# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2018 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exams 2018, 25 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2018 · isixhosa. Question paper, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — Memo · 2018 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2018

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-25.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                       DBE/Novemba 2018
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli        (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
         •    Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
         •    Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.
         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO
         •    Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
         •    Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
         •    Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              3                   DBE/Novemba 2018
                                               NSC

7.       Landela imiyalelo           ebhalwe   ekuqaleni   KWECANDELO   NGALINYE
         ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4                    DBE/Novemba 2018
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU      INOMBOLO
                                                                       YEPHEPHA
1.   'Umkhosi wemidaka'                 Umbuzo osisincoko   10             6
                                           soncwadi
2.   'Umyolelo wexhego'                 Umbuzo omfutshane   10              7
3.   'Intliziyo yam'                    Umbuzo omfutshane   10              8
4.   'Ithemba'                          Umbuzo omfutshane   10              9
                                          KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Iminwe'                         Umbuzo omfutshane    10        10
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
            uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
            ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                  Umbuzo osisincoko   25             11
                                           soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                Umbuzo omfutshane   25             11
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo osisincoko   25             14
                                           soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane   25             14
10. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko   25             16
                                           soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane   25             16
                                          OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko   25             18
                                           soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane   25             18
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko   25             20
                                           soncwadi
15. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane   25             20
16. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo osisincoko   25             23
                                           soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo omfutshane   25             23
*QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
          OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
          Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko okanye imibuzo
          EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                     DBE/Novemba 2018
                                                NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
A: ISihobe
                                          1–4               2
   (ISihobe esifundisiweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                           5                1
   (ISihobe esingafundiswanga)

B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko                    6–13               1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                14–17            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                     6                             DBE/Novemba 2018
                                                      NSC

ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIYALELO
•    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
•    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

UMKHOSI WEMIDAKA – SEK Mqhayi

1        Aye phi na!
2        Ayephi na!
3        Aye phi n' awakowethu?
4        Zemk' iinkomo magwalandini!
5        Sipheth' iintonga zobugqi!
6        Zitsho shushu ezasemoyeni,
7        Zinemililo nemibane,
8        Ziduduma zigqekreza
9        Midondosholo ye-Afrika,
10       SingamaBhritani thina,

11       Phindela kwakhona!
12       Phindela kwakhona!
13       Biz' amagorh' ezilalini
14       Biz' amagorh' ezilokishini;
15       Bangasali ngemv' abeBhulasi
16       Ing' amadod' afikile.
17       Ivunywa ngekrwana nentshuntshe
18       Ivunywa ngekhaka negazi.
19       SingamaBhritani thina,
20       Ngenene singamaBhritani!
         .................................................

Phicotha intsingiselo         yemiqolo        ebhalwe        ngqindilili   ngokwenjongo   yembongi
ekukukhuthaza.
Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                     Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                      DBE/Novemba 2018
                                                NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UMYOLELO WEXHEGO – C Nqakula

1        Nyana wam namhla ndiyakushiya,
2        Apho akhoyo unyoko nam sendiya;
3        Ndikushiya emhlabeni nezi ntsikelelo,
4        Ukuze nawe wambeswe ngamathamsanqa empumelelo.

5        Selikufuphi ilixa, ke ngoko mamela:
6        Phulaphula nyana wam, phulaphula Xhamela,
7        Ukuze ilizwe lingakuhambisi ze,
8        Koko kwakwabelwana ngalo nawe uzuze.

9        Phulaphula qobo lwesi sizalo,
10       Ukuze ndakumka wenze njalo
11       Ukuwazalisekisa amazwi ale milebe yam;
12       Phulaphula ngenyameko, nyana wam.

13       Wena uphakathi kwabantu abaya kwamkela
14       Ukuba uya kusoloko nawe ubamamela.
15       Ngephanyazo uya kuzibona unenkumbula yabazali;
16       Xa ndisitsho, nyana wam andidlali.
         ............................................................

17       Z'ungemi ezimbobeni ubethe imilozi
18       'Z'ungabiyongcuka iqwengayo, ungabi lulo nokhozi.
19       Nyana wam, 'zube ngumkhonzi onyanisekileyo.
20       Ohlakaniphileyo, othobileyo, intsika ethembekileyo.

2.1      Chaza injongo yokusetyenziswa kwemvano siphelo kumqolo woku-1
         nowesi-2.                                                                           (2)

2.2      Tyhila intsingiselo yomqolo wesi-7 nowesi-8.                                        (2)

2.3      Xela isafobe esigqamileyo kumqolo we-18 wandule ukuchaza ukuba
         siphuhlisa ntoni.                                                                   (2)

2.4      Nika umongo walo mbongo.                                                            (2)

2.5      Unjani umoya weli xhego kumbongo uwonke? Xhasa impendulo yakho.                     (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          8                           DBE/Novemba 2018
                                           NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

INTLIZIYO YAM – C Nqakula

1        Intliziyo yam indityhilela izinto ezininzi;
2        Iyandityhola yakuthanda, indisindise kananjalo.
3        Hayi madoda! Unzima lo mthwalo!
4        Umkhonto ololwe walubengu, awubinzi
5        Udale amanxeba afana nawale ntliziyo,
6        Mhla izanyazanyiswe yadutywa zizilingo,
7        Eziza ngongcwalazi, ezinzulwini zobusuku nangesifingo
8        Okanye ndityholwa ngezinto endingazaziyo.

9        Intliziyo yam lusindiso lwam;
10       Intliziyo yam kukutshabalala kwam;
11       Indikhaphela ezindleleni zobulungisa;
12       Kanti nakwezingendawo iyandisa.

13       Mandiyithini ke le ntliziyo,
14       Xa imkhonza ngolu hlobo umniniyo?

3.1      Chaza injongo       yokusetyenziswa     kwemvano   siphelo   kumqolo   wesi-2
         nowesi-3.                                                                           (2)

3.2      Tyhila intsingiselo yomqolo wesi-4 nowesi-5.                                        (2)

3.3      Xela isafobe esisetyenziswe kumqolo we-14 wandule ukuchaza ukuba
         siphuhlisa ntoni.                                                                   (2)

3.4      Nika umongo walo mbongo.                                                            (2)

3.5      Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                           (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          9                   DBE/Novemba 2018
                                           NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ITHEMBA – SEK Mqhayi

1        Singenzani n'emhlabeni,
2        Sizuzeni n'elizweni,
3        Xa singenalo ithemba,
4        Intsusa yokusebenza?

