# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2019 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exams 2019, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2019/c80a1e04-e8ec-4021-a433-a958d018ee8a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2019 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2019/c80a1e04-e8ec-4021-a433-a958d018ee8a)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2019 · isixhosa. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2019

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          2                        DBE/Novemba 2019
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                       (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli      (25)
         ICANDELO C:        IDrama                        (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                   B       (INOVELI/UNCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO

             Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
             Umbuzo osisincoko kwiNoveli/kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         3                     DBE/Novemba 2019
                                          NSC

7.       Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          4                    DBE/Novemba 2019
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU      INOMBOLO
                                                                       YEPHEPHA
1.   'Umlambo'                          Umbuzo osisincoko   10             6
                                           soncwadi
2.   'Ukwenziwa komkhonzi'              Umbuzo omfutshane   10              8
3.   'Inyibiba'                         Umbuzo omfutshane   10              9
4.   'Ingoma kaVelaphi'                 Umbuzo omfutshane   10             10
                                          KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Ubuhle Obugqibeleleyo'         Umbuzo omfutshane    10        11
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
           uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
           ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                  Umbuzo osisincoko   25             12
                                           soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                Umbuzo omfutshane   25             12
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo osisincoko   25             15
                                           soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane   25             15
10. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko   25             17
                                           soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane   25             17
                                         OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko   25             19
                                           soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane   25             19
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko   25             22
                                           soncwadi
15. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane   25             22
16. Indlal'inamanyala                   Umbuzo osisincoko   25             25
                                           soncwadi
17. Indlal'inamanyala                   Umbuzo omfutshane   25             25
QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
                  OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
                  emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                     DBE/Novemba 2019
                                                NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
                                                                             ()
A: ISihobe
                                          1–4               2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                             emiselweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                           5                1
   (ISihobe esingafundiswanga)                                     ongamiselwanga)

B: INoveli/Uncwadi LweMveli
   (Umbuzo osisincoko
                                         6–13               1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                14–17            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6            DBE/Novemba 2019
                                                 NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA– B Ngombane

IMIYALELO

    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo omnye wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA:       Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
               uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
               candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

UMLAMBO – JJR Jolobe

1        Mna ndingumntwanana
2        Wesibhakabhaka.
3        Ikhaya likwelaa zulu liluhlaza.
4        Ndandihamba-hamba
5        Ngenqwelo yomoya,
6        Ndinxib' ezimakhwezi, ezimhlophe qhwa.

7        Ke ndondel' ezantsi,
8        Ndanqwenel' ilizwe,
9        Ndavatha iingubo ezizezozilo.
10       Ndaza ke ndacanda
11       Isibhakabhaka,
12       Ndimenyezela njengombethe qhwa.

13       Ndaza ke ndawela
14       Phezu kwalo mhlaba
15       Udaka nothuli olungcolisayo.
16       Suka ke ndangcola,
17       Ndambi njengodaka;
18       Ndehlel' ebumnyameni ngaphantsi phaya
         .................................................

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                           7     DBE/Novemba 2019
                                                            NSC

19       Olu hambo lungaba
20       Lulula na lonke?
21       Akukho zinzima zihlungisa umxhelo?
22       Ndibetheka nzima
23       Ezingxangxasini,
24       Nalapha ke ndihleke ndigigitheke.
         .......................................................
25       Andiphelel'apho
26       Yakuphel'ihambo;
27       Ndibuya ndinyuke ndigoduke kambe.
28       Mna ndingumntwanana
29       Wesibhakabhaka.
30       Ikhaya lam likwelaa zulu liluhlaza.

Cazulula kwisitanza ngasinye isigama esibonisa isiqalo nesiphelo somlambo kwesi
sicatshulwa sombongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                     [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         8                          DBE/Novemba 2019
                                          NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR Jolobe
         ……………………………………………….
1        Ime bhuxe kudinwa kungekho luvelwano,
2        Yasitsho esikrakra isililo ibhonga,
3        Kunyenyiswe kancinci ukuba iphefumle
4        Kwabuya kwaqiniswa ibulawa umoya
5        Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
6        Kwinkatyana yedyokhwe.
7        Ndiyibone mva seyaqobozeka, yathamba
8        Itsal'umbaxa-mbini wekhuba etshoniswe
9        Waphelela ikhonza, ikhefuzela igcuma.
10       Ukufa kukuqhutywa, impilo kuzenzela
11       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
12       Kwinkatyana yedyokhwe.
13       Ndiyibone inyuka iminqantsa, yomendo
14       Ithwele imithwalo enzima ixelenga,
15       Iludaka kubila ingenisela omnye,
16       Incasa yomsebenzi yinxaxheba kuvuno
17       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
18       Kwinkatyana yedyokhwe.
19       Ndiyibon'ilambile ngaphantsi kwaloo mbuso
20       Iliso iinyembezi umxhel' ujacekile,
21       Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna.
22       Ithemba yimigudu ezond'inkululeko
23       Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
24       Kwinkatyana yedyokhwe.

2.1      Inika ntsingiselo ni kulo mbongo imiqolo emibini ephindiweyo ekupheleni
         kwesitanza ngasinye?                                                               (2)

2.2      Chaza ukuba ludalwe njani undindwano kwesi sicatshulwa sombongo.                   (2)

2.3      Uphuhlisa ntoni umfanekiso ntelekelelo obhalwe ngqindilili kumqolo we-15?          (2)

2.4      Caphula amabinzana amaBINI avelisa ukuvakalelwa kabuhlungu kwisitanza
         sesi-4.                                                                            (2)

2.5      Nika injongo yembongi ngalo mbongo.                                                (2)
                                                                                            [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         9                         DBE/Novemba 2019
                                          NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

INYIBIBA – JJR Jolobe

1        Ndayibona izifihla
2        Enqaben'ezixhotyeni,
3        Ngaphakathi kwamalwalwa
4        Amabini, iqaqambile
5        Hayi, obo buhle!

6        Izityalo ezithile
7        Zaye zimi zijikele;
8        Yayiphakamisa leyo
9        Ntloko yayo imhlophe-mthubi,
10       Njengetshawekazi.
         …………………………………
11       Ndabona loo nzwakazi.
12       Ndev'izisebesebezo
13       Emazants'obume bami,
14       Zindityel'ukuthi yeyam,
15       Phofu ingeyiy'ubuhle
16       Bonk'obunjengayo.

