# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2019 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2019, 27 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2019-memo/50987937-5296-43ba-ae0e-be82c0276da5
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2019-memo/50987937-5296-43ba-ae0e-be82c0276da5)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2019 · isixhosa. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         GRAAD 12

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                         IBANGA 12

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2019

                             ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU: 80

                   Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha asi-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                  DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

•     Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
•     Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi
      kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
•     Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUMAKISHA

1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).

2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.

3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
         imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
         impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
         umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
         intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.

7.       Imibuzo esisincoko.
         Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
         ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
         ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
         ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
         ophezulu.

8.       Imibuzo emifutshane.
         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.

9.       Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
         exhasayo.

10.      Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makisha impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                  DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UMLAMBO – JJR Jolobe

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angakachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Kwesi sicatshulwa sombongo imbongi ithetha ngesiqalo nesiphelo somlambo. Isinika
umfanekiso ngqondweni wohambo lwawo olusuka emazulwini lusiza emhlabeni. Oko
ithe yakuphuhlisa ngesigama ethe yasisebenzisa kwisitanza ngasinye. Sigama eso
esithe satyhila intsingiselo eyahlukeneyo yesitanza ngasinye.

•  Ivula nje kwisitanza sokuqala imbongi isichazela ngemvelaphi yomlambo.
   Isebenzise igama umntwanana elithetha umntu omncinci linayo nentsingiselo
   yokuba umntwana uzelwe ngumntu. Apha linika intsingiselo yokuba umlambo
   uyinto encinci uvela emvuleni esuka esibhakabhakeni phezulu emafini.
   Ikwasichazela ukuba imvula yayihamba-hamba ngenqwelo yomoya ukubonisa
   ukuba kuqala kubekho umoya phambi kwemvula. Ithi xa isiza, iza
   inxib'ezimakhwezi, ezimhlophe qhwa ibhekisa kukuqaqamba kwamafu la akhapha
   imvula.
• Kwisitanza sesibini umlambo wondela ezantsi uyimvula unomdla wokundwendwela
   ilizwe. Uthe xa usiza ezantsi uyimvula weza ukhatshwa ngamafu amnyama
   nokusibekela okuza nemvula. Yonke le nquleqhu ikhatshwe yimibane emana
   ukubetha itsho kube mhlophe qhwa apha emhlabeni.
• Kwisitanza sesithathu ibinzana ukuwela phezu komhlaba linika uvakalelo lomlambo
   ngefuthe lothuli nodaka olwathi lwawangcolisa amanzi emvula nothuli lomhlaba
   engamanzi acocekileyo emvula kwatsho kwadaleka udaka.
• Kwisitanza sesine imbongi isebenzisa imibuzo-buciko evelisa ukuba kwindlela eya
   emhlabeni umlambo kukho mingeni ohlangana nayo. Iphinda imbongi ibuye
   iziphendule ngelithi nangona ihamba ibetheka kabuhlungu ayiyivezi le ntlungu koko
   ibonakalisa ngokungathi wonwabile umlambo ngokuhleka ugigitheke.
• Isigama esithi andipheleli apho kwisitanza sokugqibela imbongi isichazela ukuba
   uthe wakuba uwugqibile umsebenzi ubuze kuwenza kwaye uzivelele zonke iindawo
   emhlabeni wajika wabuyela kwikhaya layo elilizulu.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

'UKWENZIWA KOMKHONZI' – JJR Jolobe

2.1      Inika intsingiselo yokuba imbongi isenokuba ibiyinxalenye yabantu
         ababesenziwa      ukuba    bakhonze    abantu   abamhlophe  ngexesha
         lengcinezelo.√√/Inika intsingiselo yokuba imbongi ibubonile ubunzima
         bokwenziwa komkhonzi.√√/Inika intsingiselo yokuba impatho yenkatyana
         yedyokhwe ifana twatse nempatho yabantu ekuthethwa ngabo
         kulo mbongo.√√                                                                     (2)

2.2      Ngokwenza isitanza ngasinye sibe nemiqolo emithandathu.√√/Ngokwenza
         izitanza zilingane.√√/Ngokwenza impinda kwimiqolo emibini yokugqibela
         kwisitanza ngasinye.√√/Ngokwenza ukuba imiqolo emithathu yokuqala
         ithwale imbali, owesine uthwale uluvo lwembongi ngemeko uze owesihlanu
         nowesithandathu ube sisimbonono kwisitanza ngasinye.√√
         (Nayiphi na impendulo kwezi.)                                                      (2)

2.3      Uphuhlisa ukusebenza nzima kwale nkatyana kuthethwa ngayo.√√/ Uphuhlisa
         ukusebenza nzima komntu ekuthethwa ngaye. √√                                       (2)

2.4      Iliso iinyembezi √ umxhel' ujacekile √ Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna. √
         (Nasiphi na isibini kwezi.)                                                        (2)

2.5      Kukubonisa indlela abathe baxhatshazwa ngayo abantu abamnyama
         ngabamhlophe.     √√/Kukukhalazela    ukuxhatshazwa      okwakusenziwa
         ngabamhlophe kubantu abamnyama ngexesha lengcinezelo kweli.√√/
         Kukudandalazisa indlela abantu abamhlophe ababemenza ngayo umntu
         omnyama ukuba athobele igunya labo ngexesha lengcinezelo. √√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

INYIBIBA – JJR Jolobe

3.1      Zinika intsingiselo yokuba yayifihlakele kwindawo eyayikuyo√√/Zinika
         intsingiselo yokuba ixesha eli wayengazi ukuba kukho intombi entle kangaka
         kwindawo awayengayicingelanga.√√/Zinika intsingiselo yokuba iyagqama
         nokuba ikhula endaweni embi okanye phantsi kwamatye.√√/Zinika intsingiselo
         yobunzima bemeko/yokuthubeleza kwayo kwiimeko ezinzima zokukhula.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                (2)

3.2      Ngemiqolo emihlanu kwisitanza ngasinye kwezibini zokuqala.√√/
         Ngokusetyenziswa kwesimeli nobumba esigqame kwisitanza sesithathu.√√               (2)

3.3      Uphuhlisa imvakalelo yothando oluvutha ngaphakathi.√√                              (2)

3.4      'Loo nzwakazi' √/ndev'izisebesebezo emazantsi obume bam√/zindityel'ukuthi
         yeyam'. √
         (Naziphi na ezimbini kwezi.)                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                    DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

3.5      Kukuncoma inyibiba√√/Kukudandalazisa uvakalelo lwembongi mhla yabona
         le nzwakazi. √√ Kukukhuthaza iliso elibukhali kwindalo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)
                                                                                             [10]

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

'INGOMA KAVELAPHI' – JJR Jolobe

4.1      Kunika intsingiselo yokuba isithethi sinebango kweli lizwe sithetha ngalo.√√/
         Kunika intsingiselo yokuba likhaya lakhe/yindawo azalelwe kuyo lo
         uthethayo.√√/Kunika intsingiselo yokuba othethayo unebhongo neqhayiya
         ngale ndawo athetha ngayo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