5        Singakwenza n'ukulima,
6        Sikuyeke ukulila,
7        Singayifuya n'imfuyo,
8        Xa ithemba lingekhoyo!
         ....……………………………..
9        Makafundiswe ithemba,
10       Aphakanyiswe lithemba,
11       Limhambisele phambili,
12       Limngenise ezulwini.

13       Le nt'ithemba iyinzulu,
14       Kwezomhlaba kwezezulu;
15       Ongenathemba ufile;-
16       Siph'ithemba ze siphile.

4.1      Chaza injongo yokusetyenziswa kwemvano siphelo kumqolo woku-1
         nowesi-2.                                                                    (2)

4.2      Tyhila intsingiselo yomqolo wesi-7 nowesi-8.                                 (2)

4.3      Xela isafobe esisetyenziswe kumqolo we-15 wandule ukuchaza ukuba
         siphuhlisa ntoni.                                                            (2)

4.4      Nika umongo walo mbongo.                                                     (2)

4.5      Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                    (2)
                                                                                      [10]

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         10                         DBE/Novemba 2018
                                          NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

IMINWE – IK Nqonqoza

1        Yomihlanu iqingqiwe ngoPhezulu,
2        Ngamnye unomsebenzi wawo.
3        Ubungakanani bawo buxel' into,
4        Indawo omiliselwe kuyo kukwanjalo
5        Wakuphulukana nomnye kuba nzima,
6        Umsebenzi ungabi njengakuqala.
7        I-Afrika iyakufuna nobungakanani bakho!
8        Masifunde Bantu endalweni,
9        Sibamb' umanyan' oluqilima,
10       Ingulow' umnt' abamb' eyakh' indawo,
11       Sisengele sonk' ethungen' elinye,
12       Koba nzima kwakusilel' omnye,
13       Kungafikwa apho kuyiwa khona.
14       Masibumbane okweminwe sakhe iAfrika!

5.1      Tyhila intsingiselo yomqolo woku-1 nowesi-2.                                       (2)

5.2      Yiyiphi imvakalelo evuselelwa yimbongi kumqolo wesi-5 nowesi-6?                    (2)

5.3      Chaza umsebenzi wophawu loshiyelelo kumqolo we-9 ukuya kowe-11.                    (2)

5.4      Nika injongo yembongi ngalo mbongo.                                                (2)

5.5      Cacisa okuphuhliswa sisafobe esibhalwe ngqindilili esikumqolo we-14.               (2)
                                                                                            [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO A:                30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       11                      DBE/Novemba 2018
                                        NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
•   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
•   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
•   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 6
    ukuya kumbuzo 13.
•   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA:       Xa umviwa ekhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
               akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
               Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwinoveli
               okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
               umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula
Umzingisi akanashwa. Ngqina lo mxholo ngeziganeko ezingqonge uMfezeko kule
noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.               [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A

Kufuneka ndicele imali kuye yonke le mihla yeNkosi. 'Ndakuyithwala kube nini into
yokukhongozwa imadlana ngathi ndingumntwana wesikolo? Uyabona ke lo yena aza
kumthatha, ngokuqinisekileyo aza kubhaliswa ngegama lakhe la mashishini. Mna
ndiza kuba sisithunzela sakhe,' watsho uThantaswa efixiza eyeke nokutya. 'Nyamezela
Thanti, kuza kulunga,' waphosa elo uMfuneko ecaphukela nje ukungathethi. 5
'Ndinyamezele ukungcungcuthekiswa ndijongile! Nakanye! Ukuba uMsindisi angafa
ayisayi kuba khona into yesithembu kwaye ndingatsho ndibe ngumfazi
okhululekileyo ezimbandezelweni zomhlaba nonemali eyeyakhe yedwa,'
wagqabhuka okwethumba watsho uThantaswa. Wathi qwa intloko kancinci uMfuneko
akuthetha loo mazwi uThantaswa. Wamjonga ntshoo emehlweni. Wathi akucinga 10
ngemali angayifumana yena Mfuneko xa uThantaswa adla ilifa lomyeni wakhe, waziva
efikelwa ngusathana naye. 'Phofu ke Thanti, bangaphi abafazi abancinda ibhotolo
emva kokufumana amafa abayeni babo?'

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                        DBE/Novemba 2018
                                         NSC

'Inene ndiza kukhe ndizame icebo nokuba linjani na elingenza ukuba ndifumane lonke
ilifa likaMsindisi engekamthathi lo mfazanyana wakhe. Ukumthanda kona 15
andisamthandi. Naba ooMpumi bethe gcobho emashishinini abo, abadingi nto,' watsho
esithi qhuzu qhuzu ehleka uThantaswa. 'Abadingi nto?' wabuza buphoxa uMfuneko.
'Badinga ntoni ke?' wabuza ebumangala uThantaswa. 'Bading'amadoda,' watsho
ehleka uMfuneko. 'Ukufumana indoda yinto elula leyo, nendingayifumana
kungaphelanga nomzuzu omnye. Nanku noMpumi nangoku akadingi ndoda nangona 20
eyakhe yaswelekayo nje,' waqhayisa ngelo uThantaswa.

