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        INoveli/Uncwadi LweMveli        (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

          •   Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
          •   Phendula     UMBUZO  OSISINCOKO      SONCWADI      ube    mNYE
              NOMFUTSHANE ube mNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
         unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
         Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
         ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
         Sebenzisa itshekhlisti ukwenza oku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         3                      DBE/Novemba 2016
                                          NSC

6.       UBUDE BEEMPENDULO

          •   Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama
              ali-190–240.
          •   Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
              ukuba iphendulwe ngamagama angama-340-390.
          •   Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kwecandelo NGALINYE kulindeleke ukuba
         ilandelwe ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela imibuzo ekwiphepha
         loviwo.

9.       Qala icandelo NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4                        DBE/Novemba 2016
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO SEPHEPHA LOVIWO:
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha
imibuzo abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.

ICANDELO A: ISIHOBE

Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
INANI LOMBUZO                           UMBUZO          AMANQAKU           INOMBOLO
                                                                           YEPHEPHA
1.   'UProfesa AC Jordan'               Umbuzo osisincoko       10             6
                                           sombongo
2.   'Idompasi'                         Umbuzo omfutshane       10               7
3.   'Unxunguphalo'                     Umbuzo omfutshane       10               8
4.   'Afrika Likhaya'                   Umbuzo omfutshane       10               9
                                          KUNYE

Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Imfundo'                     Umbuzo omfutshane 10        10
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Nyana Wam! Nyana Wam!                Umbuzo osisincoko       25              11
                                           soncwadi
7.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane       25              11
8.   Ukhozi Olumaphiko                  Umbuzo osisincoko       25              14
                                           soncwadi
9.   Ukhozi Olumaphiko                  Umbuzo omfutshane       25              14
                                         OKANYE
10. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko       25              16
                                            soncwadi
11. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane       25              17
ICANDELO C: IDRAMA

Phendula umbuzo OMNYE.*
12. Amaza                               Umbuzo osisincoko       25              19
                                           soncwadi
13. Amaza                               Umbuzo omfutshane       25              19
14. A-a-a! Jongumsobomvu!               Umbuzo osisincoko       25              23
                                           soncwadi
15. A-a-a! Jongumsobomvu!               Umbuzo omfutshane       25              23

QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
                  OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko okanye imibuzo EMIBINI
                  EMIFUTSHANE.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5                        DBE/Novemba 2016
                                               NSC

ITSHEKLISTI

Sebenzisa le tshekhlisti ukuqinisekisa ukuba uphendule inani elililo lemibuzo.

ICANDELO                                AMANANI      INANI LEMIBUZO         TIKISHA
                                        EMIBUZO      EPHENDULWAYO         NGASEZANTSI
A: ISihobe
   (ISihobe esifundisiweyo)              1–4                2
                                        KUNYE
A: ISihobe
   (ISihobe esingafundiswanga)             5                1

B: INoveli noNcwadi lweMveli
   (Umbuzo osisincoko
   soncwadi OKANYE umbuzo                6–11               1
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
   soncwadi OKANYE umbuzo       12–15            1
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                        DBE/Novemba 2016
                                          NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli

IMIYALELO

•    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
•    Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe
     kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye
     kumbongo ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule uphendule umbuzo olandelayo.

UPROFESA AC JORDAN – ZS Qangule

1        Tarhuni nonke zingcali zesiXhosa,
2        Leqani equleni imimoya iyabhudla,
3        Balekani hleze kuvele imbalela
4        Lakufa ichanti kudakasa izabonkolo,
5        Yakufa inkuku amaqanda ayabola.
6        Kolunga sonke sibaleke sibonisane,
7        Mkhulu umthwalo osaza kuphakanyiswa.

8        Ithe iMerika namhla ivelelwe,
9        Yathi iAfrika ngoku ingoziwe,
10       Bazila kuTsolo ngosana lwabo,
11       Zoyika iingcaphephe zathi libekiwe,
12       Banxuba ooProfesa bathi liyajijwa.
13       Bekuyizolo oku sibulisa uJili,
14       UMatthews yena usala ukusithela.

Cazulula indlela esisetyenziswe ngayo isigama kwesi sicatshulwa sombongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama angama-190-240 (Iphepha elinye
elinesiqingatha).                                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                   7            DBE/Novemba 2016
                                                    NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

IDOMPASI – N Gcali

1        Yincwadana encinane ephethe igama,
2        Yincwadana edelekileyo ephethe idilesi,
3        Ixela ubuhlanga ibonise nelizwe,
4        Iveza umsebenzi ixele nomqeshi,
5        Isitampu sibonisa imfanelo,
6        Isitampu esigwenxa yijele,

7        Udompasi ongekhoyo yijele.
8        Impilo yabaninzi uyigqibile,
9        Ubomi babaninzi ubuthathile,
10       Imizimba yabaninzi uyingxwelerhile,
11       Imizi yabaninzi uyichithile wena dompasi.
12       Ubethiwe umntu ubanjiwe umntu,
13       Waswela umntu walamba umntu,
14       Wabhaca umntu watshipha umntu,
15       Nguwe wena dompasi.
         ....................................................
16       Vum-vum-vu-uu-uuum-
17       Iyagquma ikhwela-khwela.
18       Ifuna bonke abophul' umthetho.
19       Basuka eNatali, basuka eFreyistata,
20       Bavela eCiskei, bavela eTranskei,
21       Kungenxa yakho dompasi.

22       Uphumile umthetho wabhengezwa,
23       Umemezela ukufa kwakho dompasi,
24       Namhlanje yimincili, namhlanje luvuyo,
25       Namhlanje lulonwabo, namhlanje luchwayito,
26       Kuba udompasi ufile wavuka u-I.D.
27       Watsho wanesidima umntw' endinguye.

2.1      Imbongi ibethelela eyiphi ingcinga ngokusebenzisa imvano-siqalo ngegama
         'Yincwadana' kumqolo woku-1nowesi-2?                                          (2)

2.2      Sifana njani isitanza soku-1 nesesi-3 ngokwesakhiwo?                          (2)

2.3      Ubenefuthe elinjani udompasi kwintlalo yabantu ngokwesi sicatshulwa
         sombongo? Xhasa impendulo yakho.                                              (3)

2.4      Myalezo mni odluliswa yimbongi ngodompasi kumqolo wama-24 ukuya
         kowama-26 kwesi sicatshulwa sombongo?                                         (3)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        8                       DBE/Novemba 2016
                                         NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UNXUNGUPHALO – N Shasha

1        Kuba ngasa liphalal'igazi lomAfrika,
2        Kuba ngahlwa agetyengw'elel'umnt'omnyama;
3        Liphalala kube lusizi kanye kwabokuzalwa,
4        Zininz'iinkedama zilile zade zakhedama;
5        Baninz'abahlolokazi bakhale de bancama;
6        Ndakujong'abomthonyama banxunguphele.