3.1      Zinika ntsingiselo ni izihlomelo zendawo ezalekiweyo kumqolo wesi-2?              (2)

3.2      Chaza ukuba ludalwe njani undindwano kwesi sicatshulwa sombongo.                  (2)

3.3      Uphuhlisa ntoni umfanekiso ntelekelelo okumqolo we-12?                            (2)

3.4      Caphula kwisitanza sesi-3 amabinzana okanye imiqolo emiBINI evelisa ukuba
         imbongi yathabatheka bubuhle eyabubona kule nyibiba.                              (2)

3.5      Nika injongo yembongi ngalo mbongo.                                               (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         10                         DBE/Novemba 2019
                                          NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

INGOMA KAVELAPHI – JJR Jolobe

1        Ndiyeza, ndiyeza sithandwa sam,
2        Ndiyeza ndikhwele iqegu lomlilo.
3        Ligqitha umoya waseNtla ngamendu.
4        Ndiyeza ngokuba ndiluva ubizo
5        Lwelizwe lobawo.
         ……………………………………….
6        Ezants'emgodini, sithandwa sam,
7        Lingabonakali nelanga nezulu,
8        Ndiyeva ingoma yomxhelo, iphuma
9        Kowakho umlomo, undibiza, sithandwa,
10       Kwilizwe lobawo.
         ……………………………………….
11       Indoda kaloku, sithandwa sam,
12       Imelwe kuphath'umhlakulo, nomfazi
13       Agcine intsapho, ukuze luzale
14       Olweth'ulonwabo, Nojenti sithandwa,
15       Kwilizwe lobawo.

4.1      Kunika ntsingiselo ni ukuphindwa kwebinzana, '... lizwe lobawo' ekupheleni
         kwesitanza ngasinye sesi sicatshulwa sombongo?                                     (2)

4.2      Chaza ukuba ludalwe njani undindwano kwesi sicatshulwa sombongo.                   (2)

4.3      Uphuhlisa ntoni umfanekiso ntelekelelo obhalwe ngqindilili kumqolo we-6?           (2)

4.4      Caphula amabinzana amaBINI abonakalisa ukuba uVelaphi uyonwaba xa
         ecinga ngenkosikazi yakhe kwisitanza sesi-3.                                       (2)

4.5      Nika injongo yembongi ngalo mbongo.                                                (2)
                                                                                            [10]

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          11                      DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UWUPHENDULE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

UBUHLE OBUGQIBELELEYO – MG Mdliva

1        Bubuhl'obumanz'andonga,
2        Bubuhl'obuqhol'umphefumlo.
3        Yincind'encas'imnandi engqondweni,
4        Bubuyokoyoko obuqholw'emphefumlweni.
5        Ngumthunzi wokuchwayitis'ingqondo,
6        Zingxangxas'ezimpompoz'ubunyulu.

7        Lulonwab'oluyolisa ingqondo,
8        Libhongo neqhayiya lentliziyo.
9        Sisihombo nebhongo lomphefumlo,
10       Sisithsaba nomfaneleko wekhaya.
11       Ngumzobo wokuchwayitis'intliziyo,
12       Ngumlonj'oyolis'ingqondo.
         …………………………………………
13       Yinzwakazi ehlwabis'ingqondo,
14       Zisale zixokozel'iindonga zentliziyo.
15       Luncuth'oluncamis'umphemfumlo,
16       Libhotwe labegazi nezinanziba.
17       Yinqaba yeliso lomphefumlo nentliziyo,
18       Liyolisa lesiqalo nesiphelo kwiinkalo zobomi.

5.1      Sidalwe njani isingqisho kumqolo wokuqala nowesibini?                           (2)

5.2      Xela umfanekiso-ngqondweni ozotywa sisigama esibhalwe ngqindilili kumqolo
         wesi-4. Xhasa impendulo yakho.                                                  (2)

5.3      Tyhila ingcinga eziswa yinkcaza yobuhle ekumqolo we-11.                         (2)

5.4      Cacisa uvakalelo lwembongi ngobu buhle ithetha ngabo kwimiqolo 13–14.           (2)

5.5      Ngqina ukuba isihloko salo mbongo siyangqinelana nomongo wawo.                  (2)
                                                                                         [10]

                                                         AMANQAKU ECANDELO A:            30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                           DBE/Novemba 2019
                                            NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE nakuNcwadi Lwemveli,
    ukususela kumbuzo 6 ukuya kumbuzo 13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwiNoveli
         okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
         OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

Ngqina uzixhase ukuba inoveli ethi, 'Inkawu idliw'ilila' iyinoveli engolwaphulo-mthetho.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi          zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

Waya ecima ngokucima engqondweni yakhe uThantaswa noHlengiwe akuba edibene
noZintle owayebonakalisa ukukhathala ngale nyewe yabo ngalo lonke ixesha.
Emva kokuhotiswa emzini wakhe, uThantaswa nomyeni wakhe babuyela elokishini
eVuli Valley. 'Oko ide yadlula le nto yalo mtshato! Kukho into engathi ithe xibilili apha
emagxeni am,' watsho uMsindisi. Wayegqiba ukwamkela iglasi yesiselo enkosikazini 5
yakhe. 'Ungabi satsho, sithandwa sam!' watsho uThantaswa esithi vu ehlala esofeni
ethe qhiwu iifoto zabo zomtshato. 'Ndisandula ukufumana ifowuni kaMpumi ethi
usinqwenelela ubomi obuyokozela ngamathamsanqa emtshatweni wethu.
Ukwancoma nobuhle bomtshato wethu. Uthe simboleke elaa cwecwana leDVD
lomtshato wethu xa sigqiba ukulibukela,' watsho esithi qhuzu qhuzu ehleka uMsindisi.      10
'Abahlobo bokwenene babonakala ngokuzikhathaza nangokuncoma ubuhle,' watsho
uThantaswa owayesele azisiwe apha kuNompumelelo ngumyeni wakhe. Kaloku
uNompumelelo wayengapheli kwaYangaphi phambi kokuba esi sibini sitshate, de loo
nto yabangela ukuba uThantaswa avukwe sisifo samagxa. Mini waziswa kuThantaswa
uNompumelelo babedibene edolophini.                                             15

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               13                       DBE/Novemba 2019
                                                NSC

'Ungafane uxhale wena Thanti kuba uBhuti Jikijwa ngumhlobo wam omdala,' watsho
uNompumelelo njengoko uMsindisi wayebizwa njalo ngabamaziyo. Ukuba bekukho
into esiyiqhubayo wayengekhe alifumane ithuba lokubona wena. Into endiza kuyenza
ngoku kukusuka ndibe liliso lakho apha kuye. Ekwazise kum nje uzinakile!