7.1      Nika isizathu esibangela ukuba kufuneke uThantaswa acele imali kuMsindisi
         yonke imihla.                                                                       (2)

7.2      Amtyhila njengomlinganiswa onjani uThantaswa la mazwi abhalwe ngqindilili
         kwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                                           (3)

7.3      Cacisa ifuthe lomxholwana wokuthanda imali kumxholo wale noveli.                    (2)

7.4      Xela ukuba isikrobisa kwesiphi isiganeko esiseza kuhla ebalini le ncoko
         ingoMpumi kwesi sicatshulwa.                                                        (2)

7.5      Chaza ukuba unxulumano olwaluphakathi            kukaMsindisi      noSiziwe
         lwakuchaphazela njani ukufa kukaMsindisi.                                           (2)

7.6      Ingaba ayalingana amandla kaMfezeko nakaMfuneko             kule      noveli?
         Xhasa impendulo yakho ngeengongoma eziMBINI.                                        (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA B

'Andinakuzibulala ndodwa, ndikushiye ngasemva usidla amazimba,' watsho
uThantaswa elungisa indawo yeembumbulu, efaka umnwe wakhe kuyo. Kukhale
unomyayi wakhe ngelo thuba kanye. Akawuhoyanga, wawujonga nje uhlahlamba
phezu kwebhedi emva koMfuneko. Yayingumama wakhe lowo efuna ukuthetha naye
shushu malunga nale ngcinga yakhe yokuzibulala. Ukhale ebuyelela unomyayi kodwa          5
intoni na, uThantaswa wabe ezixelela ukuthi ukuba uyakwazi ukufikelela kwelemimoya
unomyayi, uya kuwuphendula akufika kwelo zwe kungayi lubuyayo kulo. Wathi
akumjonga uMfuneko owayesamangalisekile ukuba kuqhubeka ntoni na, wafika
ebebezelisa umlomo, iinyembezi ziphokoka emehlweni macala omabini.
Wayengaqhwanyazi emjonge ntshoo, engundiyalwa nje wonke, iinwele zimile nkqo             10
okweentsiba zencanda elwa nezinja. Nangona uMfuneko wayekuqeqeshelwe nje
ukubamba umntu ophethe umkhono wekati, ngaloo mzuzu wasuka waliqhitala.
Wayekhohlwe okwenja imi nenkovu. 'Thanti, Thanti, khawume kancinci, sithandwa
sam! Beka lo mpu phantsi, sithethe kuqala phambi kokuba sife,' wacenga ephelelwe
licebo uMfuneko. Wayeduduzela kukoyika, ecinga ngobuhlungu bokufa                        15
ngokudutyulwa. 'Mfuneko, ubutyebi ebesizithembise ngabo bumke namanzi. Into
eshiyekileyo ngoku inye, kukubhadla ejele ubomi bethu bonke,' watsho umpu
ewubambe ngezandla zozibini ewukhombe kuMfuneko. 'Khawume kancinci kaloku,
Thanti! Yonke le nto iza kulunga! Asizokuya entolongweni,' watsho engcucalaza phezu
kwebhedi uMfuneko, iliso lakhe libona intunjana emnyama yeembumbulu ijonge kuye          20
okweliso lekhamera. 'Amathunzi obumnyama awile.'

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                       DBE/Novemba 2018
                                          NSC

7.7      Caphula amazwi kwesi sicatshulwa anika intsingiselo yokuba isigqibo sokufa
         uThantaswa usithathele yena noMfuneko.                                           (2)

7.8      Tyhila isigqebelo esikwisenzo sikaMfuneko esikrwelelwe umgca ngaphantsi.         (2)

7.9      Chaza ukuba amathunzi obumnyama angumqondiso wantoni. Xhasa
         impendulo yakho ngokwaqhubeka kule noveli.                                       (3)

7.10     Ngqina ngezizathu EZIBINI ezikwesi sicatshulwa ukuba eli bali liqhubeka
         kwixesha lale mihla.                                                             (2)

7.11     Xela udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                                  (3)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          14                      DBE/Novemba 2018
                                           NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Thamsanqa

Umzingisi akanashwa. Ngqina lo mxholo ngeziganeko ezingqonge uThole (Mangaliso)
kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                   [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

'Mayela nokuba ukweli xabiso ukulo. Qonda le nto Mangaliso mfo wam, ndandizimisele
ukuba ufunde, ndinethemba elikhulu ngawe lokuba kothi kuzezi mini ube uyinto
ebomini, walala ke elo thamsanqa wasibaleka isikolo, lawa phantsi ke ithemba lam
namabhongo am ngawe ndaba ngodanileyo. Oko ndingazanga ndife mfo wam ukumka
kwakho ngenene le nto ingumntu ayifi kukuhliwa yinto embi. Kulungile ke akusenani     5
igqithile, masiyithathe ngokuba imfundo ibingelulo ubizo lwakho ebomini, sikhangele
kumgca ongezantsi. Ungaka ngoku, ke ndithanda ukuqonda ukuba ujonge phi na?'
'Andikulandeli bawo, lityebise,' watsho uThole exoka eyiva intsingiselo yentetho
kaFikizolo.
'Xa ithemba lam liwile ngasemfundweni mfo wam bendinqwena ukuba ufune umfazi,         10
ndithi ndisifa ube unendawo yakho.'
'Musa ukuqala ulilahle ithemba bawo. Ngakwicala lomfazi ndifuna ukucela uxolo kuwe
bendingekabi nanjongo, nto ndizimisele kuyo kukufeza umnqweno wakho ndiphindele
esikolweni.'
Amothusa la mazwi uFikizolo, akazi nokuba makavuye okanye nokuba makathini na,        15
akakholwa nokuba unyanisile na nokuba uyambhanxa, 'Uthini na ngoku Mangaliso?'
'Ndithi ndizimisele ukuphindela esikolweni bawo.'
'Uyinyanisile le nto uyithethayo?'
 'Ndiyinyanisile bawo.'
'Njengokuba unyaka sowuphelile nje ucinga ukuba indawo uya kuyifumana phi?            20
Khona ingathi sowumdala nje ucinga ukuba wobasafunda into eyiyo?'