4.2      Ngokwenza isitanza ngasinye sibe nemiqolo emihlanu.√√/Ngokusebenzisa
         impinda kumqolo wokugqibela wesitanza ngasinye.√√/Ngokusebenzisa
         impinda yebinzana 'sithandwa sam' kumqolo wokuqala kwisitanza
         ngasinye.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

4.3      Uphuhlisa ubunzima bomsebenzi abewenza.√√/Uphuhlisa ukuba uthando
         luphuma ngaphaya kweenzima zasemsebenzini.√√                                        (2)

4.4      Sithandwa sam √/Olweth'ulonwabo √/Nojenti sithandwa.√
         (Nasiphi na isibini)                                                                (2)

4.5      Kukukhalazela impatheko-mbi yabasebenzi mgodini abamnyama ngexesha
         lengcinezelo kweli.√√/Kukubonisa ifuthe lemithetho yocalucalulo yangexesha
         lengcinezelo    kwiintsapho     zabantu       abamnyama        nakuqoqosho
         lwamaphandle.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)
                                                                                             [10]

                                              KUNYE

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUHLE OBUGQIBELELEYO – MG Mdliva

5.1      Ngokusebenzisa isimeli nobumba√√/Ngokulinganisa inani lamagama kumqolo
         ngamnye kwesi sibini√√/Ngokwenza imiqolo emibini yokuqala ilingane
         ngobude.√√/Ngophindaphindo oluthe ngqo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

5.2      Ngumfanekiso ngqondweni weliso√ kuba imizwa evuselelekayo yeyokubona/
         yeyeliso√/kuba isigama esisetyenzisiweyo sikwenza ube ngathi uyibona
         ngeliso lenyama into ekuthethwa ngayo.√/kuba ubangathi uyibona ngeliso
         lenyama into ekuthethwa ngayo.√                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                      DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

5.3      Yingcinga yokuba ubuhle ekuthethwa ngabo kulo mqolo budala ulonwabo
         kwintliziyo yalowo uyijongileyo.√√/Yingcinga yokuba ubuhle ekuthethwa
         ngabo kulo mqolo yintokazi entle ngenkangeleko kwaye idala ulonwabo
         kwintliziyo yalowo uyijongileyo.√√                                                   (2)

5.4      Imbongi ichwayitile.√ kuba ukuxokozela kweendonga zentliziyo luvakalelo
         lokunga imbongi ingazithethelela kulo mntu mhle√/uzibuza imibuzo
         engapheliyo ngobu buhle bungaka.√                                                    (2)

5.5      Siyangqinelana kuba ukusuka kwisitanza sokuqala ukuya kwesokugqibela
         umbongo uthetha ngovakalelo lolwaneliseko olugqibeleleyo.√√
         (Nayiphi impendulo echanekileyo esekwe kumbongo wonke iya kwamkeleka)                (2)
                                                                                              [10]

                                                               AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

•   Apha ngezantsi sisikhokelo         sokuphendula    esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

•   Kwinoveli engolwaphulo-mthetho, ugqaliso lukukhuphiswano phakathi
    komntu womthetho kunye nesaphuli mthetho oludalwa kukwahluka
    ngezimvo ngokulungileyo nokungalunganga kuxhomekeka kwiindawo asuka
    kuyo okanye kwiqela labantu asuka kulo ekuhlaleni umlinganiswa omele olo
    luvo.
    Olu phawu luyabonakala kule noveli kukhuphiswano oluphakathi kukaMfezeko
    Mapheza       olipolisa   eliphanda    ngokubulawa     kukaMsindisi   Yangaphi
    onguSomashishini othandwa ngabantu bonke kwelo laseGcuwa. Abaququzeleli
    bokufa kwakhe bakwasesipoliseni kwaye bacinga ukuba bekulungile ukwenza
    ulwaphulo mthetho kuba imali abayirholayo esipoliseni incinci ngoko banga
    bangayengeza ngokwaphula umthetho besebenza nabahlali abakwangabaphuli
    mthetho kodwa nabo befuna imali yokuphila. OoSixaki babulala abantu
    ngeenjongo zokufumana imali. UMfuneko uphazamisa umthetho uhambisa imipu
    yasesipoliseni ngokungekho mthethweni esithi wengeza imali. UMdlambila
    uligqwetha elisebenza uThantaswa ingqondo lifuna avume ukuba uza kumhlawula
    akumnceda ngokutshintsha ubunini kwiincwadi zelifa likaMsindisi.
•   Ibali    lixhaphake     ukusungulwa      ngesiganeko    solwaphulo     mthetho
    esihlasimlisayo. Singakukubulala okanye nayiphi na ukuze emva koko
    kudlalwe impuku nekati phakathi kwezaphuli mthetho nabantu bomthetho.
    Ngokunjalo nakule inoveli, sivula ngesiganeko solwaphulo mthetho apho kubulewe
    uMsindisi Yangaphi. Ngoko nangoko kudlalwa impuku nekati kuba uMfuneko
    Mnenga iindaba zokufa kukaYangaphi zisasazwa nguye. Nguye oxelela
    uThantaswa ukuba abafana bawuqhube kakuhle umsebenzi wabo. UMfuneko
    ulipolisa lomthetho elimele ukugcina umthetho. Uthatha uxanduva lokuhlalela
    ukulahla umkhondo de amngene engqondweni uNqoza efuna ukuba ahiliteke
    ingqondo angazazi nokuba wenzani amphikise nakulo naliphi inyathelo abazama
    ukulithatha njengamapolisa aphandayo. Kweyakhe imbono kuya kuthi ukuze kube
    kulungile liphandwe nguye eli tyala aze kulidukisa njengamanye asele ewenze
    ngolo hlobo phantsi kwegama lokwenza i'deal'. Kudlalwa impuku nekati kude
    kwenzelwe uMapheza amayelenqe okumbulala ukuze ityala lide liwele kuMfuneko.
    UMapheza akungafi yityhefu, wenzelwa iyelenqe lokutshiswa ngovutha. Akusinda
    nakuloo vutha kuzanywa macebo wambi okummpimpa ngezinto ezingeyonyani.
    Kodwa umthetho ude uphumelele kuba imikhondo yalathe ukuba imipu
    ibithuthelwa elokishini kwaze kwade kwalungiswa wanqunyanyiswa uMfuneko
    emsebenzini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