7.1      Ingaba wazaliseka           umnqweno    kaMpumi   obhalwe   ngqindilili?   Xhasa
         impendulo yakho.                                                                       (2)

7.2      Kubethelela luvo luni ngomoya kaThantaswa noMsindisi ukuphindaphindwa
         kwesimnini 'wethu' kwimigca yesi-8–10?                                                 (2)

7.3      Chaza igalelo lokuthanda imali kukaThantaswa kulwaphulomthetho olukule
         noveli.                                                                                (2)

7.4      Ingaba uMsindisi udlale indima yokuba ngumsindisi kule noveli? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                       (2)

7.5      Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwefowuni kuluqhubele phambili njani
         ulwaphulomthetho kule noveli.                                                          (2)

7.6      Xela ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa.                       (1)

7.7      Chaza ukuba uzifake njani engxakini uMsindisi ngokwazisa uThantaswa
         kuNompumelelo.                                                                         (2)

ISICATSHULWA B

Wothuka kusasa uNontsikelelo wakroba ngefestile kulaa ndawo ibinomkhukhu. Wafika
uSiphongo exakeke ngeyona ndlela enyhala uthuthu eziplastikini ezimnyama ezinkulu.
Iveni yakhe yayize ngomva kuloo ndawo. Zazikho nezinye iiplastiki esele zilayishiwe.
Kaloku wafika uSiphongo kuloo ndawo kukho ugodo lwesidumbu esitshe saluthuthu.
Wasifaka unyawo, wasiqusha ngamaquza ethukisela, emva koko wawawola                         5
amathambo aso amnyama wawafaka engxoweni yeplastiki, nayiphose kuqala yona
evenini yakhe.
Wathi uMfuneko owayelele kwaThantaswa akufowunela uSiphongo ngaloo ntsasa,
waxelelwa ukuba umcimbi wakhe uqhutywe ngaphandle kwesiphazamiso, kwaye kulaa
ndawo ibinelaa nqugwala uzama ukuhloma elinye ngokukhawuleza. Ezi ndaba                     10
zamtshisa esifubeni umfana kaMnenga watsho ezidlulisela kuThantaswa zisaqhuma.
'UMfezeko Mapheza uluthuthu eluthuthwini ndithetha nawe nje ngoku Thanti. Akukho
nesicwilana senyama yakhe esalele kuleya ndawo atshiselwe kuyo. Izalamane zakhe
ukuba ziyamfuna ziya kumfumana engumlotha etiphini enkulu,' watsho ehleka
uMfuneko.                                                                                   15
'Yhu! Oko ide yadlula le ndebe Mfuno, ndakutsho ndilale ubuthongo obuhlayo ke
ngoku,' watsho emphuza uThantaswa owayevuya ngathi ubambe izigidigidi zemali.
'Ngokuqinisekileyo, eli tyala likaYangaphi liza kuphelela emoyeni lixelise eliya
likaMpumi,' wagweba ngelitshoyo uMfuneko. 'Nantso ke mna into endiyifunayo!
Mfuneko, sithandwa sam, andazi ukuba ndingakubulela ngantoni na. Undothule                  20
umthwalo, mf'ethu.

7.8      Lizisa ntsingiselo ni ibinzana elinomgca ngaphantsi ngokwesi sicatshulwa?              (2)

7.9      Nika iimpawu zibeMBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa seseNoveli.                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         14                          DBE/Novemba 2019
                                          NSC

7.10     Ucinga ukuba unaluvo luni umbhali ngamaxhwele kwesi sicatshulwa
         senoveli? Xhasa impendulo yakho.                                                       (2)

7.11     Xela igama lesafobe esibhalwe ngqindilili uze utyhile intsingiselo yaso kule
         noveli.                                                                                (2)

7.12     Ingaba isiphelo sikaMapheza kule         noveli   sesilindelekileyo     okanye
         sesothusayo? Xhasa impendulo yakho.                                                    (2)

7.13     Nika imfundiso yale noveli.                                                            (2)
                                                                                                [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          15                       DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Ngqina uzixhase ukuba inoveli ethi,'Nyana Wam Nyana Wam' iyinoveli engentlalo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                     [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi          zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

... abanye iinkomo zabo bezihlala zingazali, zitsho zazala bakusebenzisa amayeza
akhe; bambi kutsho kwaphela namaphupha amabi ababewaphupha namaphupha
awayengacaci atsho acaca.

Yathi iphela inyanga yeDwarha waye eziqonda uThole ukuba umi kakuhle
ngasemalini, elihlanganisile ikhulu leeponti efutshanise kakhulu kwelesibini.           5
Kwakungemali yodwa into awayenayo kwelo lizwe lasemzini, wayeselethanda ukuba
ngofuyileyo kuba abanye abantu awayebanyanga babehlawula ngempahla ehambayo.
Nangenkangeleko ebusweni kwelo lamarhanuga wayekhangeleka onwabile kodwa
ngaphakathi wayengazanga walubona ulonwabo ukususela okokoko wathi wazibona
eseBhayi engazi, ngenxa yesimanga sotywala. Enye into eyayimphethe kakubi               10
ngamaphupha akhe emihla ngemihla, iphupha lomfo onomnqwazi wameva,
elikaFikizolo, uMaNtuli, uNofundile noThozama lalisisithukuthezi kuye, lamtsho akaze
onwabe, wathi endaweni yokuba atyebe ngenxa yokuvuma komsebenzi waya ebhitya
ngokubhitya. Ngenye imini kusasa ngeCawa, ebengakhanga alale buthongo bumnandi
ngenxa yaloo maphupha akhe emihla ngemihla, wacinga ukukhe aphumele                     15
emaphandleni yedwa ngethemba lokuba angathi abone okunokuthi kumenze alibale
loo maphupha. Ngokuhambahamba waya kugqitha ndlwini ithile yeCawa xa ekude
kufuphi kuloo ndlu watsalwa yingoma emnandi eyayivunywa apho wathi makakhe ajike
angene. Uthe xa aza kungena yayeka ingoma, lwavalwa ucango, wafunda isifundo
umshumayeli. 'Ndiya kusuka ndiye kubawo, ndithi kuye, Bawo ndonile kuwo amazulu         20
nasemehlweni akho ...'