9.1      Nika isizathu sale ncoko kaFikizolo noThole ngale mini.                          (2)

9.2      'Musa ukuqala ulilahle ithemba bawo.'
         Ingaba amtyhila njengomlinganiswa onjani uMangaliso la mazwi angentla?
         Xhasa impendulo yakho.                                                           (3)

9.3      Cacisa ifuthe lomxholwana wokufunda sele umdala kumxholo wale noveli.            (2)

9.4      Xela ukuba isikrobisa kwesiphi isiganeko esiseza kuhla ebalini le ncoko
         ikwesi sicatshulwa.                                                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         15                         DBE/Novemba 2018
                                          NSC

9.5      Chaza ukuba unxulumano olwaluphakathi kukaThole                    nooThemba
         lwayichaphazela njani impumelelo kaThole eya ebufundisini.                           (2)

9.6      Ingaba ayalingana amandla kaThole nawemingeni awahlangana nayo kule
         noveli? Xhasa impendulo yakho.                                                       (2)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA D

Wathi ukuqwela wayihombisa intshumayelo yakhe ngokwenza ibali ngethemba,
ebalisa ngomfo wasemaXhoseni ekwakuthiwa nguZenzile igama. Umfo owashiywa
ngumfazi wakhe nomntwana awayemthanda kakhulu ngokutshiselwa nendlu. Wathi
ukuba athethe ngomfazi nomntwana owehlukana noyise lazibaza iindlebe ixhego
lasemaKwayini libindekile, lizibambe ngeenkophe iinyembezi livukelwe ziinkumbulo. 5
Laqhuba ibali ekuchaza ukukhathazeka kukaZenzile ngenxa yokutsha kukaJujuju
unyana wakhe nonina kungabonakali nethambo babe luthuthu awathi ekuloo ntlungu
waza wadibana nomfundisi uSoga waseRhabe wamthuthuzela embeka ethembeni
lokuba kusenokwenzeka ukuba unyana wakhe nomfazi wakhe basaphila. Okunene
ebudaleni bakhe uZenzile wabona ngonyana wakhe uJujuju selesithi gaxa nonina 10
seleyindoda. 'Linjalo ke ithemba. Ukuba uZenzile wayephelelwe lithemba ngewasuka
wazibulala. Kodwa ngenxa yethemba, waphila wada wambona unyana wakhe
nomkakhe besaphila.'
Wathi xa akuloo mazwi umfundisi lasothula isikhalo ixhego lasemaKwayini lidanduluka
lisithi, 'Yho-o-o! Ingaba ingenzeka na into yokuba umntwana wam nonina basaphila 15
na?' latsho ngesikrakra isililo esasinganyamezeleki ezindlebeni zabantu, esatsho
wonke umntu waphazamiseka.
Batsiba abantu balibamba, belibambile njalo kwacaca ukuba liyayoba liyaphela.
Lathwalwa lakhutshwa phandle, wabayalela ababelithwele umkamfundisi ukuba balise
kuloo ndlu yemishini babehlala kuyo. Apho wafika waliphatha-phatha ngolwazi lwakhe, 20
njengomongikazi, walilalisa.
Emva kweso sikhalo ayizanga ibe saqhubela phambili inkonzo, kwacaca ukuba
mayiphume.

9.7      Caphula intetho kwimigca yesi-4 ukuya kowesi-6 enika intsingiselo yokuba
         uMkwayi wayevakalelwa kabuhlungu.                                                    (2)

9.8      Tyhila isigqebelo esikwisenzo sikaThole sokuba ligqirha eKnysna.                     (2)

9.9      Chaza ukuba eli phupha lidala likaZanenkanyamba oligqirha awayeliphupha
         rhoqo uMkwayi kwathi kanti lingumqondiso wantoni. Xhasa impendulo yakho
         ngokwaqhubeka kule noveli.                                                           (3)

9.10     Ngqina ngezizathu EZIBINI ezikwesi sicatshulwa ukuba eli bali liqhubeka
         kwixesha lale mihla.                                                                 (2)

9.11     Xela udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                                      (3)
                                                                                              [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        16                       DBE/Novemba 2018
                                         NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Umzingisi akanashwa. Ngqina lo mxholo ngeziganeko ezingqonge uMfazwe kule
noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                 [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

Kusasa ngaloo mini ndeva ndingabuzanga ngegwangqa elalize kuthabatha
iinkcukacha esiseleni sam ukuba 'obesenza isimbonono sokukhumbula unina
ngephezolo, uzixhome ngomlenze webhrukhwe lahlanza iselwa. 'Ndibuze bungxamo
ndikhondoza ndifuna ukuqonda ukuba belwenzeni na olo sizana, yathi impendulo
'ngumntu obecinga ukuba unolwazi oluninzi.' Ngesibindi endingasaziyo ukuba          5
ndandisithatha phi na, ndathi ndakuthi uyaxoka ubulewe ngokubethwa ngamapolisa,
lathi igwangqa lingandijonganga, 'nguwe olandelayo', ndashiyeka ndithe nkamalala,
ndikhamisile. Eso simo seli polisa sandicingisa nzulu, ndatsho ndakhumbula amazwi
eqobokazana endandichithe nalo imva kwemini engaphambili kwale yokubanjwa.
Akukho nto ndandingayincokoli noNokuzola, ingakumbi ubomi bam baseyunivesithi       10
njengokuba yena engazange aye nje. Kaloku yena umfokazi lo wayesebenza
njengomongikazi kuloo dolophu yethu iBholo. Wayedla ngokuyiphulaphula ngomdla
yonke intshwaqane yam, kodwa kuthi kwakufika kwezopolitiko athi, 'ungaleqi endala
uba lithole, umzabalazo kudala wabakho, kwaye uhamba ushiya izigede
neengxwelerha endleleni, ungabi lelinye lamaxhoba ke mfo.' Lathi xa lisithi ndim    15
olandelayo igwangqa, ndamcinga uZo, intokazi efanelwe ngumhlantla wayo
ongaphambili, ibunzi elityhilekileyo, amehlo athe qabavu, intombi ekumila
kunomfaneleko emzimba usakhulayo. Xa sizincokolela sonwabile, wayedla ngokuthi
akanakuze yena abe nomyeni ongunotrongo, kuba ngokokubona kwakhe indlela yam
yayisiya apho, ndibe mna ndiqinisekile ukuba udlala nje ngokuthetha, ...            20

11.1     Nika isizathu sokuba uMfazwe abe sesiseleni.                                   (2)

11.2     '… ndathi ndakuthi uyaxoka ubulewe ngokubethwa ngamapolisa, …'

         Ingaba amtyhila njengomlinganiswa onjani uMfazwe la mazwi angentla?
         Xhasa impendulo yakho.                                                         (3)

11.3     Cacisa ukuba lo mxholwana wokuthandana kukaNokuzola noMfazwe ube
         nafuthe lini kumxholo wale noveli.                                             (2)

11.4     Xela ukuba isikrobisa kwesiphi isiganeko esiseza kuhla ebalini le ntetho
         ibhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa.                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                        DBE/Novemba 2018
                                          NSC