•  Owona mxholo uqhuba olu didi lwenoveli ngowokuba 'ubulungisa kanti
   yintoni na?/wenzani umntu olilungisa kwintlalo yoluntu? Ufumanisa ukuba
   ilizwe lebali liphume esiporweni okanye liziintlaba zahlukane kwindlela
   ekutolikwa ngayo ubulungisa.
   Xa ulimamela eli bali abantu seberhonorhono bonke ukuthathela kuMfuneko,
   Sixaki, Thantaswa, Nqoza, Siphongo, Mdlambila bonke balwela ubulungisa obuza
   kwiziqu zabo kuphela obungenanto yakwenza nesizwe siphela. Bonke, macala
   bacinga ukuba bantsingiselonye ngobulungisa kanti abanye benza ubulungisa
   kanye xa besaphula umthetho.
• Kuba nguqulukubhode abanemipu nemali okanye enye yazo beveza amandla
   abo abe namapolisa kwelawo icala esithi ngumthetho onamandla. Kuloo
   qulukubhode abantu baphila kabuhlungu bayoyika.
   Bona ukungcungcutheka olukwikhaya likaMsindisi nabazalana naye sibe esi sibini
   sigcoloda kukuvuya.
• Eminye imixholo yolu didi ingabandakanya ukubuyisela isidima kwilizwe
   elinobutshilikithi/lorhwaphilizo/inkululeko yomntu omnye okanye inkululeko
   yeqela elithile labantu ngokuchasene nomthetho okanye inkululeko
   yabaninzi.
   Kanye kanye le inoveli ijoliswe ekubuyiseleni isidima somthetho apho kunkone
   kanye kwiziseko zomthetho-izikhululo zamapolisa, iiofisi ezigcina amafa,
   isigqwetha esinoxanduva lokukhusela abantu kubarhwaphilizi kanti ngabo kanye
   abaza kuntywilisela isizwe kurhwaphilizo. Simbonile uMdlambila onkone
   etshawuza efuna esakhe isabelo kodwa nalapha umthetho uyaphumelela kuba
   kuthe kanti bakho abababonayo.
• Kuxhaphakile ukubakho kolunqa malunga nokuba kanye kanye ngubani esi
   saphuli mthetho.
   Kube njalo kanye kule noveli kuba kusele kuqhuba uphando lokufumanisa ukuba
   kanye kanye ngubani esi saphuli mthetho. Kuko okusokolisa uNqoza kuba izaphuli
   mthetho zidlala u'ndize' kanye nale mbono.
• Akubikho bunzulu bunikwayo ngesenzo eso simasikizi.
   Nakweli ibali, akukho buzaza nazinkcukacha zinzulu ngokufa kukaYangaphi kuba
   injongo asikokufuna mbulali kuphela koko kukuncothula neengcambu imikhuba
   yolwaphulo mthetho.
• Kukho umlinganiswa ozenzo zihle osebenzisa umthetho ukohlwaya ozenzo
   zibi.
   Nakule inoveli umlinganiswa omele umthetho ngulo kaMapheza othe kwiimeko
   ezingamacimicimi weza nesisombululo.
• Isenzo sokubulala sisonjululwa lipolisa elinobuntu uMapheza. Oku
   kuphendula umbuzo othi, ingaba amapolisa aya kukwazi ukunqanda izaphuli
   mthetho phambi kokuba ziphinde zaphule omnye umthetho na?
• Umlinganiswa oyintloko/iqhawe uzimisela ukuyilungisa yonke le nto aze
   esakufunyanwa ohlwaywe umbulali/umenzi wobubi izinto zonke zibuyele
   esiqhelweni isizwe sibuye sihlalisane kakuhle ngoxolo.
   Ekugqibeleni kule noveli bonke abophuli mthetho bohlwayiwe ooNqoza baphelelwa
   ngumsebenzi, ooMfuneko bagxothwa wabe uSiphongo ebezohlwaye ngokwakhe
   ngokubulala unyana wakhe ngezandla zakhe, imipu yabuyiselwa endaweni yayo.
   UThantaswa noMfuneko bafa luhlaza bebulalana kwabodwa.
• Kolu didi lwenoveli abantu abenze ubulungisa bavuzwa ngemisebenzi
   emihle. UNontsikelelo ufumana indlu ngokusindisa ubomi bukaMapheza,
   uMapheza yena ufumana iwonga lobucuphi ngokutyhila bonke ubugewu obulele
   esipoliseni nakwilokishi yalapho eGcuwa.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                       [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

7.1      Hayi zange buyokozele mathamsanqa koko bagutyungelwa ngamashwa kuba
         uThantaswa waphunyelwa sisisu. Bathi bakuxelelwa ngokuba uThantaswa
         akayi kuphinda akhawulwe kwaqala ingxaki yesithembu eye yakhela umlilo
         wokuba abulawe uMsindisi ngenxa yokuba enganandlalifa uThantaswa
         nokuba uMsindisi waphela ebulawa kwanguThantaswa.√√                             (2)

7.2      Kubethelela uluvo lokuba bamoya mnye eluthandweni√√/Kubethelela uluvo
         lokuba banebhongo ngalo mtshato wabo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)

7.3      Kube ngunobangela wokuba uThantaswa athathe amanyathelo okumgqithisa
         amafu uMsindisi.√√                                                              (2)

7.4      UMsindisi udlale indima yokuba ngumsindisi ngokuthi abelixhoba lolwaphulo
         mthetho waze wasisifundo kwisifana esicinga ngokuthatha umfazi
         nakumadoda aselenabo ngokunjalo.√√/Kube ngophando lokufa kwakhe
         ukusinda kwabanye abantu baseGcuwa kulwaphulo mthetho obeludlangile
         ngenxa yezenzo zikaMfuneko nefuthe lakhe elibi esipoliseni.√√

         Akayidlalanga indima yokuba nguMsindisi kuba akakwazanga ukuzisindisa
         ekufeni usuke wenza impazamo yokushiya umnxeba wepokoto waze
         wadutyulwa kuba engawuvanga umyalezo wokuba angahambi.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                            (2)

7.5      Iluqhubele phambili ngokuthi amayelenqe akule noveli nempumelelo yawo
         aqulunqwe ngayo.√√                                                              (2)

7.6      Sikwinqanaba lengabula zigcawu.√                                                (1)

7.7      Uzifake engxakini kuba ukufa kwakhe kusekwe kwindlela umyeni
         kaNompumelelo awafa ngayo akuba uMsindisi emazise kuThantaswa.√√                (2)

7.8      Lizisa intsingiselo yokuba uMfuneko wangxamela ukuzithetha/ukuzichaza ezi
         ndaba.√√                                                                        (2)

7.9      Sibhalwe ngokohlobo lweprozi√/Abalinganiswa xa bezithethela intetho yabo
         ifakwa kwiimpawu zocaphulo√/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
         kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
         lenoveli linomhlaba omninzi.√
         (Nasiphi na isibini kwezi).                                                     (2)

7.10     Kwesi sicatshulwa umbhali unoluvo lokuba amaxhwele ngabantu
         abangenabuntu kuba uSiphongo wakwazi ukwenza iyelenqe lokubulala
         uMapheza ngovutha ngenxa yokuthanda imali.√√                                    (2)