9.1      Ingaba wasinda yena uThole kula maphupha mabi wayewaphelisa kubantu
         baseKnysna? Xhasa impendulo yakho.                                                 (2)

9.2      Kubethelela  luvo  luni   ngovakalelo       lukaThole   ukuphindaphindwa
         kwamabinzana abhalwe ngqindilili?                                                  (2)

9.3      Chaza igalelo lesi simanga sotywala kwiinjongo zikaThole zobom.                    (2)

9.4      Ingaba uMangaliso udlale indima yokuba ngummangaliso kule noveli? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         16                           DBE/Novemba 2019
                                          NSC

9.5      Cacisa  indlela   ubudala     bukaThole    nooThemba     ngokweminyaka
         obuchaphazele ngayo isigqibo sikaThole sokuba abe ngumfundisi kule noveli.              (2)

9.6      Xela ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa.                        (1)

9.7      Chaza ukona akwenzileyo uThole emehlweni kayise nasemazulwini ukuze
         ahlatywe leli lizwi.                                                                    (2)

ISICATSHULWA D

Emzuzwini kuphithizela yavela inqwelo yomoya ikhasa phantsi ilungiselela
ukuwunyathela umhlaba ihlanze okuphakathi. Yathi isathi gqi elundini waye
selethabathisela umntu ukukhwaza kwacaca zisuka ukuba ababuthathaka
akungangabo, ukuba abalumkanga kuya kunyathelwa phezu kwabo. Yathi ukuba ime
kuvele umdaka onethambo elimhlophe entanyeni kuloo nyambalala yabaMhlophe 5
yayisihla kuloo nqwelo wanga wonke umntu unogezo. Yakha yathi enye inkcuba-
buchopho yesithethi (psychologist), wonke umntu noxa ekhangeleka ngathi uphilile
unaso isifo sempambano koko kushiyana amabakala aso esi sifo. Ukuba wawukho
eJan Smuts Airport ngale mini ngowawuyingqinile le nto. Xa ndithi wonke umntu ke,
andikhethi bala. Nene nene ukuba ufuna ukumbona nawuphi na umntu ukuba 10
uphambene mqaphele evuyile naxa esemsindweni.

Wathi ukuba ehle samhlangabeza isifundisi esasimi kude kufuphi nenqwelo
awayesihla kuyo, wayelapho nomfundisi uMaqoma esuke eNxukhwebe ukuze abe
ngowokuqala ukumbona unyana wakhe. Babonakala abefundisi besothula iminqwazi
bekhahlela beyithi chu ngezandla zokhohlo besolula ezokunene bemxhawula 15
ngabanye bezazisa. Wathi ukuba afike kuMfundisi uMaqoma bawolana bagonana
umzuzu. Kuthe ukuba kugqitywe loo mbuliso, bamfunqula bamphakamisa bemjongisa
ebantwini. Bahlokoma abantu bephephezelisa iiqhiya zabo bebulisa bekhwaza besithi,
'Yizani naye, nathi siyafuna ukumxhawula.'
Wathi akulibona elo lifu leeqhiya liphephezela naye wakhupha eyakhe ebulisa ...    20

9.8      Lizisa ntsingiselo ni ibinzana elinomgca ngaphantsi kwesi sicatshulwa?                  (2)

9.9      Nika iimpawu zibeMBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sesenoveli.                      (2)

9.10     Ucinga ukuba unaluvo luni umbhali ngabefundisi kwesi sicatshulwa? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                        (2)

9.11     Xela igama lesafobe esibhalwe ngqindilili uze unike intsingiselo yaso kwesi
         sicatshulwa.                                                                            (2)

9.12     Ingaba isiphelo sikaThemba kule           noveli   sesilindelekileyo     okanye
         sesothusayo? Xhasa impendulo yakho.                                                     (2)

9.13     Nika imfundiso yale noveli.                                                             (2)
                                                                                                 [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          17                          DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Ngqina uzixhase ukuba inoveli ethi, 'Ukhozi Olumaphiko' iyinoveli engopolitiko.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                       [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

Nobuso obu bam ndandisele ndibujije njengeengalo zalo mbulali, ndikekelise intamo
njengale  yakhe  ndandiyikrukra     kumfanekiso   endandinawo       engqondweni.
Ndandinomsindo! Ndiqabuke sendiphuma apha elokishini ukuba tyhini ndidlule
ekhaya.

Ndingathini ukudlula ekhaya khona sekwatshiwo? Ekhaya ndingaya nokuba 5
ndivalwe amehlo. Ndajika noko ngoku iingqondo sezibuyile. Tyhini, ngenene
ndandifanele ukudlula ekhaya, kwakungekho ndlu. Itshe yaluthuthu. Ndadlula kancinci
ndingafuni kukholelwa. Kwakutshe yonke into, udonga lulele bhuma phantsi. Hayi
ndiyaphazama, ndaba nento etshoyo. Ndaqala ndabheka bheka. Makube
ndiyaphupha. Itshilo ingqondo yam ndakubona ukuba zikho zonke ezabamelwane 10
zona izindlu. Cwaka, akwabikho namntu lo uvelayo, bendingakhange ndadibana naye
namntu phofu ekuzeni kwam. Likhaya lam eli litshe laluthuthu. Bekutheni?

Ndasondela. Kwakukho inja eyayize ngomva kweliya cala, kulaa ndawo yayisakuba
ligumbi lokuphekela, kucaca ukuba inento eyiphandayo, imana ukuphakamisa intloko.
Kancinci ndasondela, ndachola ilityana ndayigibisela, mpu ezimbanjeni, yothuka 15
yakhwina yenza umtsi wamnye ukuya kuphumela ethubeni koluya cingo lungasemva
lwakwammelwane. Yinja yaphi bethu? Ndema nematha.