7        Iintshaba zibamokothis'inqatha bangquzulana,
8        Iintshaba zibanik'iqhosh'elingenamthunja;
9        babhideka belambile bade babulalana.
10       Ungangxola n'umzi kaPhalo yile ndyikityha,
11       Intlungu esikuyo yaziwa ngoPhezukonke,
12       Ndakujong'abomz'oNtsundu bayantywizisa.

13       Iintshaba zilw'imfazw'engenagama nabamsulwa,
14       Zim'ezindleleni zingene koololiwe zidubule;
15       Zibulal'abant'abalusizi besifa bengenazixhobo.
16       Babulawa belel'obentlomb'ezinkomponi nakoololiwe,
17       Umbon'olusizi igazi linge ngumjelo wamanzi;
18       Akukho mthetheleli banxunguphel'abe-Afrika.

3.1      Imbongi ibethelela eyiphi ingcinga ngokusebenzisa uchasaniso kumqolo
         woku-1 nowesi-2 'Kuba ngasa …, Kuba ngahlwa …'?                               (2)

3.2      Sifana njani isitanza soku-1 nesesi-2 ngokwesakhiwo?                          (2)

3.3      Kubenefuthe elinjani ukufika kwabaMhlophe kwintlalo yabantu baseAfrika
         ngokwesi sicatshulwa sombongo? Xhasa impendulo yakho.                         (3)

3.4      Myalezo mni odluliswa yimbongi kulo mhobe kumqolo wesi-6 nowe-12?             (3)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          9                    DBE/Novemba 2016
                                           NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

AFRIKA LIKHAYA – W Shasha
1        Kowu aphin' amadodana!
2        Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi!
3        Intombi kabawo bayenzakalisile,
4        Izidlwengu zezidlamlilo.
5        Kugqub'oothikoloshe kwindlu kabawo,
6        Ngcango festile ziyalenga-lenga,
7        Sebekruthakruthe batyhoboza!
8        Rhuthu intong'am ndaphakamisa,
9        Yangen'imbumbulu bandosela.
10       Beza nomfundisi wathandaza,
11       Hlas'umkhont'am ndabibitheka:
12       Ndonda ngecabanga balambisa,
13       Yangen' imbumbulu bandosela.
14       Kunamhlanje nje ndodl' umngqakhwe;
15       Ndinkamankameka ndirhubuluza.
16       Eyesondlo ndoyibamba ndiyokuwa!
17       Kowu, aphin' amadodana?
18       Baphi-i n' abantwana bomthonyama?
19       Ntlambo zakowethu zintle,
20       Ziphinya-phinyela njengeNciba;
21       Kuz' iincegceya phezu kweendonga,
22       Nemingcunub' iyayokozela!
23       Mihle imilambo, zintle iintaba.
24       Ndogxek'iNciba noMzimkhulu
25       Ngokundigqinga ndingenzanga nto.
26       Ndoy'entlango ndibiz'iinkamela,
27       Zisele la manzi ziwafince.
28       Ndothath'imihlakulo ndidiliz'iintaba,
29       Ndidibe le milambo ndinyhanyhathe,
30       Nditsho nditabhate ndiphangalale?

4.1      Imbongi ibethelela eyiphi ingcinga kumqolo wesi-7?                           (2)

4.2      Sahluke njani isitanza sesi-2 nesesi-3 ngokwesakhiwo?                        (2)

4.3      Kubenefuthe elinjani ukufika kwabamhlophe kwintlalo yabantu baseAfrika
         ngokwesi sicatshulwa sombongo? Xhasa impendulo yakho.                        (3)

4.4      Myalezo mni odluliswa yimbongi kulo mhobe kumqolo wama-26 ukuya
         kowama-30?                                                                   (3)
                                                                                      [10]

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                       DBE/Novemba 2016
                                           NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda lo mbongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

IKHAYA – LM Mda

1        Nokuba lenziwe ngantoni lilo,
2        Nokuba ulibona lingakanani ikwalilo,
3        Nokuba umkile kulo, ubuya ililo,
4        Nokuba uyalicekisa lihlala lililo.

5        Wakhiwe wakhulela usakhelwa lona,
6        Lisisihombo nesivatho sakho lona,
7        Lingumkhuseli nomkhangeli wakho lona,
8        Lithande ulixabise, liyakuthanda lona.

9        Awungomkanja likhona nawe elakho,
10       Utshiphile wena walahla elakho,
11       Kanti liyakukhumbula kuba lelakho,
12       Yiza kulo kuba likhaya lakho.

13       Xa ndingamkeleki elizweni,
14       Xa ndingasafunwa esizweni,
15       Ndakujika ndikhombe umbombo ngemva,
16       Ndibhekise ngasekhaya ndiyafuneka.

17       Ndifika ndibungezelelwa zizinja,
18       Ndifika ndincunyelwe ngabatshana,
19       Ndive vumba limbi ndivuye,
20       Ndivuyelel ukuva iindaba zekhaya.
21       Kuxoxwa ezoxolo nditsho ndixole,
22       Ndixole ndixolele ukuxoka ndiqhula,
23       Sitsho sigigtheke sihlale sixolile,
24       Ngokufika sisonke kwakhona ekhaya.

5.1      Nika isafobe esifumaneka kumqolo wesi-6 uze uchaze ukuba siphuhlisa ntoni.        (3)

5.2      Imbongi ibethelela eyiphi ingcinga ngokusebenzisa imvano-siphelo kwisitanza
         sesi-3?                                                                           (2)

5.3      Sahluka njani isitanza soku-1 kwisitanza sesi-5 ngokwesakhiwo?                    (2)

5.4      Myalezo mni ofumaneka kulo mbongo ngekhaya?                                       (3)
                                                                                           [10]

                                                       AMANQAKU ECANDELO A:                30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            11                       DBE/Novemba 2016
                                             NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

•   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
•   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo.
•   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 6
    ukuya kumbuzo 11.
•   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:         Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
                 (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
                 akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
                 Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwinoveli
                 okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
                 umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).

INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Impumelelo isentabeni. Ngqina oku ngeziganeko ezikwincwadi ethi, NYANA WAM!
NYANA WAM! ujonge kumlinganiswa onguThole.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340-390
(2–2½ amaphepha).                                                                           [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

Funda ezi      zicatshulwa    zoncwadi   zingezantsi   wandule   ukuphendula   imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

Emva kweentsuku ezimbalwa efikile uMangaliso wahambela eBharagwana esiya
kubona uThozama. Wamfikela esemsebenzini engamxelelanga ukuba uyeza, akaya
nakwindlu yokulindela wangqala emsebenzini engalazi negumbi asebenza kulo
ethembe ukuhamba ebuzisa. Wathi ukuba angene kwigumbi lokuqala lezigulana wee
xhungu wonke umntu owayelapho wawaxhoma amehlo ewamilisela kulo mfundisi, 5
ndithetha mna nesigulana sembala, okwaloo mzuzwana zanga neentlungu ziphelile
kwizigulana ezazikwelo gumbi, zee qwa iintloko ngazinye. Abongikazi ababelapho
basuka babethelwa luvalo.

'Ngumfundisi waphi lo?' yabuza enye intwazana engumongikazi kwisibini esasimi
sirhawule itafile sicazulula uboya bokubopha izigulana.                       10

'Andimazi,' yatsho enye itsiba isiya kuye.

'Ndingakunceda Mfundisi?' yatsho ibuza.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         12                         DBE/Novemba 2016
                                          NSC

'Ndingavuya kakhulu nkosazana ukuba ungandazisa okanye undikhokelele kwigumbi
elinomongikazi uThozama,' watsho lo mfo eyijongile le ntwazana ngobo buso buzele
uncumo nelo lizwi lithambileyo lintama uxolo ewaphalisa amehlo egqiba lonke elo 15
gumbi emana ukunqwala ngentloko ebulisa kwisigulana ngasinye esithe sahlangana
naye ngamehlo.
'Kulungile mfundisi ndilandele,' yatsho le ntwazana imkhokela, iyeka naloo msebenzi
yayiwenza.
Bathi besiya kuphuma emnyango lwaye lulukhulu usebezo phakathi kwezigulana 20
ezazikwelo gumbi, zibuzana umbuzo omnye, 'Ngowaphi lo mfundisi?
Kwakungekho namnye owayemazi, ngoko ke nempendulo yayinye ingu, 'Andazi.'
Babengaqali abefundisi ukungena kwelo gumbi okanye esibhedlele ngokubanzi,
babeqhelile ukuhambela amarhamente abo alele ngandletyana-nye kwiinkuko zokufa
bezokwenza imithandazo benika imithendeleko. Ubukho babo babungazanga 25
bathwalisa mehlo, kodwa lo, ubukho bakhe kwabatsho abantu bathwala amehlo
ngokunga kumhla kwabonwa umfundisi. Andibagxeki wayefanelwe umntwana womntu
bubufundisi bakhe, simfanele neso sinxibo ngathi sadalelwa kuye, ngenxa yobuso
bakhe obabusoloko bukhululekile kwakusala ukuba ugqithe kuye ungakhange ukhe
umilisele iliso, unqwenele nokunga ungakhe uthethe naye.                       30
'Ubuso obu bakhe ngathi ndakha ndambona,' satsho esinye isigulana simjongile esiya
kuphuma emnyango. Unjalo umntu olusu luhle, ungazange umbone nje, usuka
aqheleke emehlweni.
'Inene ukuba lo ukhe abenze ububi, uzazi yena. Ufele olu lwakhe luntama ubunyulu.'
...
                                                                           [Isahluko 9]

7.1      Kubenafuthe lini ukufika kukaMangaliso kwisibhedlele saseBharagwana?              (2)

7.2      'Wathi ukuba angene kwigumbi lokuqala lezigulana uMangaliso wee xhungu
         wonke umntu owayelapho …' (kumgca 4–5)
         Sizathu sini esasibangela oko ngokwesicatshulwa?                                  (2)

7.3      'Ndingavuya kakhulu nkosazana ukuba ungandazisa okanye undikhokelele
         kwigumbi elinomongikazi uThozama, …' (kumgca 13–14)
         Imveza njengomntu onjani uMangaliso indlela athetha ngayo nonesi?
         Xhasa impendulo yakho.                                                            (3)

7.4      'Andibagxeki wayefanelwe umntwana womntu bubufundisi bakhe, simfanele
         neso sinxibo ngathi sadalelwa kuye, …' (kumgca 27–28)
         Nika iziganeko EZIBINI apho umbhali athe wamqaqambisa khona uMangaliso
         ngaphandle kwezi zikwesi sicatshulwa.                                             (2)

7.5      Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                            (3)

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                         DBE/Novemba 2016
                                          NSC

ISICATSHULWA B

Bacinga ukuba kuyaliwa bangangatsiba bezama ukunqanda babuya babona ukuba
akuliwa. Bafana bee nxokotho bema bexakiwe ukuba bathini na. Waye umfazana
egqiba indlu esitsho ngesimbonono sesikhalo. Ubengasuka ebuza umfundisi
waseTshetshi nenkosikazi yakhe, 'Yintoni? Yintoni?' Bexakiwe ukuba babambe wuphi
bayeke wuphi kwesi sithathu, ayabikho impendulo, suka kwagunya isikhalo. Emva 5
kwethuba babonakala beyekana ababegonene. Ezinyhididi enjalo amehlo ziinyembezi
kuMangaliso wabonakala eguqukela kumfundisi waseTshetshi nenkosikazi yakhe
esithi, 'Hayi, Mfundisi, singanothusi isikhalo enisivayo. Akufanga mntu, kungafikanga
mbiko. Isikhalo enisivayo sisikhalo sovuyo. Iinyembezi enizibonayo kum ziinyembezi
zovuyo. Indoda endizalayo ndayigqibela ndilusana. Bendingasayazi nayo ingasandazi. 10
Saphela isikhalo kubo bonke endlwini. Yaqala indod' enkulu uKhohlela, into
kaNgubombi, yalichaza ibali lokulahleka konyana wayo, ichazela abo babengalazi,
iliqala ekuqaleni njengoko sesilivile, ilichaza ngokunga yinto ebisenzeka izolo noxa
kwakuse kuyiminyaka yenzekayo. Kukodwa ukubalisa ngokuzalwa kwalo mntwana
nezigigaba     ezenzekayo     ukuze         athiywe  amagama       ooZanenkanyamba 15
nooChasabelungu, nohlobo akhule ngalo ukuze azokuba nguTholelegqwirha, into ke
leyo eyabetha bonke ababelimamele bee ng'a imilomo kwanga kwenziwa intsomi.
Watsho echaza nephupha awaliphuphayo ukulahleka komntwana wakhe. Ukuthi elele
aphuphe egula suka egula njalo angene uZanenkanyamba eludlwabevu lwegqirha
efake ezimhlophe aqukeze akhande amnyange aphile.                                    20
                                                                          [Isahluko 11]