11.5     Chaza ukuba unxulumano olwaluphakathi kukaMfazwe nomfundisi uHlathi
         lwayichaphazela njani impumelelo kaMfazwe.                                        (2)

11.6     Ingaba ayalingana amandla kaMfazwe nawamapolisa engcinezelo kule
         noveli? Xhasa impendulo yakho.                                                    (2)
                                        KUNYE
ISICATSHULWA F

'Ndingumzingeli mna. Ndibamba ndibambise ezi mbila uzibonayo. Ndayeka kudala
ukubamba iinyamakazi ezifana nawe lo. Kanti ke ukuba ulisela, andizi kukusindisa
nawe,' kwathi gogololo akuthetha ngolu hlobo lo mzingeli, ndakhuthazeka.
'Hayi andilosela, ndiyabhaca, ndizama ukuwelela kweliya laBathwa ngezobupolitika ke
phofu.'                                                                                5
'Ndikubone usathi gqi kweliya qolo ukuba uyaqhwesha. Ndimangaliswe nje yile ndlela
uyithabathayo. Okoko uthe gqi kweliya qolo, ndikubukele, uhamba kanye okomntu
ozimelayo. Kubantu abadla ngokuqhwesha eThongo ungowokuqala okhe wahamba
ngale ntaba. Bonke basuke bayokubanjwa phaya edolophini ngamapolisa. Inengozi ke
le ndawo uze kuyo. Le ntaba yindawo yamarhamncwa, iinyoka ezinobuhlungu,               10
izigcawu,    oonomadudwana        noonomanxazane,     kwakunye      ke   nabazingeli
abanoburhalarhume. Kaloku siyayibisa le nto yokuzingela. Ukuba ndingafunyanwa,
ndingabulawelwa apha ngala mabhulu,' ndayimamela indoda ithetha ijonge kweziya
zandla zayo, imana ukundithi tshawu nje kube kanye, ibuye ijonge phesheya.
Ndathi bendichophile, ndahlala ngeempundu.                                             15
'Ndiyakholwa ukuba ukhaliphile, kodwa ke ukuba uva ngam, amakhalipha afa kuqala
emfazweni. Andikwazi ukuba usuka phi na, ndingafuni nokuyazi loo nto kunjalo nje.
Abukhali amapolisa alapha, ukuba usindile uze undishunqule lo mnwe wam.'
Watsho lo mfo endikhombisa into exwebileyo yocikicane.
'Ndingasinda njani? Ndabuza ndicuthe amehlo, ndingenwa lixhala elibangwa yile          20
ncoko.'

11.7     Caphula intetho kwimigca yesi-6 ukuya kowe-9 enika intsingiselo yokuba
         uMfazwe wayebhaca.                                                                (2)

11.8     Tyhila isigqebelo esivezwa kukuba uFriday ambone njengempimpi uMfazwe.            (2)

11.9     Le ntaba yindawo yamarhamncwa, iinyoka ezinobuhlungu, izigcawu,
         oonomadudwana      noonomanxazane, kwakunye   ke     nabazingeli
         abanoburhalarhume.

         Chaza ukuba ezi zilwanyana zikhankanywe kulo mgca ungentla
         zingumqondiso wantoni. Xhasa impendulo yakho ngokwaqhubeka kule noveli.           (3)

11.10    Ngqina ngezizathu EZIBINI ezikwesi sicatshulwa ukuba eli bali liqhubeka
         kwixesha lengcinezelo.                                                            (2)

11.11    Xela udidi lwale noveli. Xhasa impendulo yakho.                                   (3)
                                                                                           [25]
                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        18                         DBE/Novemba 2018
                                         NSC

UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Xoxa ngendima edlalwa ngumbalisi okanye imbongi usebenzisa umongo wentsomi
ethi, Intsomi yeenyamakazana kunye nowesibongo esithi, Intaba kaNdoda-Intaba
yodumo YamaRharhabe.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G

                             UKUTHETHA UNONGQAWUSE
Wafika uNongqawuse emlanjeni. Wathi xa aza kukha wabona aba bantu emanzini.
Njengomprofethi, wacinga ukuba ubona izinyanya. Wacamagusha enqula ethethela
phezulu kwaye kungekho nto ayishiyayo. Wayephatha kuguqa ngamadolo, axhentse
esombela, ahlasimle kuvakale isandi esitsho kunge kunyikima umhlaba. Emva koko
wathula wee cwaka, wavakala esithi, 'Ndimile ke ngoku ndilindele kuni bantu abadala.' 5
Intoni! Wayesitsho koobani! Baqalisa abeLungu sebeqonda ukuba ithuba lelabo kwaye
kufuneka xa bewubeka umcimbi bangaphosi nanye into aza kuyikholelwa
uNongqawuse. Kwakuthetha omnye emva komnye.
Zathetha izinyanya (ngeli lakhe) zimxelela ukuba makathini na ebantwini. Wamamela
ngomonde uNongqawuse. Sithini isiprofetho? AmaXhosa aza kuba zizityebi, akukho 10
namnye oya kuhlupheka. Iza kuba yindyebo kwisizwe samaGcaleka. Obu butyebi buza
kunwenwela kulo lonke eli lizwe laseMzantsi-Afrika. Izisele ziza kuzala zizangcozi
namahasa. Iintungo ziza kuzala iziswenye. Inyama namasi ziza kudlala abantwana.
Izityalo ziza kuzalisa umhlaba kungabikho nendawo yokuhamba. Iinkosi ziza kuphatha
zilawule ngolonwabo.Yonke le nto iza kuzenzekela kungakhange kusetyenzwe 15
kubilwe. Njengokuba nilima nibile ukuze nitye, siyaliphelisa elo xesha.Niza kulala
nivuke lihlabe umhlaba ilanga, nipheke oko sekukho ukutya nizibethe zibe bomvu izisu
zenu.
Into esikhathazayo neyona isenza umsindo ngaba siswana-sibomvana bangamaBhulu
basuka eYurophu bazokusihlutha umhlaba wethu. Siyijonge sayijonga le nto 20
sanomsindo! Kuza kufika imvula enkulu ibadudule bonke abeLungu bayokutshona
elwandle. Abantu abasayi kuguga kwaye abasayi kugula. Le nto ayizi kusuka
izenzekele, kufuneka nibile okokugqibela, emva koko nakonwaba umlibe. Kufuneka
nenze ntoni ke ngoko: ukuze kuzaliseke esi siprofetho, bonke abantu mababulale
zonke iinkomo zabo, nayo yonke imfuyo, batshise zonke izityalo nembewu yazo. 25
Akusayi kuphinda kubekho obu bukhoboka bokubila kangaka phambi kokuba kutyiwe.
Yakuba yenziwe le ndyikityha yokufa kwemfuyo maze abantu bajonge empumalanga
iintsuku ezintathu bangayeki. Emva kweentsuku ezintathu baya kuyibona indyebo isiza
ivela empumalanga.UNongqawuse washiya loo emele kuloo mlambo uMbhashe
waleqa enkosini.                                                                    30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19                        DBE/Novemba 2018
                                            NSC