7.11     Sisigqebelo√ Sinika intsingiselo yokuba uThantaswa uyavuya kodwa into eza
         kwenzeka asiyiyo le ayivuyelayo kuba akafanga uMfezeko. √/Sisigqebelo
         sedrama √ Sithetha ukuba uThantaswa uvuyela into esiyaziyo thina bafundi
         bencwadi ukuba uMfezeko akafanga kuba yena eqhathwe nguSiphongo
         ocinga ukuba ufile uMapheza.√                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

7.12     Sibe sesilindelekileyo kuba uMapheza waliphanda ngempumelelo ityala
         lokubulawa kukaMsindisi.√√/Hayi ibe sesothusayo kuba amandla
         kaThantaswa noMfuneko ebekhangeleka engaphaya kwakhe ehamba
         kwimingcipheko emininzi.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

7.13     Imfundiso yale noveli yeyokuba akulunganga ukunyolukela imali
         ngokugqithisileyo√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba abantu bangenza nantoni
         na ukuzama ukucima umkhondo√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba kukho
         abantu abaneentliziyo ezikhohlakele kangangokude bayibone iyindlalo into
         yokukhupha umphefumlo womnye umntu√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba
         ityala aliboli.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                 (2)
                                                                                             [25]

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Thamsanqa

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Le noveli ingemiba yentlalo kuba ijikeleze kwizinto ezenziwa ngabantu ekuhlaleni.

•   Le noveli iphethe imbali emalunga nethemba, iinzame, intlupheko kunye
    nempumelelo. Kule noveli ikhaya likaThole liyahlupheka kuba uzalwa ngabantu
    abangenazintsiba kodwa abancami baqhutywa lithemba bade baphumelele. Oku
    kwenzeka ngokuthi unyana wabo obetshivele abuye ebutshiveleni aphindele
    esikolweni aphumelele de abe ngumfundisi.
•   Kwakule ncwadi sixelelwa ngoZenzile ongubawo uMkwayi owemka emzini wakhe
    ngeliya kuxelenga eRhawutini waphetha sele etshiphile eGoli engazi nokuba
    inkosikazi nomntwana wakhe batshona phi. Babegcinwe nguFikizolo ongazalani
    nokuzalana nabo. UMkwayi uthi kwakutsha indlu yakhe suke acingele ukuba
    umfazi nomntwana wakhe batshela kuloo ndlu kube kungazange kube njalo.
•   Ukushiya kukaThole ikhaya engaxelanga yenye yezinto ezenzekayo ekuhlaleni
    kuba baninzi abantwana abaphela bezizibhadubhadu beshiye amakhaya.
    Ukuxabisa ngokugqithisileyo kukaThole iitshomi kuphela ekhukuliswa nguThemba
    noSonwabo ukuya eBhayi nto leyo ibingenakwenzeka kumntu ongeva ngeetshomi.
•   Ukusinda kukaThole ekubulaweni nguJoe neqela lakhe ngomnye wemingeni
    ahlangene nayo uThole kwindlela eya empumelelweni. Uncedwa kukuthi gqi
    kwamapolisa sele begqibe ukuba bambulale.
•   Ukusinda kukaThole emilonyeni yeengonyama kubonisa mhlophe ukuba uThole
    wayenoThixo wakhe kuba nguye yedwa owasinda ekuqwengweni ziingonyama
    kube kusele iintloko zodwa kubahlobo bakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

•  Ukuzenza kukaThole igqirha ngomnye wenzame azenzileyo ukuzikhupha
   kwingxaki yentlupheko abehlangene nayo eKnysna. Nalapha ugujululwa sisazela
   esiza sililifu lamaphupha atsho agoduke.
• Ukubuyela kukaThole kwaFikizolo libelinyathelo lokuqala lokuzikhupha endlaleni
   kwaza kwazaliseka ithemba likaFikizolo lokuba uyakuze ambone unyana wakhe.
   UFikizolo wayembona uThole engasayi kuphindela esikolweni ngenxa yobudala
   kwaye sele efuna nokumbonela umfazi ngelincamayo kodwa wazingisa wabuyela
   esikolweni lakhula kwakho ithemba lempumelelo.
• Ukuphumelela kukaThole emagqabini esikolweni nakuyo yonke into
   awayethabatha inxaxheba kuyo kuluphawu lwenoveli engentlalo kuba indlela
   ayihambileyo inde ngokwempazamo azenzileyo ebomini ezifana nokuhamba
   namtshivela, ukusela utywala, ukuyeka isikolo.
• Ukufumana kukaThole isipho-mali kubafundi baseUCT nakwicawe yaseWesile
   kumnyusela kwinqanaba elitsha elinika ithemba nelimsa kwimpumelelo.
• Ukuba ngumfundisi waseGeorge Goch yodumo kukaThole okanye uMangaliso
   kubonakalise inkqubela phambili nokoyisa ebunzimeni. Abefundisi abadala
   babengafuni kuya eGeorge Goch kuba besithi kukwasiziba yeyela. Yena
   wakwenza ngempumelelo ngokulobela abantu bakhona ecaweni yatsho
   yatshintsha imeko yabo yokuphila yentlupheko ngokomoya ababephila phantsi
   kwayo.
• Ukuhamba kukaThole ngomnyobo wemoto emva kwentlupheko ehlininikisayo
   kububungqina bokuba le yinoveli engentlalo. Umntwana okhule ehlupheka
   kuyakholeleka kuba abantwana abakhule behlupheka ngabona baye baphumelele
   kunabo bakhule kamnandi.
• Ukutshintsha kwegama alisebenzisayo elinguTholelegqwirha libe nguMangaliso.
   akuphumelela kube ngumqondiso wokutshintsha komgangatho akuwo.
• Ukuphumelela kukaThole de abe ngumfundisi ophum' izandla. Wayeka isikolo
   ngenxa yentlupheko kanti uza kufunda de ayityekeze kwezakwaLizwi nto leyo
   kuba wayeyazi into ayifunayo.
• Ukubonana kukaThole noyise kungummangaliso kuba besaziwa ukuba batsha
   nendlu yakowabo benomama wakhe uNofundile.
• Ukuvusa kukaThole ikhaya lakhe elalitshe laluthuthu walivusa laphinda lema
   kwaye lalihle kunakuqala ngendlela eyothusayo. Yinto eqhelekileyo kubantwana
   bonke abafuna ukubonakalisa umbulelo wabo kubazali babo. Batsho balusapho
   oluphila impilo engcono emva kwentlupheko yeminyaka.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                      [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1      Akazange asinde kuba naye wagxagxanyiswa ngawo ukuze emke kwalapho
         eKnysna√√/Akazange    asinde  kuba    amntsentsetha  waye   ebhitya
         ngokubhitya.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)

9.2      Kubethelela uluvo lokuba wayephetheke kakubi ngokomoya/ngokwasemoyeni
         ngala maphupha.√√                                                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