7.6      'Bacinga ukuba kuyaliwa bangangatsiba bezama ukunqanda …' (kumgca 1)
         Yintoni unobangela woku kuthandabuza kukulo mgca?                                  (2)
7.7      '… suka kwagunya isikhalo.' (kumgca 5)
         Savuselela eyiphi ingcinga isikhalo esasiphuma kusapho lakwaMkwayi
         kubantu bebandla lamaTshetshi?                                                     (2)
7.8      'Isikhalo enisivayo sisikhalo sovuyo. Iinyembezi enizibonayo kum ziinyembezi
         zovuyo.' (kumgca 9–10)
         Kutheni uMangaliso ewaphinda la mazwi?                                             (2)
7.9      '… yalichaza ibali lokulahleka konyana wayo, ichazela abo babengalazi, …'
         (kumgca 12)
         Nika iimpawu EZIMBINI ezaba sisiqinisekiso sokuba ngenene uMkwayi
         nguyise kaMangaliso bakuba bedibene.                                               (2)
7.10     '… angene uZanenkanyamba eludlwabevu lwegqirha efake ezimhlophe …'
         (kumgca 19–20)
         Chaza ngomqondiso weli phupha likaMkwayi ngexesha uThole eseKnysna.                (2)
7.11     'UMkwayi udibana noThole sele engumfundisi ngokwesi sicatshulwa'
         Phuhlisa isigqebelo ngokwendlela uFikizolo awayembona ngayo uThole
         ngexesha ebuya eKnysna efuna ukubuyela esikolweni.                                 (3)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                         DBE/Novemba 2016
                                         NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Impumelelo isentabeni. Ngqina oku ngeziganeko ezikwincwadi ethi, UKHOZI
OLUMAPHIKO ujonge kumlinganiswa onguMfazwe.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340-390
(2 – 2 ½ amaphepha).                                                                          [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

Hayi, andenzanga nto.' Yabuya impendulo seyingcangcazela kakade.
'Ngubani ebethe wenze ntoni?' Ndajika kancinci ndawathi tshe eze ngomva, sengathi
aza kumdla ngamazinyo lowo ayembiza, loo nto impi le ithethela phezulu.
'Ndiyabona ulaqaza gqitha. Akukhange ubone indoda ende ephothe iinwele ngathi
ngumfazi.' Yabuya impendulo ikhawulezile isithi, hayi.                                    5
'Ubuza kumbona njani uqhunywe nokuqhunywa nje? Iphi idompasi yakho?' wathi
esathi ikho isezimpahleni kwibhasi enguzibani, wabe erhuqwa ekhonkxwa, naako
kusimkiwa naye. Thina sashiyeka sithe shwace, cwaka, kungekho noncwinayo.
'NdinguNcibane mna mnt' omkhulu,' Ndatsho ndibeka phantsi isiqhuma sempahla,
xibilili idyasi eyayiphantse ukundinqumla umphefumlo ngevumba lomsi necuba,               10
ndamnika. Wothuka ngathi ebelele umfo omkhulu, utywala sebuphele tu entloko.
Ndithe ndizama ukumthethisa wathula wathi cwaka, wathatha iimpahla zakhe. Amazwi
abulelayo nabulelela yena avela macalana onke. Bavela babaninzi nooCirha ngoku
phakathi kwaloo mpi, nabanye abendisele iintombi zabo emaCirheni. Kanene
amaXhosa ngokuthanda ukuzalana, ndacinga ndenjenjalo.                                     15
Emva kwethutyana amapolisa eye kutshonela, ndiyalele umhlobo wam wedyasi
owayengasathethi ngoku ukuba makagcine indawo yam, ndiyabuya, gwiqi ndahamba
ndajongisa amabombo ngasesitishini. Xa ndithe qelele kubo ekubeni ndiwuthulile
umnqwazi, ndive omnye ebuza ukuba asinguye na lo mfo ufunwa ngamapolisa na lo,
ndabe ndiqonda ukuba ukhombe kum. Kunani ukujika, chuu ndingangxamanga,                   20
galakangqa esitishini, ndalinda endaweni esabusethunzini.
                                                                         [Isahluko 6]

9.1      '… wabe erhuqwa ekhonkxwa, naako kusimkiwa naye.' (kumgca 7–8)
         Xela ifuthe lesenzo samapolisa kubantu abasesikhululweni sebhasi?                    (2)

9.2      'Ndatsho ndibeka phantsi isiqhuma sempahla …' (kumgca 9)
         Sizathu sini esabangela ukuba uMfazwe athabathe ezi mpahla kuthethwa
         ngazo kwisicatshulwa?                                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        15                         DBE/Novemba 2016
                                         NSC

9.3      'Kanene amaXhosa ngokuthanda ukuzalana …' (kumgca 14–15)
         Liwaveza njengabantu abanjani amaXhosa eli binzana? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                               (3)

9.4      '… chuu ndingangxamanga, galakangqa esitishini, … (kumgca 20–21)
         Buchule buni obusetyenziswe nguMfazwe ukuzindisa ekubanjweni
         ngamapolisa ngexesha asesikhululweni sikaloliwe ngokwesi sicatshulwa?                (3)

9.5      Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                               (3)

                                          KUNYE

ISICATSHULWA D

Emva koku kwathi cwaka oku kusisithukuthezi abaninzi bacezela phaya kum.
Kwakunzima nokuba kubekho ondijongayo. Ndiya kuthi ukuba ndivele bekuthethwa
kuthiwe cwaka ndide ndigqithe.

Ukuba ibisisiqhu sithe xhonxhosholo, ukuvela nje kwam siya kuchithakala saa
okweegusha zidunga-dungwa nguSebekho inja yabakhwetha. Ayindikhathazanga                  5
nganto ukuqala kwayo le nto, kodwa ithe imini iphela ndabe sendithe rhubaxa.
Ndizokukhathazeka ngakumbi ndakuqaphela ukuba okoko kuthe kwenzeka laa
ngxabano noKhonjwayo, akukho mntu ukhe weza kuncokola, nokuza kubika ukuba
kuqhubeka ntoni na ngoKhonjwayo. Kwathi kanti andikaboni nto kuba ndithe ndisahleli
ndeva kuhewulwa ngokungathi kuqhiwulwa igeza. Yayililo ngenene.                           10

UKhonjwayo wayeleli liqhawula iintambo. Wayehamba ze njengoko wazalwa, ebaleka
egqiba inkampu le. Mna ke mntu uwaziyo amageza, ndambona ndingamxelelwanga
ukuba zimshiyile umfo omkhulu. Ube esithi akubanjwa abavuthulule abantu ngathi
ziintakumbana. Apha ekubalekeni uhambe etyhobeka, ebetheka esiwa, asuka ngoku
amaqabane ambaleka, wangena wawaleqa, hayi ke yanguloo mbhodamo.                          15
Ndizokubizwa nguThembekile noSiphiwo xa kanye ndimana ukuthandabuza ukuba
ndenze ntoni na ukunceda.