13.1     Nika indlela ezifana ngayo intsomi nembali.                                        (1)
13.2     Wacamagusha enqula ethethela phezulu kwaye kungekho nto ayishiyayo.
         Ingaba simtyhila njengomlinganiswa onjani uNongqawuse esi sivakalisi
         singentla? Xhasa impendulo yakho.                                                  (3)
13.3     Tyhila isigqebelo esikwesi siprofeto sale ntsomi.                                  (2)
13.4     Kuza kufika imvula enkulu ibadudule bonke.
         Chaza ukuba imvula enkulu ingumqondiso wantoni kule ntetho ingentla.
         Xhasa impendulo yakho ngokwaqhubeka kule ntsomi.                                   (2)
13.5     Xela udidi lwale ntsomi. Xhasa impendulo yakho.                                    (3)
13.6     Nika isaci esavelayo ngoNongqawuse, unike nentsingiselo yaso.                      (2)
13.7     Ngqina ngezizathu EZIBINI ezikwesi sicatshulwa ukuba esi siganeko
         saqhubeka kwixesha lamandulo.                                                      (2)
ISICATSHULWA H
USILIMELA – INYANGA YOKUBALA IMINYAKA YOBUDODA
1        A! Silimela
2        AmaNdlamb'amatsha!
3        Hay'amaNdlamb'amatsha!
4        Hay'amaNdlamb'amatsha!
5        Inkos'am ngumtakaNdluzodaka,
6        Yindod'ezalwa ngabantwana ababini:
7        Izalwa nguMakinana noNopasi.
8        UNopasi yintombi kaMon'umhlophe kaNtshunqe,
9        Umhlophe kaNtshunqe kwaBomvana,
10       NguLuhad'igama lakhe,
11       Umbambo zemka zabuyelela:
12       Ngaphantsi kwelitye kuyoyikeka,
13       Kuba zilaph'iinzwana namadikazi.
14       Kulapho yaqala khon' ukugagana.
15       Yatshay'impampile yasemLungwini;
16       Yatshay'impampile yasemaXhoseni.
17       Yaw'imikhuthukan'amacal'omabini.
18       Yarhox'ekaNtsasana yasinga kwaseQumrha.
19       Wee tyuu uNdluzodaka
20       Waya kutsho kuNdada kooVece kuXesimagqagala.
13.8     Nika intsingiselo eziswa luphindaphindo kwimiqolo ebhalwe ngqindilili kwesi
         sicatshulwa.                                                                       (2)
13.9     Chaza injongo yokusetyenziswa koxwesiso kumqolo wesi-7 ukuya kowe-9.               (2)
13.10    Khankanya iimpawu zibeMBINI zesibongo ezikulo mhobe.                               (2)
13.11    Xela umfanekiso-ngqondweni otyhilwa ngumqolo we-19 kwesi sicatshulwa,
         wandule ukuchaza ukuba uphuhlisa ntoni.                                            (2)
13.12    Nika umxholo walo bongo.                                                           (2)
                                                                                            [25]
                                                             AMANQAKU ECANDELO B:           25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         20                      DBE/Novemba 2018
                                          NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO
•   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 15.
•   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
•   Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.

QAPHELA: Xa umviwa ekhetha umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli
         okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
         OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
         (kwinoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
         akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Bonisa indlela iziganeko eziyikhulise ngayo impixano kule drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                 [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UGUGULETHU: Akundifunzi ekubeni wena uzigwebile wathi andintanga yakufunzwa?
UZWILAKHE:  Mfana wam ndimdala, ndimdala nje andizanga ndaxoka.
            Ndingazanga ndaxoka nje andizanga ndaba yiyo le nto kuthiwa
            liwexuwexu, nto ethetha apha, ithethe phaya.Musa ukufuna
            ukundenza loo nto ngoku ndigugayo. Ukuba ndiyajika ngoku kule 5
            nto ndoba ndizenza ixoki newexuwexu.
UGUGULETHU: Ixoki lona sowuzenze lona Rhadebe ngokuthi andintanga
            yakufunzwa utsho undimele ngecephe undifunza. Uyabona ke
            mandikuphe le nyaniso. Nosana olu sewulufunza, ukuba ukutya
            alukufuni, alukufuni. Woda usuke ulukakaze, lukuginye nzima 10
            lujambalaza lungenakunceda kuba lusoyiswa ngamandla. Womana
            uluvingca iimpumlo ulufuthanisela usithini, lungenakunceda. Kanti ke
            yingozi leyo kuba usana losuka lurhaxwe, ukutya kuhle ngandlela
            zimbi kuba alukuginyi ngakuthanda. Kuza kuba njalo ke apha kum.
            Ndithe andiyifuni nje laa ntombi andiyifuni, ndaye andisayi kuze 15
            ndiphinde ndithi ndiyayifuna. Ungayithatha ke ngokubona kwakho,
            kodwa akuyithatheli uGugulethu, uGugulethu yena uza kubuye
            umthathele owakhe umfazi amthandayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          21                          DBE/Novemba 2018
                                           NSC