9.3      Ubesithi akusela utywala abe nesazela enze isimbonono sesikhalo ukubonisa
         ukuba bebumsebenza ukuba akhumbule iinjongo zakhe zobom. √√                      (2)

9.4      UMangaliso udlale indima yokuba ngumangaliso ngokuthi avuse iGeorge
         Goch√√/UMangaliso uye wamangalisa ngokuthi abuyise uyise ekudala
         watshipha√√/Kube ngummangaliso ukusinda kwakhe kwingonyama selede
         wazisa kuyo, abanye beqwengwa.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

9.5      Ukulingana kwabo ngokobudala kukhe kwamlibazisa uThole ngokumana
         besenza izinto ezifana nokusela utywala kunye de wayophelela eBhayi
         uThole engaqondanga, lakhe laduka iphupha lokuba ngumfundisi.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

9.6      Kwelokujiya kwebali √/Kwelokuyondelelana kwebali√                                (1)

9.7      Emehlweni kayise kuthe kanti wona ngokuhamba neetshomi engaziwa
         kowabo kwade kwacingelwa ukuba ubhubhile.√ ukanti emazulwini wone
         ngokuthi angalusabeli ubizo awayezikhethele lona mhla wabona umfundisi. √        (2)

9.8      Lizisa intsingiselo yokuba inqwelomoya yothule abantu/kohlike abantu
         kwinqwelomoya.√√                                                                 (2)

9.9      Kukubhalwa kwaso ngokweprozi √/abalinganiswa xa bezithethela intetho
         yabo ifakwa kwiimpawu zocaphulo √/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
         kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
         lenoveli linomhlaba omninzi.√
         (Nasiphi na isibini)                                                             (2)

9.10     Umbhali kwesi sicatshulwa unoluvo lokuba abefundisi ngabantu
         abanobungcwele kuba umveza ngathi uThole ufunwa ngumntu wonke kuba
         engumfundisi obukekayo.√√                                                        (2)

9.11     Lubaxo√ oluthetha ukuba iiqhiya zazininzi.√                                      (2)

9.12     Sesilindelekileyo kuba ngokwenjongo yebali yokumenza iqhawe uThole,
         bekuyimfuneko ukuba uThemba angabikho nefuthe lakhe lobutshijolo ukuze
         uThole ade athathe izigqibo ezizizo √√/Sesilindelekileyo kuba uThemba
         owayenunusa uThole ngotywala waqwengwa zingonyama sibeke eso
         sisiphelo setshijolo kakade√√/Sesothusayo kuba kwakungacingelekanga
         ukuba uThemba uya kufa ngokumasikizi ngolu hlobo.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

9.13     Kubalulekile ukuba uthi wakusithatha isigqibo usilandele.√√/ukwenza okuhle
         ebantwini kunomvuzo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
                                                                                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Iinoveli ezingopolitiko zinezi mpawu;

•   Iinoveli ezingopolitiko zisekwa kwimbali neemeko ababephila kuzo abantu
    ngenxa yengcinezelo.
•   Le noveli isekwe kwimbali yendlela ababephila ngayo abantu eMzantsi Afrika
    ngexesha ekwakulawula abamhlophe. Kusetyenziswe ilali yakuQaka nedolophu
    yaseBholo kwaze kwabaliswa ngeemeko abaphila kuzo abantu ezifana
    nokubanjwa xa befunyaniswe bebukuyikhalazela impathekombi yelo xesha.
    Isipolisa selo xesha besigcadiya xa sibamba umntu ongenatyala. Besisebenza
    sibile xhopho sizama abantu abaza kuba ziimpimpi zabo ngokubaxhaphaza,
    ngokubathenga ngemali kwanokuthengisa ngabo kwezinye iimpimpi abasele
    bezifumene. Abo sele beziimpimpi bebesetyenziswa ukuxhaphaza abo
    babonakalisa iimpawu zobuthandazwe ukuze bawele kulo mgibe. Enjenjalo la
    mapolisa ukuchitha uMfazwe noFriday abebesaziwa bengabahlobo de
    kwachitheka ubuhlobo bukaMfazwe noNokuzola busetyenzwa kwanguFriday
    othengiweyo.
    Kukhula ukungathembani kwabantu bade batshiselane nemizi okanye amakhaya
    phantsi kwegama lobumpimpi.
    Imingcwabo yabo bathe bawela emfazweni ngokubulawa kwangala mapolisa
    iqhubeka phantsi kweemeko ezingamacimicimi njengoko kwenzekile kokaMachule
    obebulawelwe entilongweni kwangawo, kodwa abantu bangapheli mandla balwe
    baye phambili. Kulapho kanye apho kuqhambuka obunye ubuthandazwe.
    Baphila kwiimeko ezinobungozi zokukhangelwa beza kubulawa.
    Ngelo xesha abantu bebezisindisa ngokubhaca baye kwiindawo ezifana
    nooMthontsi. Basinda ngamacimicimi ukuze bakwazi ukufika nakuloo Mthontsi.
•   Iinoveli ezilolu hlobo zigqamisa ukulwela impathekombi phantsi kwesandla
    sengcinezelo, kungenjalo ukungabikho kobulungisa. Zityhilela abafundi bazo
    ukubaluleka kokukhalaza okanye ukunyamezela. Iimeko ezisekwa phantsi
    kwazo lucalucalulo ngokobuhlanga.
    Yiyo le nto kugqanyiswa ubuBhulu xa kuthethwa ngesipolisa kule noveli.
    Ufumanisa nolwimi olu ilulwimi olulushica, ulwimi lwendelelo apho kubakho
    ukujongelana phantsi phakathi kwamapolisa nabahlali bejajulisana.
•   Umlinganiswa oliqhawe wenziwa ukuba makenze izenzo zobuthandazwe de
    abeke ubomi bakhe esichengeni ngenxa yokulwela inkululeko.
    UMfazwe kule noveli ungumlinganiswa oliqhawe owenziwa ukuba makenze izenzo
    zobuthandazwe de abeke ubomi bakhe esichengeni ngenxa yokulwela inkululeko.
    Ubomi bakhe buba sesichengeni xa ebanjwa ngamapolisa kuba kusithiwa unyola
    umbuso okanye ungcatsha umbuso de abizwe ngokuba ngungcothoza kodwa
    angajiki.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