'Comrade, sixakiwe ngoku, ithiwani into xa inje?'
Ngaloo mazwi andinyanzela ukuba ndijingxele ndiye ngakwicala elinoKhonjwayo.
Ndifike umfo omkhulu evungama egragrama okwenkunzi yengada evalelwe zizinja.              20
Ndamkhwaza kwakanye, 'Khonjwayo', kwenzeka isimanga.

                                                                        [Isahluko 10]

9.6      'Emva koku kwathi cwaka oku kusisithukuthezi abaninzi bacezela phaya kum.'
         (kumgca 1)
         Cacisa ngonobangela wokuba kwenzeke oku.                                             (3)

9.7      '… ukuvela nje kwam siya kuchithakala saa okweegusha …' (kumgca 4–5)
         Kuvuselela eyiphi ingcinga     ukungafunwa   kukaMfazwe     ngamaqabane
         ngokwesicatshulwa?                                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       16                      DBE/Novemba 2016
                                        NSC

9.8      'Ndizokubizwa nguThembekile noSiphiwo xa kanye ndimana ukuthandabuza
         ukuba ndenze ntoni na ukunceda.' (kumgca 16–17)
         Chaza ngobudlelwane obuphakathi kukaMfazwe, uThembekile noSiphiwo.           (2)

9.9      'Ndamkhwaza kwakanye, "Khonjwayo", kwenzeka isimanga.' (kumgca 21)
         Sesiphi esi simanga kuthethwa ngaso?                                         (2)

9.10     'UMfazwe ubizwa Comrade ngokwesi sicatshulwa.'
         Phuhlisa isigqebelo ngokwendlela uMfazwe ebefudula esaziwa ngayo
         kwezopolitiko kuQaka.                                                        (3)
                                                                                      [25]

                                        OKANYE

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVEL – MMI Nabanye

'UMVUNDLA NENGONYAMA'

Hlalutya intsomi esihloko sithi 'UMvundla neNgonyama' ngokwala manqanaba
alandelayo:

Intshayelelo
Isidingo
Isisombululo
Isiphelo
Imfundiso

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                     [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          17                          DBE/Novemba 2016
                                           NSC

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVEL – MMI Nabanye
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E

                             'INTSOMI KADELI NODELIWE'
Ngaminazana ithile uDeliwe wathunywa kwamakhulu. Naxa babedla ngokuhamba
bobabini noDeli, uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi iyamhlaza into
yokuhamba naye eneli gongqo lisemqolo, waba uhamba yedwa ngolo hlobo.
Wahamba, wahamba, emana ukuhlala phantsi kuba wayediniwe kwaye kukude yaye
indlela ifuna ukuba uyihambe nomntu. Wayeza kuyihamba nabani ke uDeliwe? Wakha                 5
wahlala phantsi walila, wagixa waba nesingqala. Esathule njalo ecinga, weva ilizwi
elincinane lisitsho ngaphaya kwamawa. Wothuka walaqaza uDeliwe akambona
tu umntu othethayo ukuba uphi na. Eli lizwi lalivakala ngathi lelentombazana.
Naxa lalivakala kancinci yayivakala into eliyithethayo, libugadlela xa lithetha. Waliva
uDeliwe lisithi, 'Deliwe!' Wathula uDeliwe exakwe kukusabela kuba engazi ukuba uza             10
kusabela athini na. Lavakala ilizwi kwakhona, 'Deliwe, Deliwe!' Wancuma uDeliwe
waphendula, 'Ndiyeva ukuba uyandibiza kodwa ndixakiwe yindlela yokusabela, ukuba
ndithi, 'hi-i-i, ndibengathi andinambeko'
'Uhlalele ntoni kalusizi kwaNti?' labuza ilizwi.
'Ndithunywe ngumakhulu ngaphaya kwezaa ntaba, ndililolo, le ndlela inde inamaqhina             15
iyandiqoba, ndandikade ndingayiva kuba umnakwethu uDeli wayedla ngokundikhapha,
sihambe sincokola, sihleka intsini, sileqaleqane sizibone sesifikile. Ngoku udiniwe
ndim akafuni nokundibona, ndiyintlekisa kuye ngenxa yesifombo sam, nabazali
bam abandithandi basoloko bendinyhukula nangento njee encinci. Ndisisigculelo
sokuxelelwa ukuba andizalwa naye, andisathethi ngabantu elalini, abafuni                       20
nokundibona. Xa kuyothezwa ndihamba ndedwa, ndicwezele kwabanye kuba
abandifuni. Xa kusiyiwa emlanjeni ndihambela kude nabanye. Sendazikhethela ukuya
ngomsobomvu bengekayi abanye abantu okanye ndiye ngokuhlwa, yiyo nale nto
ndibhontebhonte zizilonda ndisolwa ngumlambo.
Lingatshona ilanga ndikubalisela ngentlungu yobukheswa bam. Undibona ndihleli apha 25
nje yiloo nto, kodwa ndiza kungcambaza ndide ndifike kulomama,' waphendula
uDeliwe. Laphinda lavakala ilizwi lisithi, 'Yaza yabuhlungu le nto uyithethayo mntan'
omntu. Ndingakunceda ukuba uyalufuna uncedo lwam.'
Waphendula ngokukhawuleza uDeliwe esithi, 'Ndiyalufuna uncedo lwakho, ndiyafuna
ukuthandwa ngabantu, ngakumbi endingazange ndibenze nto, bonke aba 30
bandicaphukelayo andizange ndibenze nto. Ndincede mntan' omntu.' 'Uyabona ke,
sukume kule ndawo uhleli kuyo unyuke laa ntaba iyeyona inde kunezinye, uyincekelele
kuba akululanga ukuyiqabela. Baninzi abanye endiye ndibacebise ukuba bayihambe
le ndlela ukuze bancedakale. Abanye bayayihamba zisombululeke iingxaki zabo.
Abanye bayoyisakala bajike endleleni. Ukuba usentlungwini ngenene uya 35
kunyamezela. Ekunyamezeleni mkhulu umvuzo.' Waqhuba emyala njalo lo mntu.
Wamxelela ukuba akufika encochoyini wolufumana uncedo. Phela phela ngantsomi.
                                                                   [Icandelo 2, Intsomi 22]