'Mfazwe mfo wam.' Ndandilazi elo lizwi lirhabaxa lalisitsho emva kwam, ndingakhange
ndizive izingqi zokuza komninilo, ixhego lasemaNgqosinini, uTata'uGaba owayehlala
apha phambi kwasekhaya.                                                             20
Ndajika kancinci ndamjonga uTat'uGaba, ndafika endijongile, wandijonga engathethi,
ndamjonga, wasuka wathi cwaka.

11.1     Ingaba inja yayigqibelisa ukumvelela uMfazwe kwiingxaki zakhe ezikule
         noveli? Xhasa impendulo yakho.                                                       (2)

11.2     Ubethelela luvo luni ngovakalelo lukaMfazwe umbuzo obhalwe ngqindilili?              (2)

11.3     Chaza igalelo loku kutsha kwekhaya likaMfazwe kubomi bakhe.                          (2)

11.4     Ingaba uMfundisi uHlathi udlale indima yokuba lihlathi kuMfazwe kule noveli?
         Xhasa impendulo yakho.                                                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          18                           DBE/Novemba 2019
                                           NSC

11.5     Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwemoto kuwuqhubele phambili njani
         umxholwana wokubhaca kule noveli.                                                    (2)

11.6     Xela ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa.                     (1)

11.7     Chaza le nto kwathi kanti litshiselwa yona ikhaya likaMfazwe.                        (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA F

Ngale mini yokumka kooNyama, ndayazi nje into yokuba asisoze singaxabani. Ndaya
kuvula oluya fele lwam lomzingeli, ndazithi tshwe tshwe ngamafutha apha phezu
kwamashiyi, ezandleni nasezinyaweni. Olu fele kuzo zonke izinto endandinazo,
yayilulo olwalusasele kwendandifike nazo. Okuyimali kona ndahlukana nako mini
ndenzakala. Eliya rhinkcela lomfo endandimaphule imihlathi, ndaqabuka ingqondo 5
emva kokwenzakala lingasabonakali ndawo. Ndiyabona ukuba ufele olu lwasindiswa
yinto yokuba impi le yayingayazi ukuba lolokwenza ntoni na.

'Olu fele lufunyenwe emzimbeni wakho, lolwantoni?' Wabuza loo nto uNtshebe mini
walubuyisela kum. Impendulo yam yokuba akazi na ukuba ndingumntu omhlophe,
yaba ngathi imanyelwe sisithulu.                                                     10
Alizange litshone ke elalo mini zahlangana izinto ezinkulu. UKhonjwayo umi kwinto
yokuba makutshintshwe ixesha lokuya kuthintela abavukeli-mbuso, lingabi lilixa
leshumi ebusuku koko ibe yintsimbi yeshumi elinambini.
'Jonga Siqhwala, mna andizi kuva ngawe andizizo eziya zibhanxa zakho uNyama
noNtshebe.'                                                                          15
'Balungile kaloku xa bezizibhanxa zam, kodwa ke mfondini eli xesha ulibekayo lisemva
kakhulu. Ukuba kukhe kwemkiwa apha ngeyeshumi elinambini kuya kufana nokuvala
isibaya amathole sele etsibile.'
'Phambi kokuba siqhubele mgama, khawundiphe isizathu sokuba ukhethe eli xesha?'
Obu bugqwetha bakho akuzi kubulola apha kum. Andizi kuphendula imibuzo yakho.        20

11.8     Lizisa ntsingiselo ni ibinzana elinomgca ngaphantsi ngokwesi sicatshulwa?            (2)

11.9     Xela iimpawu zibeMBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe
         kwiNoveli.                                                                           (2)

11.10    Ucinga ukuba umbhali unaluvo luni ngamaxhwele kwesi sicatshulwa? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                     (2)

11.11    Xela igama lesafobe esibhalwe ngqindilili uze unike intsingiselo yaso
         ngokwesi sicatshulwa.                                                                (2)

11.12    Ingaba isiphelo sikaMfazwe sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                     (2)

11.13    Nika imfundiso yale noveli.                                                          (2)
                                                                                              [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                 19                                          DBE/Novemba 2019
                                                                  NSC

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Ngqina uzixhase ukuba 'Intsomi yolovane' yintsomi engemvelaphi yezinto
zasendalweni kwaye isibongo esithi, 'Enkosi Steve Biko' sisibongo esingeqhawe.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                                                                       [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

                                             IMFENE NODYAKALASHE
.........................................................................................................................................
Uthe xa aqala ukuluma kweyokuqala inkuku weva uDyakalashe ekhala ezibhija,
'Nceda, nceda Mvolufu uye kundikhangelela elaa gqabi ndiyafa sisisu,' akabi salibazisa
uMvolufu wasombela isinqe ukuya kulaa mthi ebewalathisiwe. Wakha igqabi weza
nalo. Ufike uDyakalashe selezibika ukuba bhetele. Iinkuku ezigcadiweyo azisanuki
ndawo. UDyakalashe ushiyeke eziqoshelisa okuya uMvolufu asukele igqabi.                                                                   5
Bagoduka exakanisekile uMvolufu.

UDyakalashe ucele uMfene kwithuba elilandelayo. Akuvuma uMfene uDyakalashe
umcebise ukuba angazihluphi ngokwenza umphako omnandi, maze aphathe nje
nokuba ziinkobe. Wavuma uMfene kodwa uDyakalashe akufika kwakhe wazenzela
ongayiwayo umphako, inyama, isonka namasi kwanje. Njengezolo uDyaki uzenzele 10
omnandi kunene umphako. Banduluka ngexesha ababenqophisene ngalo, ingulowo
exwaye ingxowa yomphako.

Bakufika phezu komlambo baqhala imiphako. Wothuka uDyakalashe akubona ukutya
kukaMfene. Uthe uDyakalashe, 'Uyabona Mfene ukuba ndikhe ndalunywa sisisu phaya
ebukhweni uze undikhelele eli gqabi lalo mthi.' Wavuma uMfene.                  15

Uthe uDyakalashe esajonge kwelinye icala uMfene waqhawula igqabi walifaka
engxoweni yakhe. Bakugqiba ukutya basela amanzi bahamba. Ebukhweni bavuyelwa
kakhulu balungiselelwa isidlo. Njengoko uMfene eqala ukubonwa waphakelwa iinkuku
zambini waza uDyakalashe, obeqheliwe apha, waphakelwa yanye.