    Ulwela inkululeko yabantu abamnyama ekwenza oku phucukileyo ngezifundo
    zembali nanjengatitshala efundisa ezembali eFunda- uphawu olugqamileyo
    ngetitshala zelo xesha.
    Amapolisa azama uMfazwe ukuba abe yimpimpi, emthembisa ngezulu nomhlaba
    kodwa akavumi aze akungavumi amapolisa amngcungcuthekise ngokumbetha,
    amkhwelise ngemva evenini nenja yamapolisa eyayimluma kuba enethemba
    lokuba uza kude ajike kwisigqibo sakhe kodwa afa namthanyana. Amgungxisa
    ingxowa enuka umchamo kuba efuna avume ukuthengisa- ngokuthi abe yimpimpi
    yawo.
    Kutshiswa indlu yakowabo kuba kusithiwa ngungcothoza iyindlela leyo yokumenza
    ukuba ade avume. Oku kumenza ukuba angabinandawo yokuhlala nampahla
    zakunxiba. Abazali bakhe akabazi nokuba baye kutshona phi kodwa neso
    isiganeko asimthinteli uyazingisa.
    Ukukhululwa kwakhe ejele ufika kwilali yakhe kuQaka sele uFriday olutshaba
    lwakhe esasaze iindaba zokuba uyimpimpi uMfazwe, abe sele esenziwa ikheswa,
    abantu bacezele kuye. Akasahlonitshwa nangabantwana besikolo aba
    ebebafundisa.
    UMfazwe uya kwintlanganiso eseholweni ngeliya kuhlamba igama lakhe lokuba
    uyimpimpi phofu engenazinjongo zokuliyeka idabi eli aliqalileyo waphuma apho
    ngokubethwa ejikelwe ngabantu bakwaQaka.
    Ubalekela emangcwabeni nalapho enze isigqibo sokuphindela kowabo. Uzama
    ukufuna ukhuseleko kwatata uGaba ongummelwane afumanise ukuba uFriday
    namahlakani akhe basezithendeni zakhe.
    Uthi sele efumene igwiba lokuzimela kwimoto endala, abone ooFriday, athathe
    isigqibo sokubhacela kwaninalume eSihlahleni.
    Ngabusuku buthile akubona abantu bevaleleke kwiCresida etyheli bencwina
    kabuhlungu uzama ukubasindisa eqonda phofu ukuba ukumila oku kwaso esi
    senzo singumsebenzi wezandla zikaFriday namahlakani akhe.
    Usuka apho ungqala kwamfundisi uHlathi othi akubona ukuba ubomi bakhe
    busesichengeni amcebise ukuba makalifulathele elokuzalwa kwakhe aye
    elubhacweni atsho alifulathele.
    Uya elubhacweni eMthontsi sele eneenjongo zokulwela inkululeko afike azimanye
    nombutho oyiNtsimb'ebomvu olwela amalungelo abantu. Akubilula ukuya apho
    indlela eya khona inokufa phakathi. Apho ufumene ukudutyulwa nezenyeliso
    zokuba yimpimpi nguKhuzwayo kodwa kunjalo akajiki kuba wayeselexolele nokufa
    kuba eyona njongo yakhe ibikukukhulula abantu abamnyama embandezelweni
    yocalucalulo.
    Sele eseMthontsi, kwiqela leNtsimbi ebomvu, bebekhe bahlaselwe sisipolisa kuba
    bebonwa njengabavukeli mbuso. Ngenye imini bahlaselwa emini kwabhubha
    inyambalala yabantu kodwa uMfazwe wakwabasindileyo.
    Ubhujelwa ngabazali uMfazwe eseselubhacweni angakwazi ukuza kubangcwaba
    ngenxa yesigqibo sokungajiki kolu hambo lwaselubhacweni anyanzeleke ukuba
    asithathe kuba oko kwakubeka ubomi bakhe esichengeni.
•   Kolu didi lwenoveli kwisiphelo izinto ziyatshintsha kuthi ngoku bekusiliwa
    kubekho uxolo kuze oko bekuhamba kakubi kulunge maxa wambi ngenxa
    yokunikezela okanye ngothethwathethwano.
    Ukubuya kukaMfazwe eMthontsi kungqamana nokuvulwa imilomo kwemibutho
    yezopolitiko, afike kwaQaka kusithiwa uyafuneka kwiingxoxo eziseRhawutini.
    Bayakhululeka abantu uMfazwe uba yijaji kwityala likaFriday, lo wayesasaza
    ukuba yena Mfazwe uyimpimpi, de wasisigculelo sengcinezelo ngokungeniswa
    kugxagxamiso olungaphaya.
    (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                     DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1     Zange igqibelise yaqhuba yavela kumatyeli amaninzi awayesengxakini ngawo
         aquka imini eyamsindisa ngayo kwirhamncwa.√√/mhla wayechanwe
         emlenzeni yimbumbulu ooNtshebe babona ngenja ukuba kukho umntu
         owenzakeleyo.√√/mhla inja yaqubisana nenyushu eyayinokumhlasela.
         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)

11.2     Ubethelela uluvo lokuba uziva esenza into engafanelekanga xa engalazi
         ikhaya lakhe ngenxa yokuba lalitshisiwe lingasabonakali/lubethelela uluvo
         lokuba wothukile kukuba kuthi kanti wayengasenalo unxibelelwano nekhaya
         lakhe kuba lalingasekho.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                    (2)

11.3     Oku kutsha kumenze akabi nakhaya waze wanyanzeleka ukuba abhace kanti
         kukoluswa okanye kukuqala kokusukwa kwakhe oko ukuba ade abe uyijaji
         ekupheleni kwebali.√√                                                                 (2)

11.4     Ube lihlathi kuMfazwe kuba uMfazwe waye wahlala kwaMfundisi uHlathi
         ngoku ikhaya likaMfazwe belitshisiwe.√√/kuba uxelele uMfazwe ukuba
         abhace xa ezibona ukuba akasakwazi kumkhusela ngelimnika indawo eya
         kumkhusela. √√                                                                        (2)

11.5     Imoto etshe nabantu isetyenziswe njengesizathu sokuba bakaqhutyelwe
         ekubhaceni uMfazwe kuba kufuneka angasuleleki lityala lokufa
         kwabo.√√/uMfazwe wakhweliswa kwimoto eyayiqhutywa ngumfo omfutshane,
         amapolisa     aza   alibaziseka   awambona    baze   begqitha   kuwo
         bengaqhatshelwanga.√√/ngeli xesha abhacayo ulayishwa yiveni yamapolisa
         aseThongo ihambe naye isithutyana esingephi imise ithi makaphele
         emehlweni, abe uyasinda ekubanjweni aqhubele phambili nokubhaca
         kwakhe/ukuzimela kwakhe emotweni aze abone ooFriday ukuba basemva
         kwakhe√√.
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   (2)

11.6     Kwelokuyondelelana kwezinto√/Kwelokujiya kwezinto√                                    (1)

11.7     Kwathi kanti litshiselwa ukuba kucingwa ukuba sele engenile kubumpimpi.√√             (2)

11.8     Lizisa intsingiselo yokuba eli rhinkcela lomfo laye lanyamalala.√√                    (2)

11.9     Kukubhalwa kwaso ngokweprozi√/abalinganiswa xa bezithethela intetho yabo
         ifakwa kwiimpawu zocaphulo√/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
         kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
         lenoveli linomhlaba omninzi.√
         (Nasiphi na isibini)                                                                  (2)