11.1     Xela unobangela wokuba          amagama     uDeli   noDeliwe     abe     bufana
         ngokwesicatshulwa?                                                                        (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          18                          DBE/Novemba 2016
                                           NSC

11.2     '… uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi iyamhlaza into yokuhamba
         naye …' (kumgca 2–3)
         Sisityhilela ntoni isenzo sikaDeli sokwala ukukhapha uDeliwe ngaye? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                      (3)
11.3     'Xa kuyothezwa ndihamba ndedwa, ndicwezele kwabanye kuba abandifuni.'
         (kumgca 21–22)
         Yeyiphi ingcinga evuselelwa ngumbalisi kulo mgca?                                     (2)
11.4     '… kodwa ndiza kungcambaza ndide ndifike kulomama, …' (kumgca 26)
         Imncede njani uDeliwe into yokuthunywa kwakhe yedwa kulomama wakhe?                   (2)
11.5     Mfundiso ni efumaneka kwesi sicatshulwa sentsomi ngoDeliwe?                           (2)
                                           KUNYE
ISICATSHULWA F
ENKOSI STEVE BIKO: ESINGEQHAWE
1        A! Mzantsi-Afrika!
2        Nalo ke ilizwe lethu Mzantsi-Afrika.
3        Nalo ke ikhaya lethu Mzantsi-Afrika.
4        Nantso ke indawo yethu yokubalekela, Mzantsi-Afrika.
5        Nantso ke indawo yethu yokulilela, Mzantsi-Afrika
6        Namhlanje sithi yeyethu kuba asilwele amathandazwe.
7        Namhlanje sithi yeyethu kuba basilwele ooNokwindla.
8        OomGcina, ooTyhopho, ooXhamela, lowo ke nguSteve Biko.
9        A! Mzantsi-Afrika!
10       A! Mzantsi-Afrika!
11       Hayi ! Hayi ! Ndiyayithanda le ndoda andizenzi
12       Ndizibuz' umbuz' umhla nezolo, 'kutheni na?'
13       Andizange ndambona mos, ndimbon' emifanekisweni!
14       Kaloku le nt' ingumzabalazo ndizelwe seyisecicini
15       Yena ke ebesele emnabel' uqaqaqa.
16       Oooooo! Ndiyasibona ke ngoku isizathu.
17       Yile mfundo ingakhethe bani, zezi zikolo zingakhethe bani.
18       A! Mzantsi-Afrika!
                                                                  [Icandelo 3, Isibongo 19]

11.6     Zeziphi iimpawu ezi-2 zesibongo ezifumaneka kwesi sicatshulwa sesihobe?               (2)
11.7     Yintoni injongo yokuba imbongi iphindaphinde isikhahlelo, A! Mzantsi-Afrika!?         (2)
11.8     Phawula ngokuthethwa yimbongi kumqolo wesi-6 nowesi-7.                                (2)
11.9     Ntsingiselo ni ephuhliswa yimbongi kumqolo we-17?                                     (2)
11.10    Uthini umxholo wesi sicatshulwa sesihobe?                                             (3)
11.11    Unjani umoya wembongi kwesi sicatshulwa sesihobe? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                (3)
                                                                                               [25]
                                                        AMANQAKU ECANDELO B:                   25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          19                     DBE/Novemba 2016
                                           NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

•   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 12
    ukuya kumbuzo 15.
•   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
•   Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwinoveli
               okanye kuNcwadi Lwemveli); KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
               umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
               Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO
               B (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli); KUNYANZELEKILE ukuba
               akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

AMAZA – ZS Qangule

UNamhla waphumelela kwiinjongo zakhe zokungahlukani noLizo. Xhasa olu luvo
ngeziganeko ezikule ncwadi ithi AMAZA.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340-390
(2–2½ amaphepha).                                                                       [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – ZS Qangule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

MADLAMINI: Tyhini bafazi bomsimbithi!
           Kanti Namhla uyasela?

NAMHLA:         Nasecubeni ndiyafika.

MADLAMINI: Kanene utywala nibuthwalise indwe kuba nisithi bugxotha iintlupheko!

NAMHLA:         Akuboni wena iinkanti zixhaswa kangaka?                            5

MADLAMINI: Yho!

NAMHLA:         Yiyo le nto thina mantombazana sigila imikhuba.

MADLAMINI: He Namhla, ucinga ukuba uthetha nabani?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            20                      DBE/Novemba 2016
                                             NSC

NAMHLA:         Nomfazi nje welali.

MADLAMINI: Uthi akuphambananga?                                                        10

NAMHLA:         Makube lufuzo.

MADLAMINI: (Emqhwaba, emtsala ngenwele) Gqwirhakazindini! Ucinga uthetha
           nabani?

NAMHLA:         Igqwirha laziwa ligqwirha.

MADLAMINI: (Emphakamisa kwakhona) Akunazo neentloni!                                   15

NAMHLA:         Akunayo nemfobe!

MADLAMINI: Kubuhlungu ukungazali uzele.

NAMHLA:         (Ekhala kabuhlungu) Kubuhlungu ukungazalwa uzelwe!

MADLAMINI: Uthi usezingqondweni nje?

NAMHLA:         Ndizoxuthwe zizenzo zakho.                                             20

MADLAMINI: (Ekhomba isisu sikaNamhla) Hlazo lini eli?

NAMHLA:         Soze ndibe manyonywana ngulo mntwana, ulihlazo kuwe, uliqhayiya
                kum; Kuni usisiqalekiso, kuthi ulithamsanqeliso.

MADLAMINI: Na … Na … Namhla!

NAMHLA:         Lo mntwana sisithintelo seenjongo ezimbi, likhonkco lam noLizo,        25
                ngumchancatho wenkululeko.

MADLAMINI: Khawuthi cwaka, zola. Yithi tu. Ubundlobongela abuzange buncede
           mntu.

NAMHLA:         Igusha yafa ithule.

MADLAMINI: Sisimanga, inene sisimanga! (Kungena uNodabephi)                            30

NODABEPHI: Uth' utat' uBhele khawulezani, kudala befikile abantu.

NAMHLA:         Nam ndiyafunwa?

NODABEPHI: Ndize kuphuthuma wena apha.