Kwaziswa ukutya kubayeni. Waphanga uDyakalashe wakugqiba okwakhe lo gama 20
uMfene athe chu. Kwangoko wakhala ngesisu uDyakalashe ezibhija, 'Mfene, nceda
uye kundikhelela elaa gqabi, ndafa sisisu'. UMfene wafaka isandla engxoweni,
rhuthu igqabi walinika uDyakalashe. Laba liwa phantsi icebo likaDyakalashe.
Bagoduka, uDyakalashe sele ehleka intsinimenyo encoma uMfene ubulumko bakhe.
Phela-phela ngantsomi.                                                        25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                 Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                         20                DBE/Novemba 2019
                                                          NSC

13.1     Nika intsingiselo yesaci esinomgca ngaphantsi.                                           (2)
13.2     Kutyhila ntoni ukwaphula esi sivumelwano ngobudlelwane obabuphakathi
         kukaMfene noDyakalashe?                                                                  (2)
13.3     Nika iimpawu zibeMBINI ezibonakalisa ukuba eli bali yintsomi.                            (2)
13.4     Chaza igalelo leli cebo likaDyakalashe lokusebenzisa igqabi ekukhuliseni
         umyalezo wale ntsomi.                                                                    (2)
13.5     Xela isimo sikaDyakalashe kule ntsomi. Xhasa impendulo yakho.                            (2)
13.6     Cacisa indlela awusebenzise ngayo umbalisi umphako ukuchitha amaqhinga
         kaDyakalashe.                                                                            (2)
13.7     Xela ukuba isiganeko esibhalwe ngqindilili sikweliphi inqanaba lesakhiwo
         sentsomi.                                                                                (1)
13.8     Ingaba isiphelo sale ntsomi sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                         (2)
ISICATSHULWA H

INTABA KANDODA-INTABA YODUMO YAMARHARHABE – LS Ngcangatha
1        Ngxatsho-o-o-o ke, mzi wasemaXhoseni!
2        Ngxatsho-o-o-o-ke, hlanga lakwaluhlanga!
3        Ndithetha nani, zidwesha namagqiyakazi.
4        Ndibhekisa nakuni, mlisela nomthinjana.
5        Yintaba kaNdoda intaba yeentaba.
6        Yintab'echoph' isondel'ezulwini.
7        Yintab'ezinyaswe ngamahlath' akwaHoho,
8        Inge ithozamil'ukuthandazel'imvula.
         .................................................................
9        Baberhaxwa livumba lezidumbu zabo bafi.
10       Ndithi kwaba seso sankqanga sefuqasi.
11       Ahlal'amathambo, eding'abangcwabi,
12       Kungekho xesha lakufihla, kumaxhaphetshu.
13       Kwigcudwana lamaLawu awasinda ngokulambisa,
14       URharhabe wadal'uxolo nocwangco, kwaxolelwana.
15       Wananisa ngeenkomo ukuze azuz'umhlaba
16       Kwinzwakaz' eyayilawula, igama nguHoho.
17       Yintab'eyankcenkceshelwa ngegazi lamagorha
18       Awe kwimfazwe engenakulibalek' ezingqondweni.
19       Ngamagorh'awazenz'idini ngenxa yokuyithanda,
20       Le ntab'esisimakade, iNtaba kaNdoda.
21       Siya kuhlala siyizukisa le ntaba.
22       Siya kusoloko siqwanya sijong'encotsheni yayo.
23       UMdali makolul'isandla sokunene ayiphulule,
24       Ukuze imishologu namashwangusha ayityeshele.
25       Makube njalo!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        21                        DBE/Novemba 2019
                                         NSC

13.9     Nika umsebenzi wemiqolo EMIBINI yokuqala kwisitanza soku-1.                      (1)

13.10    Tyhila umfanekiso ntelekelelo okumqolo we-9.                                     (2)

13.11    Xela okuqaqanjiswa libinzana 'Wananisa ngeenkomo' kumqolo we-15.                 (2)

13.12    Chaza ukuba kutheni imbongi isebenzisa isigama esikumqolo we-17.                 (2)

13.13    Caphula umqolo kwisitanza sokugqibela obonisa ukuba imbongi inayo inkolo.        (1)

13.14    Nika umyalezo wesi sicatshulwa sesibongo.                                        (2)
                                                                                          [25]

                                                        AMANQAKU ECANDELO B:              25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       22                       DBE/Novemba 2019
                                        NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA: Xa    umviwa     ekhethe umbuzo    OSISINCOKO   SONCWADI
         kwiCANDELO B (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE
         ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Uthando ludlale indima ephambili ekuphuhliseni impixano ekule drama. Xhasa olu
luvo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

UGUGULETHU: Mfundisi musa ukundibuza, ugqiba ukundichazela ngokwakho.
            Akuziboni na ezi ngqimba zingaka zamafu zifukuka eNtshonalanga?
            Ngenene limathumb'antaka, akuxokwa. Liza kududuma! Liza
            kududuma! (Uguqukela ebantwini). Niza kulibona ngamehlo
            liduduma! Niza kuliva ngeendlebe liduduma! Mna sendiyaliva, 5
            seliman'ukundila!           (Uyazula       phambi        kwabantu)
            Limathumb'antaka! Buzani kubawo! Buzani kubawo! Bawo! Bawo!
            Bawo! (Liye linyuka ilizwi engathi uza kukhala) Bawo! Bawo! Bawo!
UMFUNDISI:  Mayiphakame intlanganiso. Madoda mbambeni umfana nimse
            enqweleni. Uncede mzalwana Zwilakhe ushiyeke ndinebhunga 10
            nawe. (Amadoda amathathu athwala uGugulethu. Abantu
            bayaphuma. UZwilakhe ushiyeka nomfundisi.)
UMFUNDISI:  Mzalwana Zwilakhe khawutsho ziyintoni na ezi zinto? Lo 'Buzani
            kubawo'?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                         DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UZWILAKHE:         Mfundisi le nto andiyazi, ndingasuka ndithi ziinto zabantwana beli 15
                   xesha. Lo mfana asizange sivane kwamhla mnene ngale ntombi
                   atshata nayo namhla; yena ufuna ukuzibonela umfazi mna
                   ndimkhombisa le ntombi kaMcothama. Ke isuka apho yonke le
                   nkathazo. Mna ndimnyanzele ukuba makenze le nto ifunwa ndim
                   mna yise.                                                          20
UMFUNDISI:         O-o-o! Lo 'Buzani kubawo' usuka apho?
UZWILAKHE:         Kunjalo mfundisi.
UMFUNDISI:         Noko mzalwana wam ngathi wenze impazamo nemposiso enkulu;
                   ngowumyekile umfana wathatha intombi ayithandileyo.
UZWILAKHE:         Hayi mfundisi kuleyo yona into andifuni nokuva oku. Andingeze 25
                   ndithi ndakugqiba ukuzala umntwana ajike andilawule, ndive ngaye;
                   ndixolele mntu kaThixo kuloo ndawo.