11.10    Umbhali kwesi sicatshulwa unoluvo lokuba amaxhwele ngabantu
         bokuhlonitshwa. Basindisa abantu kwiimeko ezingaphaya kolawulo lwabo
         besebenzisa izinto ezikhangeleka zingunobenani nanjengoko olu fele
         belungahoywanga mntu.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                   (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

11.11    Sisifaniso√ Sithetha ukuba mabaqinisekise ukuba oko bafuna ukukwenza
         kwenzeka ngethuba.√                                                               (2)

11.12    Sesilindelekileyo kuba ukusinda kukaMfazwe kumahlandinyuka obomi kuye
         kwanika ithemba lokuba ekugqibeleni idabi lakhe lengcinezelo liza
         kuphumelela√√/Sesothusayo kuba kuye kwatyhilwa ukuba yena Mfazwe
         unomntwana onguZubuye kuNokuzola.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

11.13    Yimfundiso yokuba ekunyamezeleni kukho umvuzo√√/Yimfundiso yokuba
         umbuso wengcinezelo ubahluthe amalungelo abo abantu abamnyama.√√/
         Yimfundiso yokuba akho amatshantliziyo ayilwa ngempumelelo ingcinezelo√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                               (2)
                                                                                           [25]

                                             OKANYE

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•   Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesi sikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Iintsomi ezingemvelaphi yezinto zendalo zilanda imvelaphi yezinto ezithile kwindalo,
izixhobo ezisetyenziswa imihla ngemihla luluntu kunye neendidi ezithile zokutya.
Kudala zazisetyenziselwa ukuphendula imibuzo ababenayo abantu ngemvelaphi yaloo
nto kubaliswa ngayo. Abalinganiswa ingazizilwanyana, amagongqongqo, izigebenga
okanye abantu abenza imimangaliso. Ziintsomi ezinemilingo kodwa kunjalo zishiya
imfundiso engumangaliso. Isohlwayo sifunyanwa ngokungahloniphi enye indalo.
Azinambophelelo yokuba iziganeko mazehle njani.

Iintsomi ezingemvelaphi yezinto zilanda imvelaphi yezinto ezithile kwindalo.

Kwiindidi ezikhoyo zeentsomi 'intsomi yolovane' ingena phantsi kodidi lwentsomi
engemvelaphi yezinto zasendalweni, kuba inika imbali ngemvelaphi yemibala
yezilwanyana kunye nalowo ujikajikayo wolovane.
• Nangona le ntsomi ingokukhetha kwezilwanyana imibala kodwa owona mxholo
    igxile kuwo, ngowemvelaphi wokujikajika kwemibala olunayo ulovane njengoko
    nesihloko sentsomi singolovane.
• Kwezi ntsomi abalinganiswa ingazizilwanyana. Kule ntsomi sibaliselwa
    ngezilwanyana ezazithe bhazalala ziyokukhetha imibala kwintlanganiso eyayibizwe
    nguMdali.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

•   Umbalisi usebenzisa ilungelo lokuzikhethela ukuze siqonde ukuba akuzange
    kubekho silwanyana sinyanzelwayo ngombala esinawo koko zonke zayekwa
    ukuba zizikhethele emva kokuba zicaciselwe ngokubaluleka kokukhetha
    ngokukuko.
•   Izilwanyana zazisithi zakugqiba ukukhetha imibala yazo ziye kupapasha phandle
    ngombala lowo ziwukhethileyo, zinika nezizathu zokhetho, ibe yimincili nemivuyo
    kuvuyiswana nazo.
•   Ibe nguwashiywa kwizilwanyana zakuqwalasela ukuba imibala iyaphela.
•   Isilwanyana iqwarhashe sakhetha umbala omhlophe nomnyama ngenjongo ethi
    asilindelanga kuhle kodwa ebomini silindele nokubi, yachaza nendlela emayibe
    yiyo ibe ngokohlobo lwemigca yiyo loo nto iqwarhashe linombala omhlophe
    onemigca emnyama nje.
•   Isele lakhetha umbala oluhlaza yaka kuba lisenzela ukhuseleko mhla kwaphela
    amanzi edamini waze umbala walo wafana nengca ukuze lisinde kutshaba lwayo
    inyoka.
•   Elinye isele lakhetha ubumdaka kuba lifuna ukufana nomhlaba ukuze lingabi sisulu
    sokubulawa emakhaya ngabantu.

•   Ziziintsomi ezinemilingo kodwa kunjalo zishiya imfundiso engumangaliso.
    Kuye kwashiyeka isilwanyana esinye kuphela ulovane lungade luthathe sigqibo
    kuba lwathi luyifuna yonke imibala.
•   Isohlwayo sifunyanwa ngokungahloniphi enye indalo.
•   UMdali wayithatha imibala wayifaka kuzo zonke izinto azidalileyo, ulovane
    lwalumana lufika lujike lube luhlaza, kwiintyatyambo lifane nazo.
•   Nanamhlanje ulovane kuphela kwesilwanyana esithi sisakuhlala kuloo nto sijike
    umbala sifane nayo ngokwemibala yendalo ngenxa yokungakwazi ukuthatha
    isigqibo esipheleleyo kwangethuba.

Isibongo

Izibongo ezingamaqhawe zibonga iinkosi, amagorha, iikumkani nabanye abantu
ababalulekileyo esizweni. Zinenjongo yokuncoma, ukugxeka nokubuka iqhawe elo.
Zinika imbeko zenze nombulelo. Zixela imisebenzi eliqaqambe ngayo iqhawe
kwanegalelo lalo. Zingathetha nangoxanduva elinikwa iqhawe elo nenkangeleko yalo.
Ziyathanda ukulanda umnombo weqhawe elo libongwayo. Zithanda ukusebenzisa
izikweko ezayame kwizilo.

•   Izibongo ezingamaqhawe zibonga iinkosi, amagorha, iikumkani nabanye
    abantu ababalulekileyo esizweni. Isibongo esithi 'Enkosi Steve Biko' sisibongo
    esingeqhawe kuba sibonga iqhawe lomzabalazo elingu Steve Biko.
•   Zinenjongo yokuncoma, ukugxeka nokubuka iqhawe elo. Zinika imbeko
    zenze nombulelo Kwisibongo esithi 'Enkosi Steve Biko' imbongi apha iyancoma,
    ibulela, ityibela imisebenzi emihle neyobuqhawe eyenziwe ngulo kaBiko
    nanjengoko umbongo umkhankanya njengelinye lamathandazwe abuyise uMzantsi
    Afrika.
•   Ngangendlela ezele ngayo imincili imbongi ide izibuze umbuzo wokuba yintoni
    unobangela wokuba imthande kangaka lo mntu ingazange imbone nokumbona
    nje. Iphinda iziphendule ngelithi unobangela zizinto ezifundileyo nezinkulu
    ezenziwe nguSteve zokuhlangula isizwe nokusisindisa kumarhamncwa ayejonge
    ukusiqwenga siphele.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                 DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

