# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exams 2021, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2021 · isixhosa. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2021

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          2                       DBE/Novemba 2021
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olusekelwe
         ukufundwa kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza
         kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                      (30)
         ICANDELO B:        INoveli/Uncwadi Lwemveli     (25)
         ICANDELO C:        IDrama                       (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                   B      (INOVELI/UNCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
             Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.
         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO
             Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
             Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         3                     DBE/Novemba 2021
                                          NSC

7.       Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          4                     DBE/Novemba 2021
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU       INOMBOLO
                                                                        YEPHEPHA
1.   'UMfikazi uCharlotte Manyhi        Umbuzo osisincoko    10             6
     Maxeke'                               soncwadi
2.   'Iimbongi'                         Umbuzo omfutshane    10               8
3.   'Inyibiba'                         Umbuzo omfutshane    10               9
4.   'A! Ngangomhlaba'                  Umbuzo omfutshane    10               10
                                          KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Udaba lobuso'                  Umbuzo omfutshane    10        11
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
           uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
           ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                  Umbuzo osisincoko    25               12
                                           soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                Umbuzo omfutshane    25               12
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo osisincoko    25               15
                                           soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane    25               15
10. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko    25               17
                                           soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane    25               17
                                          OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko    25               19
                                           soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane    25               19
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko    25               22
                                           soncwadi
15. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane    25               22
16. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo osisincoko    25               25
                                           soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo omfutshane    25               25

*QAPHELA:         KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule     umbuzo   OMNYE
                  OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda    ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko   okanye    imibuzo
                  EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2              5                     DBE/Novemba 2021
                                               NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI      INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO      EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
A: ISihobe
                                          1–4              2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                            emiselweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                           5               1
   (ISihobe ongafundiswanga)                                      ongamiselwanga)

B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko                    6–13              1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                14–17            1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
            OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
            Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
            emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2               6             DBE/Novemba 2021
                                                NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO
    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

UMFIKAZI uCharlotte Manyhi Maxeke –SEK Mqhayi
('Ndesuka ndingunina kwaSirayeli' (Gwebi 5:7)

1      Shukumani bafazi;
2      Ushenxil'uMamarhixirhixi;
3      Ufinyis'amagruxu;
4      Ushenxil'okad'esakh'umzi,
5      Egutyul' iirhanga namanxila;
6      Egodus' amahilihil' agoduke;
7      Kubuy' amadungudwan' emazweni;
8      Itye lesiseko seTiyopiya!
9      Shukumani bafazi!
10     Igqibil'intomb'asemzini;
11     Igqibil' intomb'aseLusuthu;
12     Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni;
13     Ukhe wabek' iinyawo kwelabaTswana;
14     Kusapho lukaKhama nolwabaRolweni;
15     Wabek' amabele kubaThembu;
16     Kumabandla kaNdaba kaZondwa;
17     ETyhalarha kwingcwaba likaNgangelizwe.
18     Maz' emabele made yaseAfrika;
19     Okwanyis'usapho lukaNtu luphela;
20     Azi nonyaka yaphusile nje
21     Logangwa yintokazi kabani na?
22     Menzelen' ilitye lokukhunjulwa;

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2           7                        DBE/Novemba 2021
                                            NSC

23    Ze siqhayisele ngal' amavilakazi;
24    Az' angaz' alityalwe kowabo;
25    Az' angaz' alityalw' emhlabeni;
26    Az' angaz' alityalw' –eAfrika!
27    Nci! Ncincilili!

Cazulula isigama salo mbongo esityhila igalelo likaCharlotte Maxeke kwiAfrika iphela.
Impendulo yakho mayivelele okulandelayo ngesigama ngasinye osikhethileyo;

(a)   Intsingiselo yemihla ngemihla yesigama.

(b)   Sisetyenziswa xa kutheni?

(c)   Sithi liyintoni igalelo likaCharlotte Maxeke eAfrika?

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        8                      DBE/Novemba 2021
                                         NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda umbongo olandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.

IIMBONGI – ZS Qangule

1        Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
2        Mithombo ehlupha ngokubhanga,
3        Nzala yamagqirha ngokunuka,
4        Luhlobo lwamanxila ngokuthuka,
5        Ziphoxo zenkundla ukubhoxa,
6        Xholovane benkundla ukuxoxa,
7        Zazi zeembalo ukuprofithesha,
8        Makholwa endalo ukubhedesha,
9        Manyange anyanga izizwe,
10       Bavuseleli abatyala ubuzwe,
11       Zingxangxasi iingcamango zenu,
12       Yingxubevange ukugxagxaza kwenu,
13       Ndiphuma nani ngokutola,
14       Ndivuma nina ngokuhlola.

2.1      Nika zibeMBINI iindidi zabantu ezifaniswa nazo iimbongi ngokwekwatreni
         yoku-1.                                                                       (2)

2.2      Tyhila intsingiselo yomqolo wesi-3 ngokwalo mbongo.                           (2)

2.3      Chaza indlela esidalwe ngayo isingqisho kulo mbongo.                          (2)

2.4      Cacisa ukuba isikweko esikumqolo we-11 sisiqaqambisa njani isiphiwo
         seembongi.                                                                    (2)

2.5      Nika umyalezo walo mbongo.                                                    (2)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        9                         DBE/Novemba 2021
                                         NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.