15.1     Caphula isigama esityhila unkwintsho/uqhankqalazo kwintetho kaGugulethu
         ekwesi sicatshulwa.                                                                 (2)

15.2     Chaza amatiletile enziwe nguMzamo ukunqanda esi sehlo sale mini
         ikwisicatshulwa.                                                                    (2)

15.3     Nika ubungqina bokubakho kwempixano kwesi sicatshulwa.                              (2)

15.4     Cacisa igalelo lokutshatiswa kukaGugulethu ngale mini ikwisicatshulwa
         ekuqhubekeni phambili kwalo mdlalo.                                                 (2)

15.5     Nika injongo yokusetyenziswa kwamazwi abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.           (2)

15.6     Xela ukuba (a) ngubani othetha kwizalathisi zeqonga             ezikwintetho
         kaGugulethu wandule (b) ukuxela ulwazi esilufumana kuzo.                            (2)

ISICATSHULWA I

UNYANISO:        Hi mfondini uthi lo mfo uphilile nje? Sisibindi sini esi singaka anaso,
                 ukuthi sekuhle izinto ezingaka kanti akanakho ukuyaleka?
UMTHETHO:        Akanayo nento le uphile qete, nto nje wenza le nto kuthiwa kukuqina
                 enyaleni. Kaloku uZwilakhe wanconywa esiva kwathiwa uneenkani.
                 Akwazi ukuba umntu uyonakala kukunconywa esiva?                         5
UNYANISO:        Hayi mna noko le nto ndingxamele ukuyikrokrela ngathi ayiyodwa
                 inelumbu phakathi.
UMTHETHO:        Akukho lumbu lanto. Kodwa uya kusikhumbula ndifung'udadethu. Uthi
                 kukh'umntu ongahlal'ahlale athumele umfazi endodeni ingamfuni,
                 ngaphezulu ase abantwana ingengobayo kuyo? Noko mna ndithi lo 10
                 mfo uyamlinga lo mfana; nokuba ebesel'enentliziyo entle kanjani,
                 angade angcole ngolu hlobo kuqhutywa ngalo.
UNYANISO:        Enye into endibona ukuba iyamlahla umfo kabawo ngulo mfazi wakhe.
UMTHETHO:        Akusayiqondi wena ukuba kukho lo mfazi ngemva kwayo yonke le nto?
                 Akukhumbuli ukuba ukhe wayithetha lo mfazi into yokuba xa 15
                 uGugulethu angabuyiyo kufuneka umfazi wakhe eye kuye?
UNYANISO:        Ndiyakhumbula, kwaye kuzalisekisa loo nto ngoku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       24                        DBE/Novemba 2019
                                        NSC

UMTHETHO:        Ibe yingqondo enjani ke leyo? Kukho indoda engaya eliweni ilibona
                 kuba ifuna ukukholisa umfazi?
UNYANISO:        Hayi Rhadebe akukho nto mfondini ndisajika, usale kakuhle. 20
                 Khawundiyeke ngeento zakwaZwilakhe, mna ndiza kuzihlamba ezam
                 izandla ndixele uZweni.
UMTHETHO:        Hayi Rhadebe ukholo lwakho Mthi malungabi lufutshane, ...

15.7     Xela izinto zibeMBINI esele zehlile ngokwale ntetho kaNyaniso ibhalwe
         ngqindilili.                                                                    (2)

15.8     Khankanya isiganeko asikrobisa kuso amazwi kaMthetho abhalwe bukekela.          (2)

15.9     Cacisa ukuchaneka kwala mazwi kaNyaniso anomgca ngaphantsi ngokwale
         drama.                                                                          (2)

15.10    Ngqina ukuba isimo sikaThobeka sokululama sikhokelele ekubeni abelixhoba
         lokufa.                                                                         (2)

15.11    Ingaba le drama iyintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                          (3)

15.12    Nika umyalezo wale drama ngezenzo zabantu abaphantsi koxinzelelo
         lwengqondo.                                                                     (2)
                                                                                         [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                          DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

'Indlala idlale indima ephambili ukuphuhlisa impixano kule drama.' Xhasa olu luvo.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                       [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL'INAMANYALA – M Lamati