•  Zixela imisebenzi eliqaqambe ngayo iqhawe kwanegalelo lalo.Imbongi kule
   misebenzi ayenzileyo lo kaBiko ibalula ukulwela kwakhe isizwe esiNtsundu,
   ukusindisa inkedama emlonyeni wengonyama.
• Kuyo yonke le misebenzi mikhulu ayenzileyo lo kaBiko ude waqwela ngokuncama
   obakhe ubomi ebuncamela isizwe sakhe.
• Ziyathanda ukulanda umnombo weqhawe elo libongwayo. Nakulo mbongo
   imbongi iyamthutha imlanda njengoNokwindla, umGcina, uTyhopho, uXhamela.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                       [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

13.1     Wabaleka.√√                                                                      (2)

13.2     Kutyhila ukuba bakholoselene√√/ukuba abanyanisekanga omnye komnye.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

13.3     Ukuthetha kwezilwanyana√ Isiphelo sentsomi esithi phela phela ngantsomi.√        (2)

13.4     Lenze ukuba uDyakalashe aphumelele kuqala ukuze achewuke aliphinde
         ukuze aphoxeke xa ekrotyelwe.√√                                                  (2)

13.5     Ungumlinganiswa onamaqhinga√ kuba ukwazile ukuqhatha uMvolufu
         ngokuzenza ngathi ulunywa sisisu ukuze uMvolufu abaleke aye kukha igqabi
         kanti ufuna ukushiyeka esitya inyama yakhe.√                                     (2)

13.6     Wenze ukuba uMfene angalithathi iqhinga lokungawuphathi umphako, aqhale
         xa kuqhalwa, liphanze icebo lokuya kukha igqabi.√√                               (2)

13.7     Sikwinqanaba lovuthondaba√                                                       (1)

13.8     Sesilindelekileyo kuba uDyakalashe akamntu ukhe aphumelele kuphele
         kumaqhinga akhe√√/Sesothusayo kuba bekulindeleke uDyakalashe
         aphumelele kumaqhinga akhe kuzo zonke izilwanyana, kodwa khange
         aphumelele kuMfene.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                              (2)

13.9     Kukucela indlebe.√                                                               (1)

13.10    Ngumfanekiso ntelekelelo wevumba elinganyamezelekiyo lezidumbu zabantu
         ababhubhileyo/wevumba     labantu   ababesithi noko    befile bangabi
         nakungcwatywa kuba imfazwe yayinzima.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                              (2)

13.11    Liqaqambisa ukunika/ukunikisa ngento ngeenjongo zokuzuza√√/Liqaqambisa
         ububele ekwakunikwana ngabo iinkomo.√√/liqaqambisa indlela olwadalwa
         ngayo uxolo.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                        DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

13.12    Ngenjongo yokubonisa ukuba le ntaba yalwelwa/kwaphalala igazi kuyo√√/
         Ngenjongo yokubonisa ukuba kutheni kufuneka amaXhosa ayihloniphe le
         ntaba.√√/ngenjongo yokubonisa ubuninzi begazi labantu elaphalala kule
         ntaba ngexesha eyayisilwelwa.√√/bubonisa imvelaphi yebango lamaXhosa
         kule ntaba.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                     (2)

13.13    UMdali makolul'isandla sokunene                 ayiphulule   √/Ukuze   imishologu
         namashwangusha ayityeshele.√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)

13.14    Ngowokuba amaXhosa anebango kwiNtaba kaNdoda√√/Ngowokuba
         mayihlonitshwe iNtaba kaNdoda luluntu/Ngowokuba amaXhosa mawayinqule
         iNtaba kaNdoda.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)
                                                                                                 [25]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:              25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

•   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
•   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
    Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Uthando kule drama lube ngunobangela wokugilana kwezimvo okuthe kwakhokelela
kwimpixano phakathi kwabalinganiswa nto leyo ethe yakhokelela kwiziphumo ezibi
eziquka inyhikityha yokufa.

•   Uthando lukaMaGaba kunyana wakhe lumenza acinge ukuba into ethandwa nguye
    nonyana wakhe woyithanda ade abe kwiqondo lokunyanzelisa umyeni ukuze
    umyeni aqweqwedise unyana nto leyo eye yakhokelela kwimpixano emandla
    phakathi kukaGugulethu nabazali bakhe.
•   Eyona nto ithi iyikhulise ngakumbi impixano kukuma kukaMaGaba aqine kuba
    efuna intombi kaMcothama uThobeka ayithandayo itshate noGugulethu.
•   UZwilakhe uyathoba kuba ke naye egrogriswe nguMaGaba ngokubeka ubudoda
    bakhe esikalini xa enokoyiswa ngulo mcimbi. Oku kwenza uZwilakhe athi esiva
    macalonke ukuba uGugulethu uthi lo mcimbi wentombi mawuyekelwe kuye kuba
    ezazi yena ukuba ikhona intombi esenyongweni kuye enguNomaMpondomise
    azimisele ukuyitshata. Impixano iye yondela ngakumbi nangakumbi kuba ecaweni
    sibona uGugulethu ebophe isandla sakhe kuba engafuni kutshata noThobeka.
•   Ukungaboni ngasonye kwabazali nabantwana babo ngomba wothando kube
    ngunobangela wongquzulwano olubanzi phakathi kwabo.
•   Ukwamkelwa kwesicelo sikaGugulethu nguNomaMpondomise kokona kwenze
    ukuba angqishe ngonyawo noGugulethu kwelakhe icala engafuni kwahlukana
    nomntu osenyongweni kuye nambona njengoyena ndofanaye kuko okuthe
    kwayenza yakhula ngakumbi impixano.
•   Ukukhupha kukaNomaMpondomise iinkomo zikaMcunukelwa ebesele elotyolwe
    ngazo kuba esithi akamthandi kwaye exolele ukuba lihlazo nokuhlupha abazali
    bakhe kunokuba endele endodeni angayifuniyo kube ngunozala wempixano
    phakathi kwakhe nabazali.
•   Iindaba zokutshata kukaGugulethu ezipapashwe kwiphephandaba iMvo
    zabaNtsundu      elifundwe    nguNomaMpondomise       zimenze    wanempixano
    yangaphakathi kwaye ziye zamkhathaza emphefumlweni kuba ebecinga ukuba uza
    kungenisa iinkomo zikaGugulethu njengoko ekhuphe ezikaMcunukelwa.
•   Impixano yangaphakathi kuNomaMpondomise iye yathatha olunye unyawo kuba
    uncame ngokuzeyelisele emlanjeni eMthatha xa ephoxwa nguGugulethu ebecinga
    ukuba uza kutshata naye.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019-memo/11ce1754-257a-46aa-b26b-638f40b4a356) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2019/d2712003-6ddf-44e8-983b-13275badb65c) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