NAMHLA:         Khawutsho ke Nodabephi, khawulikhuphe,        ndiza   kukhutshwa
                embizeni ndilahlwe emlilweni?                                          35

MADLAMINI: Kutsho bani?

NAMHLA:         Kutsho mna.
                                                              [Indima 3, umboniso 3]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             21                     DBE/Novemba 2016
                                              NSC

13.1     'Kanti Namhla uyasela?' (kumgca 2)
         Kwenzeke ntoni uMaDlamini wabuza lo mbuzo kuNamhla?                                  (2)

13.2     '… likhonkco lam noLizo, ngumchancatho wenkululeko.' (kumgca 25–26)
         Ngqina ngeziganeko ezithe zenzeka usukela kula mazwi kaNamhla ubonise
         ukuba isiko lokubonelwa laphelelwa ngamazinyo.                                       (3)

13.3     'Ndiza kukhutshwa embizeni ndilahlwe emlilweni.' (kumgca 34–35)
         Phawula ngokwenzekileyo ukuze uNamhla athethe la mazwi.                              (2)

13.4     Loluphi udidi lwempixano oluphakathi           kukaNamhla     noMaDlamini
         ngokwesicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                                            (3)

13.5     Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali kule ndawo? Xhasa impendulo yakho.               (3)

                                                KUNYE

ISICATSHULWA H

MANDABA:         Ndithe nje ukuba ndimxelele ngesiko uMamBhele, kwathi kanti
                 ndiyinyathele kuzwane olunochwane. Uthi ukuba unokutshata
                 nomnye woonyana, Kumhla ichanti lingaphuma lothe ilanga.

PHATHUMZI: Ndandithe isifundiswakazi siyingozi!

WELISILE:        Asingomfazi lo! Umfi wamungunya           intlaka   efuna      ubusi, 5
                 waselekhumathela esithi luncuthu.

NGXELELO:        Wayefuna ifuthe lokhanyo unyana wam.

PHATHUMZI: Ibhabhathane lazitshisa esibaneni lifuna oku kukhanyandini!

THOZAMILE:       Luthini uluvo lwamaBhele ngale nto?

NGXELELO:        Oonokrawuzana bathi amaBhele azizibhaxa ezibini: Izifundiswa zithi 10
                 makayekwe uMamBhele azibonele, Abengubo bona bathi isiko
                 liyaziwa.

WELISILE:        Kuthe kanti sinabancedisi.

PHATHUMZI: Ungatsho mfondini zisekho izifundiswa, mna ndiyaboyika abo bantu!
           Sakuphoswa kwamantyi singaqondanga.                                           15

WELISILE:        Umantyi ngokwakhe uyalazi isiko.

PHATHUMZI: Utsho na?

NGXELELO:        Makhe siyiyeke leyo madoda, esingayisa kumantyi ngaphandle
                 koloyiko yile yokuba uMamBhele uthwele umgqakhwe!

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           22                          DBE/Novemba 2016
                                            NSC

PHATHUMZI: Bendiba loo nto bubuxoki!                                                        20

WELISILE:        Ezinjalo iindaba andizikholelwa, ngeze ndizibhale nasentlabathini!

MZABALAZI:       Yinene leyo MaNdaba?

MANDABA:         Engaxutywanga Cirha. Ligqwirha lo mfazana.

MZABALAZI:       Igqwirha mna ndithi maliyekwe kuba lakusizalela amanye! Nokuba
                 siyamthanda, nithi mabenze ntoni uDuma noLunga ngokhuko                    25
                 lukawonke-wonke?

WELISILE:        Ngubani yena lo mfana?

MANDABA          Ngumfana kaVaxa, uLizo.

WELISILE:        Ngowaphi?

MANDABA:         Ngowaphaya emMangweni, ufika ngeempela-veki, usebenza eBhayi.              30

PHATHUMZI: Oo! Ndiyamazi, asingomntu lowo! Unolwatsaka lwabantwana kule
           lali. Yenzeke njani into yokuza kwalo mfana ekhona uMaNdaba
           noCirha lo?
                                                                   [Indima 4, umboniso 2]

13.6     '… kuzwane, olunochwane … ichanti lingaphuma lothe ilanga' (kumgca 2–3)

         Isityhilela ntoni le ntetho kaMaNdaba ngendlela uNamhla alibona ngayo isiko?            (2)

13.7     Xela unobangela wokudibana kwamaCirha ngokwesicatshulwa.                                (2)

13.8     '... uMamBhele uthwele umgqakhwe!' (kumgca 19)

         Bonisa indlela uNamhla abahlazise ngayo abazali bakhe ngokwala mazwi
         kaNgxelelo.                                                                             (2)

13.9     'Nithi mabenze ntoni uDuma noLunga ngokhuko lukawonke-wonke?'
         (kumgca 25–26)

         Cacisa ngonobangela wokuba uMzabalazi athethe ngolu hlobo.                              (3)

13.10    'Unolwatsaka lwabantwana kule lali.' (kumgca 31–32)

         Ngcinga ni evuselelwa ngumbhali ngale ntetho kaPhathumzi ngoLizo?                       (3)
                                                                                                 [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                       DBE/Novemba 2016
                                           NSC

UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

UMaqoma waphumelela kwiinjongo zakhe zokuthintela ukubhunyulwa kwemihlaba
yooyise ngabantu abaMhlophe. Xhasa olu luvo ngeziganeko ezikule ncwadi ithi A-a-a!
JONGUMSOBOMVU!

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390
(2–2½ amaphepha).                                                                         [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

CHIZAMA:        Awu madoda! Alizange lifunge lenjenjalo eli xhego ngaphandle
                kwesizathu. Khawutsho Baw'uNtlane. Kwasuka kwathini?

MNTLANE:        Beba ingqondo yomfazi wakuthi. Ndixakene noNowayithini phaya
                kokwethu. Bamncamile abanye aba abafazi bam, sendide ndathumela
                nakowabo ukuya kubika esi sishiqi somfazi owexulwe iingqondo zezi 5
                mfundiso zabaya bantu. Senomkhwa ngoku wokungafuni kusila
                nalapha phakathi kwekhaya. Kule ifileyo, kude kwafuneka ukuba
                ndisebenzise umqoqwa kwimazi eseyikhule kangakaya.

XHOXHO:         Hayi, bo, Baw' uNtlane!