UMTHETHO:         Uxolo mfo wethu khendisabele apha kuwe. Uthi akufuni kuzenza ixoki
                  ngokungathi ungumntu lo os'elezimanye ngentetho ethile komnye 20
                  umntu.
UZWILAKHE:        Mawethu andikho kuyo yonke le njikeleza yokube ndixoxa. Ndithe
                  umfana makazekelwe intombi kaMcothama. Ndigqibile ke, masithethe
                  kuloo mihlaba ke ngoku.
UNYANISO:         Utsho ke uyihlo mfana, ungaba unento oyiphikisayo?                 25

15.1     Tyhila indima edlalwe koku 'kufunza' kwisiphelo sikaZwilakhe kweli bali.             (2)

15.2     Nika ingcinga evuselelwa ngamazwi kaZwilakhe abhalwe ngqindilili.                    (2)

15.3     Cacisa ukuba oku kuxabisa isiko ngaphezu kothando kukaZwilakhe
         kuyiphembelele njani impixano kule drama.                                            (2)

15.4     Sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                     (3)

15.5     Loluphi udidi lomlinganiswa uMthetho? Xhasa impendulo yakho.                         (2)

15.6     Ngokoluvo lwakho chaza ukuba umxholo wale drama ukulungele na
         ukufundwa kule mihla. Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

                                         KUNYE

ISICATSHULWA J

(UMCUNUKELWA ufika ekhaya abike udaba lokwaliwa kwakhe,ayalele ukuba
makuphuthunywe iinkomo kwaLANGENI. Kubizwa ooyisekazi bakaMCUNUKELWA
kuxoxwe le ndaba. Ooyisekazi nguMRHAJI, uMSIKELWA, uMCHITHWA noQAVILE
uyise kaMCUNUKELWA izinto zikaDUMALITSHONA.)

UMCUNUKELWA:          Bawo, intombi kaLangeni iyandala.                                   5
UQAVILE:              Uthini na Mcunukelwa?
UMCUNUKELWA:          Ndithi intombi kaLangeni iyandala.
UQAVILE:              Awu! Ithi yintoni isizathu?
UMCUNUKELWA:          Ithi ayizanga yandithanda.
UQAVILE:              Kuphela kwento eyithethayo leyo?                                    10
UMCUNUKELWA:          Ayixeli yimbi.
UQAVILE:              Iyaxoka ikhona into.
UMCUNUKELWA:          Asazi ke.
UQAVILE:              Ke kuza kuthiwani?
UMCUNUKELWA:          Andiboni nto yimbi ngaphandle kokuba kuphuthunywe iinkomo.          15
UQAVILE:              Uyixelele ke phofu ukuba iinkomo ezo kufuneka zibuyile?
UMCUNUKELWA:          Yiyona nto ibindibizela yona kaloku leyo.
UQAVILE:              Hayi akukho nto mfo wam, ziinto zakhona ezo. Ukufa
                      kwebhokhwe uyiseza asinto inokuncedwa sithi leyo. Biza
                      uMrhaji noMsikelwa noMchithwa beze apha ngoku.                      20
                      (Bafikile)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                        DBE/Novemba 2018
                                           NSC

UMRHAJI:              Kutheni mfo kabawo wasibizela ebuhlanti xa litshonayo ilanga,
                      kukho egulayo na?
UQAVILE:              Hayi mfo kabawo akukho igulayo, nto nje kukho mcimbi wumbi
                      ndifuna ukunazisa wona.                                        25
UMRHAJI:              Kwek! Ndothukile mfondini. Kaloku ithi ingca yakuba nje ukuba
                      luhlaza iinkomo zingemi kakuhle.
UQAVILE:              Nantsi le ndawo mawethu, phofu ningaxhalabi akukho nto imbi.
                      Apha ndibona kufika umfana lo ebika udaba lokuba uyaliwa
                      yintombi kaLangeni, ithi makalande iinkomo zakhe. Phofu ke mna 30
                      loo nto ndiyothuke ndingayothuki njengoko kakade le ndlu
                      ibisekwa sithi bazali kucaca ukuba intombi iqhawula iintambo.

15.7     Nika iimpawu zedrama EZIMBINI ezifumaneka kwesi sicatshulwa.                       (2)

15.8     Xela intsingiselo evezwa ngamazwi kaQavile abhalwe ngqindilili.                    (2)

15.9     Phawula ngokulunga okanye ukungalungi kwesenzo sikaNomaMpondomise
         sokukhupha iinkomo zikaMcunukelwa.                                                 (2)

15.10    Chaza isimo sentlalo esityhilwa kwesi sicatshulwa.                                 (2)

15.11    Khankanya isiganeko esilandela emva kwale ndibano yooNozulu.                       (2)

15.12    Xela ukuba adiza luphi uvakalelo amazwi kaMcunukelwa akrwelelwe umgca
         ngaphantsi.                                                                        (2)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           23                        DBE/Novemba 2018
                                            NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Bonisa indlela iziganeko eziyikhulise ngayo impixano kule drama.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
Funda ezi     zicatshulwa    zoncwadi   zilandelayo,   wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA K

SIQHIWU:           Ngendikuva ngcono kodwa mama ukuba ubusithi: nkqi kona ukufuna
                   umsebenzi. Kaloku ndingayenza yonke into, kodwa andingekhe
                   ndiziqeshe.
MAMQHINEBE:        Kakade Siqhiwu, uthi aba mabhalane baqeshayo kule nto yale joyini
                   yenu, abafuni kwenzelwa nto mhlawumbi?                                   5
SIQHIWU:           Andazi. Ndaye andifuni nokwazi nokuba bayayifuna na okanye hayi,
                   kuba apha kuSiqhiwu abasayi kuze bayifumane nokuba bangade
                   bayifune ngamehlo abomvu.
MAMQHINEBE:        Uthini na ngoku Siqhiwu kum'apha?
SIQHIWU:           Soze! Ndinyobe umntu, ndimnyobela amandla nengqondo yam!                 10
                   Yilibale leyo into yona Qhinebe.
MAMQHINEBE:        Hayi ke ngoku ndiza kungakuqondi nokuba akuphungulekanga na.
SIQHIWU:           Xa ndiphungulwa yintoni?
MAMQHINEBE:        Xa abanye abantu bewufumana umsebenzi ngokunyoba, yintoni
                   enokubangela ukuba wena unganyobi?                                       15
SIQHIWU:           Khumbula mama ukuba wandifundisa kabuhlungu, ubopha
                   amabande. Ngoku uza kuphinda ubophe amabande, uzama iimali
                   zokunyoba umsebenzi?
MAMQHINEBE:        Ewe tyhini! Abanye abantu aba beyenza nje loo nto, kungokuba mna
                   ndiza kungayenzi kuba ndiqatywe ntoni?                                   20
SIQHIWU:           Hayi mama, ndicela siyiyeke le ngxoxo, kuba eyokunyoba yona into,
                   andisayi kuze ndiyenze naphakade. Amen.
MAMQHINEBE:        Into enzima ke yile yokuba undiqweqwedisele ekubeni siyiyeke le
                   ngxoxo, ndibe mna ndingekacacelwa ukuba yintoni kanye le
                   ungayifuniyo ekunyobeni apha.                                            25
SIQHIWU:           Ukuba awukacacelwa ngoku, awusayi kuze uphinde ucacelwe.
MAMQHINEBE:        Kha uthethe into ndiyive Siqhiwu torho.
SIQHIWU:           Utheth'ukuba mama awazi ukuba umntu okuqeshileyo nguye
                   okuxhaphazayo?