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA J

SITHONGA:      NguKheneli Sibane omazela phi lo umfunayo?
SIQHIWU:       Andimazi.
SITHONGA:      Ubufuna ukumbona malunga nantoni umntu ongamaziyo nokumazi?
SIQHIWU:       UKheneli Sibane ndifuna ukumbona malunga nomcimbi obalulekileyo
               nendingenakuwuchaza komnye umntu. Kunyanzelekile ukuba lo mcimbi           5
               ndiwuchazele uKheneli Sibane ezimpondweni.
SITHONGA:      Asiyombeko leyo yokuba umntu omkhulu, ongamaziyo nokumazi,
               umcingele ukuba uneempondo.
SIQHIWU:       Owu Mhlekazi …
SITHONGA:      UKheneli Sibane akanazimpondo ke. Uza kumchazela phi ke?                   10
               Khawutsho?
SIQHIWU:       Mhlekazi torho ndingxamile. Yintoni le imbi kangaka undenza yona?
SITHONGA:      UKheneli Sibane akunakumbona. UKheneli Sibane ngumntu omkhulu.
SIQHIWU:       Kufuneka ndithini ke ukuze ndibonane naye?
SITHONGA:      Into onokuyenza kukuxelela mna le ngxaki yakho, ndize mna                  15
               ndiyidlulisele kuKheneli Sibane.
SIQHIWU:       Mhlekazi, le nto ilihlebo phakathi kwam noKheneli Sibane.
SITHONGA:      Besendiyivile ke leyo. Akukho mfuneko yokuba ude uyiphinda – phinde.
               Andisosithulu kaloku. Ndingakuqinisekisa kwelo cala.
SIQHIWU:       Sisimanga esi ndidibene naso namhlanje.                                    20
SITHONGA:      Ingathi uza kude undicaphukise kwedini. Kuya kufuneka ucele indlela
               kuselithuba. Asiyondawo yokunxilela le.
SIQHIWU:       Unokuba ungcono wena. Mhlawumbi uyayazi nencasa yabo obo tywala
               uthetha ngabo. Mna andizanga ndabufaka kulo wam umlomo.
SITHONGA:      Kwedini! Uyandithuka ngoku?                                                25
SIQHIWU:       Kanti wena ubundithuka ngokuya ubusithi ndinxilile?
SITHONGA:      Uyazi phofu ukuba ndingakuval'ubuso ngempama ngoku? Hhi kwedini?
               (Kungena uKheneli Sibane)
SIBANE:        Kwenzeka ntoni kule ofisi?
SITHONGA:      Kheneli!                                                                   30
SIBANE:        Ndithi Sithonga, yintoni na le iqhubeka kule ofisi?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        26                         DBE/Novemba 2019
                                         NSC

17.1     Caphula isigama esityhila unkwintsho/uqhankqalazo kwintetho kaSiqhiwu
         ekwesi sicatshulwa.                                                               (2)

17.2     Chaza amanye amatiletile enziwe nguSiqhiwu ukunqanda urhwaphilizo
         kwiiOfisi zikarhulumente.                                                         (2)

17.3     Nika ubungqina bokuba akukho mvisiswano kwizithethi ezikwesi sicatshulwa.         (2)

17.4     Cacisa igalelo lengxabano ekwisicatshulwa ekuqhubekeni phambili kwalo
         mdlalo.                                                                           (2)

17.5     Nika injongo yokusetyenziswa kwamazwi abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.         (2)

17.6     Xela ukuba (a) ngubani othetha kwizalathisi zeqonga ezikwisicatshulwa
         wandule (b) ukuxela ulwazi esilufumana kuzo.                                      (2)

ISICATSHULWA K

MAMQHINEBE: MaGatyeni, uyandijoyina kule nto okanye akundijoyini? Ndifuna
            uhayi no-ewe qha.
MAGATYENI:  E … e … e hayi ... ewe, ngendiba ndiyavuma Qhinebe, kodwa
            intliziyo yam yona iyarhuqeka.
MAMQHINEBE: Kungcono xa irhuqeka isiya.                                                5
MAGATYENI:  Hayi iyarhuqeka yona kakuhle, andifuni kuxoka, iyarhuqeka.
MAMQHINEBE: Kodwa ke kufuneka uqaphele ukuba kufuneka isibindi kulo
            msebenzi.
MAGATYENI:  Yile nto ndiyisweleyo kanye ke leyo mna Qhinebe, eso sibindi
            uthetha ngaso.                                                             10
MAMQHINEBE: Imali kaloku Gatyeni, asiyoyamabhetye-bhetye. Uyandiphulaphula
            kodwa Gatyeni?
MAGATYENI:  Ngendiba ndiyakuva kona Qhinebe, kodwa ke …
MAMQHINEBE: Kuza kufuneka siqalise ngomso lo usayo, singabi saphozisa
            maseko.                                                                    15
MAGATYENI:  O! Sekuqalwa kwangomso na?
MAMQHINEBE: Sekuqalwa kwangomso ntomb'enkulu. Ndisemkile
MAGATYENI:  (Ethetha yedwa) Kwowu! Kazi ukuba isingisa phi na le ndlela
            andiqweqwedisela kuyo lo mfazi. Bawo onamandla onke? Uze
            undikhumbule Bawo xa ndiza kuhamba indlela endingazanga                    20
            ndayiphupha      nokuyiphupha     aph'ebomini    bam.    Namhlanje
            ndiyalingwa Bawo. Usathana uze ehamba ngeenyawo zombini
            endlwini     yam     wandiqweqwedisela     kwantshabalalo,     nam,
            ndamvumela. Kodwa, Nkos'enofefe ndithembe amandla akho.
            Ndiyazi ukuba kungamandla akho endiya kuthi ndizibone                      25
            ndiphuncukile kulo mgibe kamtyholi. (Afixize) bawo ndihlangule.
            Wena wabakho zingekabikho iinduli neentaba. Awuxakwa nto wena
            gxalaba libanzi lokuthwala izono zehlabathi. Ndihlangule Nkosi naku
            ndisoyela kulo mhadi ubunzulu bungenakuqikeleleka. Ndihlangule
            ndiyoyela kulo mgxobhozo kaMamQhinebe umanzi abilayo.                      30
            UNAMANYALA kambe nawe NDLALANDINI.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       27                       DBE/Novemba 2019
                                        NSC

17.7     Xela le nto afuna ukujoyinwa kuyo uMamQhinebe nguMaGatyeni.                 (2)

17.8     Khankanya isiganeko asikrobisa kuso amazwi kaMaGatyeni abhalwe
         bukekela.                                                                   (2)

17.9     Cacisa ukuchaneka kwebinzana alisebenzisayo uMaGatyeni elithi 'kulo
         mgxobhozo kaMamQhinebe umanzi abilayo' kumxholo wale drama.                 (2)

17.10    Ngqina uzixhase ukuba isimo sikaMaGatyeni sobugwala sikhokelele ekubeni
         abelixhoba lokubanjwa.                                                      (2)

17.11    Ingaba le drama iyintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                      (3)

17.12    Nika umyalezo wale drama ngezenzo zabantu abaphantsi kweemeko
         zendlala.                                                                   (2)
                                                                                     [25]

                                                     AMANQAKU ECANDELO C:            25
                                                        AMANQAKU EWONKE:             80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2019/d2712003-6ddf-44e8-983b-13275badb65c) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019-memo/11ce1754-257a-46aa-b26b-638f40b4a356) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