MNTLANE:        Ubugqwangu ndikhule ndibususa ngegwangqa mna. Alikho elinye 10
                ikhubalo. Akukhathaliseki nokuba sowukhule wakule ntanga ndikuyo,
                kukhona baya kuqonda nabancinci ukuba ingqiqo eyiyo iyalondolozwa
                nasekukhuleni. Ngokwenjenjalo baya kufunda. Abantu abarhogola
                konke ukungcola kwemimoya emdaka kufuneka nibakhawulezele
                ngoku babuyisela emgaqweni kusakhanya Mhlekazi. Wayenjalo ke 15
                uyihlo esesemandleni. (Kufika umfundisi uKondile noMatshaya)

MATSHAYA: Bayethe Vulisandla! Bayethe Vulisandla!

BONKE :         Bayethe Vulisandla! Bayethe Vulisandla!

CHIZAMA:        Ningachopha phaya bafondini. (Walatha ecaleni kwexhego uNtlane)

MNTLANE:        Chizama mfondini, khawubuz' impilo kula Madoda.                      20

CHIZAMA:        Ndiyabulela Baw' uNtlane ngelo gunya. A! Vulisandla! He! Andazi ke
                nokuba ndiyelama kusini na? Khawutsho Mpevu mfondini, injani
                imvuko?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                        DBE/Novemba 2016
                                           NSC

MATSHAYA: A! Vulisandla! Sivukile Chizama mfondini. Njengabajikelezi sifanele
          ukubulela Ophez' konke ngokusithwala imihla nezolo kumsebenzi 25
          omhle kangaka waKhe wokususa ubumnyama ebantwini sifake
          ukhanyiso lwaKhe. Niphila njani ke phofu nina apha Komkhulu?
          Usaphilile umntwan' enkosi?
                                                                [Indima 1, umboniso 1]

15.1     '… somfazi owexulwe iingqondo …' (kumgca 5)
         Kwenzeke ntoni uMNtlane wathetha ngolu hlobo ngoNowayithini?                        (2)

15.2     '(Kufika umfundisi uKondile noMatshaya)' (kumgca 16)
         Nika izizathu zibe-2 zokusetyenziswa kwamagama akwizibiyeli kwesi
         sicatshulwa.                                                                        (2)

15.3     'Bayethe Vulisandla! Bayethe Vulisandla!' (kumgca 17–18)
         Cacisa indlela ekufaneleke ngayo            ukusetyenziswa    kwesikhahlelo
         ngokwesimo sentlalo kwesi sicatshulwa.                                              (2)

15.4     'Njengabajikelezi sifanele ukubulela Ophez' konke ngokusithwala imihla
         nezolo …' (kumgca 24–25)
         Ingaba isityhilela ntoni le ntetho kaMatshaya ngaye?                                (2)

15.5     Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali kule ndawo? Xhasa impendulo yakho.              (3)

                                             KUNYE

ISICATSHULWA J

HOGU:           Tyhini! Ndiboniswa icebo ngoku. Masixhele inkomo komnye wemizi
                esamkelayo, ze bathi nje bakufika abantu beziyunguma,
                sibashumayeze iiNdaba eziLungileyo.

KONDILE:        Licebo elo. Sinokupheka kakuhle apho siphathele nabantwana
                iilekese ezimnandi kunye nempahla enxitywayo. Loo msebenzi 5
                masiwubekele lo Mgqibelo uzayo.

DONGA:          Ndiyayithanda ke le yokubanika abantu izipho. Ndibone kulaa
                nkosana yabaThembu. Uthe nje ukuba uRufus akhuphe eziya zipho,
                yasithakazelela ngakumbi iyalela ukuba masiphathwe kakuhle kwaye
                siyinikwe yonke into esiyifunayo.                                10

PHALAZA:        Ndiyaniva bazalwana, kodwa ke niya kuyinika gama lini loo nkomo?
                Khona, njengokuba imicimbi ihamba notshevulana nje, niza
                kumenza?

KONDILE:        Cacisa mzalwana, le mibuzo yakho ayivakali.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         25                          DBE/Novemba 2016
                                          NSC

PHALAZA:       Mfundisi, iphelele apho kunjalo nje andiyigqwagqwanga le mibuzo. La 15
               madoda ayayiqonda wona. Makakuchazele.

HOGU:          Kaloku mfundisi igama le nkomo lithetha isizathu sokuxhelwa kwayo.
               Akayityi amaXhosa inkomo engenasizathu sokuxhelwa, hleze kuthi
               kanti loo mntu uxhelela inyoka yakhe, kungenjalo abe uyibile.
               Kananjalo, ayityiwa nje inkomo kungathotywa ngomqombothi, umabil' 20
               ebanda. Into ke ngoku efunekayo kukuba sithiye le nkomo igama.

KONDILE:       Hayi siza kuba nengxaki ke ngoku. Nithi inkomo le siza kuyixhela
               masibaxelele abantu isizathu sokuyixhela? Phofu ayinamsebenzi leyo
               kuba singathi yinkomo yetheko lokufika kwabefundisi kweli lizwe.
               Kodwa le yotywala into yona asinakuyenza konke-konke. Kunganjani 25
               xa sibaxelela ukuba thina sothoba ngesiselo esibandayo? Kunjalo nje
               ndingabenzela ngokwam ijinja yodidi oluphezulu yamaSkotshi.
                                                                [Indima 3, umboniso 3]

15.6     'Masixhele inkomo komnye wemizi esamkelayo …' (kumgca 1-2)
         Yintoni eyona njongo yokuxhelelwa kwabantu inkomo ngokwesicatshulwa?             (2)

15.7     '… iyalela ukuba masiphathwe kakuhle kwaye siyinikwe yonke into
         esiyifunayo.' (kumgca 9–10)
         Yeyiphi ingcinga evuselelwa leli binzana ngeenkosi?                              (2)

15.8     '… Khona, njengokuba imicimbi ihamba notshevulana nje, niza kumenza?'
         (kumgca 12–13)
         Lisivezela eyiphi imbono eli binzana ngabalinganiswa abakwesi sicatshulwa?       (2)

15.9     'Kodwa le yotywala into yona asinakuyenza konke-konke …' (kumgca 25)
         Sizathu sini esibangela ukuba uKondile abhebhethe xa kuthethwa ngotywala?        (2)

15.10    Tyhila isimo sentlalo esivezwa ngumbhali kwesi sicatshulwa?                      (3)

15.11    Ngqina ngeziganeko ezithathu ezilapha encwadini ukuba ukufika kweVangeli
         kweza notshintsho kumhlaba kaMaqoma?                                             (3)
                                                                                          [25]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:              25
                                                           AMANQAKU EWONKE:               80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2016/b6fd5b7b-4fb2-485b-b6d7-bb4b0ff7ce04) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