17.1     '... abafuni kwenzelwa nto mhlawumbi?'
         Tyhila indima edlalwe yile 'nto' kuthethwa ngayo kwisiphelo sikaMaqhikizane
         kweli bali.                                                                            (2)
17.2     Nika ingcinga evuselelwa ngamazwi asisifungo abhalwe ngqindilili kwintetho
         kaSiqhiwu kwesi sicatshulwa.                                                           (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                         DBE/Novemba 2018
                                           NSC

17.3      Cacisa ukuba ukuxabisa isinyobo ngaphezu kokuyisebenzela into
          kuyiphembelele njani impixano phakathi koSiqhiwu noMaqhikizane kule
          drama.                                                                             (2)

17.4      Sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa. Xhasa
          impendulo yakho?                                                                   (3)

17.5      Loluphi udidi lomlinganiswa uMalunyawana? Xhasa impendulo yakho.                   (2)

17.6      Ngokoluvo lwakho chaza ukuba umxholo wale drama ukulungele na
          ukufundwa kule mihla. Xhasa impendulo yakho.                                       (2)

ISICATSHULWA L

SIPHOKAZI:         Ukuba siyamkeleka daddy, ndiza kuwufumana ngoko nangoko
                   umsebenzi?
MAQHIKIZANE:       Isithuba sakho sikulindile ngoku ndithethayo.
SIPHOKAZI:         Kulungile daddy ndiyavuma.
MAQHIKIZANE:       Khawuze ke sana lwam khe ndithi mathu-mathu.                          5
SIPHOKAZI:         Hayi kaloku daddy. Siya kuthini xa kungena umntu sisancamisana
                   e-ofisini karhulumente?
MAQHIKIZANE:       Ndingurhulumente ngokwam maan. Kutheni ingathi akuyiqondi nje
                   loo nto?
SIPHOKAZI:         Nokuba sowungurhulumente ngokwakho, kodwa abantu bona                 10
                   bayangena kule ofisi yakho. Beka indawo emasidibane kuyo wena
                   qha emva komsebenzi.
MAQHIKIZANE:       Kulungile ke, masidibane ngentsimbi yesibini phaya ngasetshajofisi.
SIPHOKAZI:         Khawundiphe imali kaloku daddy, ndifuna ukuzithengela izinto
                   zokunxiba ukuze ndingabi yinto yokuhlekisa emsebenzini ngomso.        15
MAQHIKIZANE:       Andinamali yoneleyo apha kum. Ndiza kukusayinela itsheki. Ufuna
                   malini?
SIPHOKAZI:         Andazi kaloku daddy. Andinayo neyokuqala into yokunxiba.
MAQHIKIZANE:       Thatha ke nantsi itsheki yamawaka amabini eerandi. Ndifuna
                   ukukubonisa ukuba ndandingaxoki xa ndandisithi imali asiyingxaki      20
                   yam, ingxaki yam kukuba mandiyisebenzise njani na.
SIPHOKAZI:         Yiyhuu! Imali engaka daddy! Andazi ukuba ndingakubulela ngantoni
                   na.
MAQHIKIZANE:       Ugqibile xa undibulela ngothando lwakho nkosazana.
SIPHOKAZI:         (Asinge emnyango) Usale kakuhle Mhlekazi. Undibulisele apho uya       25
                   kulala khona namhlanje. Undibulisele apho ezintwaleni xa uqamele
                   ngenqindi!
MAQHIKIZANE:       (Aphakame amlandele.) Uthini na Siphokazi?
                   Yiz'apha! Ndingathi ndakugqiba ukukunika imali yam engaka uthethe
                   into endingayivayo? (Emnyango ee mandla ngoKheneli Sibane.)           30
SIBANE:            NdinguKheneli Sibane, uMphathi wesiKhululo saMapolisa aseMtata,
                   khawuphakamise izandla ndikusetshe.

17.7      Nika iimpawu zedrama EZIMBINI ezifumaneka kwesi sicatshulwa.                       (2)

17.8      Xela intsingiselo evezwa ngamazwi kaMaqhikizane abhalwe ngqindilili.                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              25                           DBE/Novemba 2018
                                               NSC

17.9     Phawula ngokulunga okanye ukungalungi kwesenzo sikaSiphokazi sokuquqa
         ebuyelela e-ofisini kaMaqhikizane.                                                     (2)

17.10    Chaza isimo sentlalo esityhilwa kwesi sicatshulwa.                                     (2)

17.11    Khankanya isiganeko            esilandela   emva   kwale   ngxoxo     kaSiphokazi
         noMaqhikizane.                                                                         (2)

17.12    Xela ukuba adiza luphi uvakalelo amazwi kaMaqhikizane akrwelelwe umgca
         gaphantsi.                                                                             (2)

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:                25
                                                               AMANQAKU EWONKE:                 80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2018/4b9740ec-e54d-4067-b88f-93342631de6a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018/ec9d9591-11df-4e21-b72a-40623222a98a) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018/c241906b-af3b-450c-808c-08fda459d520) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Feb-March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-feb-march-2018-memo/5de8cbbd-1059-42ae-b51a-8f310024365c) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