INYIBIBA – JJR Jolobe
1        Ndayibona izifihla
2        Enqaben' ezixhotyeni,
3        Ngaphakathi kwamalwalwa
4        Amabini, iqaqambile.
5        Hayi, obo buhle!
6        Izityalo ezithile
7        Zaye zimi zijikele;
8        Yayiphakamisa leyo
9        Ntloko yayo imhlophe-mthubi,
10       Njengetshawekazi.
11       Loo magqabi asixwexwe
12       Achokozwe busiliva,
13       Aphuphuma kukuphila,
14       Ayekratsha ngemveliso
15       Yobo bomi bawo.
16       Kwanothuli oluphantsi,
17       Nokhula' olukufuphi,
18       Lwema ngathi luyanqula
19       Loo nzwakazi yasezindle-
20       Inyibiba entle.
21       Yayibonwe ngala mehlo,
22       Yathokoza intliziyo;
23       Kwakho ukufudumala
24       Endikungekuchazi mhlana
25       Ndabona loo nzwakazi.
26       Ndev'izisebesebezo
27       Emazants'obume bami,
28       Zindityel'ukuthi yeyam
29       Phofu ingeyiy'ubuhle
30       Bonke obunjengayo.

3.1      Nika zibeziBINI iziqwengana eziyifanisa nabantu inyibiba ngokwezitanza
         ezibini zokuqala.                                                                (2)
3.2      Tyhila intsingiselo yomqolo we-13 ngokwalo mbongo.                               (2)
3.3      Chaza indlela esidalwe ngayo isingqisho kwizitanza ezithathu zokuqala zesi
         sicatshulwa sombongo.                                                            (2)
3.4      Cacisa ukuba isikweko esikumqolo we-19 sibuqaqambise njani ubuhle
         benyibiba.                                                                       (2)
3.5      Nika umyalezo walo mbongo.                                                       (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2           10                           DBE/Novemba 2021
                                             NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa sombongo esilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.

A! NGANGOMHLABA – SEK Mqhayi
       ………………………………………
1      Kulahlek' inkwenkwezi yoKumkani.
2      Kwagqum'okaNopanyaza kwaGompo,
3      Wothuk' uBusobengwe kwelikaHintsa,
4      Kwaqhuqhumb' uNosikakana phezu kweTole.
5      Yamathumb' antaka ekaLuzipho eKunene.
6      Zagidim'incwad' ukusing' eMtata;
7      Lwambox' uthul' ukubhek' eMatshona;
8      Zabuy' incwadi zisithi kwaNombor' Sikis,
9      Aph' izilonyana zodibana khona,
10     UNgangomhlaba noZweliyazuza.
11     Mhla kwahlw' emin' eDiyara;
12     Kwanuk' irhuluwa nentsimbi;
13     Kwatshixiz' umthi komny' umthi;
14     Kwaqhawuk' imbeleko nemibeleso;
15     Wathi umntu kudiben' izulu nomhlaba!
16     Bebedityaniselwa ntonin' abangaka?
17     Kusaphuk' imikhonto nje ngoku siphina?
18     Yaba kukudlula kwalo njalo
19     Malixol'ilizw' inkwenkwez' ifumanekile.
20     Mazibuy' izinto ziye ngeendawo zazo.
21     Tarhu Jikijwa, nawe nto kaRubusana
22     Kade sinixelela zinkosi

23       Sisithi wagcinen' amadun' akowenu!!
24       Ncincilili!!

4.1      Nika zibeMBINI        iinkosi   zamaXhosa    ezakhathazekayo      ngokwemiqolo
         yoku-1–4.                                                                              (2)

4.2      Tyhila intsingiselo yomqolo wesi-5 ngokwalo mbongo.                                    (2)

4.3      Chaza indlela esidalwe          ngayo   isingqisho   kwimiqolo   ye-12–14   yesi
         sicatshulwa sombongo.                                                                  (2)

4.4      Cacisa ukuba isikweko esikumqolo we-12 ukuya kowe-15 siyiqaqambisa njani
         imeko yentlanganiso eyayiseDiyara.                                                     (2)

4.5      Nika umyalezo walo mbongo.                                                             (2)
                                                                                                [10]

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       11                       DBE/Novemba 2021
                                         NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

UDABA LOBUSO – JJR Jolobe

1        Undwendw' oluyimfundi kwilali yasemzini,
2        Lwabakho efihlweni lelunga lentokazi.
3        Ngesiko lamaphandle ukumhl' entloko umntu,
4        Lwacelwa lwenz' intetho kwinkonz' ezukileyo.

5        Lwathi, 'Imbonakalo yobuso iyincwadi.
6        Isihange sifundwa ngokubhalw' ebusweni.
7        Ufukuko lobuso obulifutyufutyu
8        Luxel' ukuthi umntu yindlamanzi yenene.'

9        Lwahambisa, 'Kobale nzwakaz' ingqengqe apha
10       Besibon' ubulali nothando maxa onke.
11       Makalale ngoxolo umfikazi. Ngale nto
12       Ufundise lukhulu.' Ancwina amanina.

13       Ekhaya umfazana ondoda yayisela
14       Wathi, 'Yise kaTutu kuthethiw' edlakeni.'
15       Encuma wahambisa, 'Yaz' uthe utitshala
16       Akuthetha ngobuso ndakhangela kobakho.'

17       Yashiya mpasalala njalo intombi yomntu.
18       Yathi kant' ifezile. Waguquka loo mfana

19       Ngokuyinkcenkceshela ngemfefa yobuchule
20       Imbewu ehlwayelwe kwintetho ngomfikazi.

5.1      Bhala ngesivakalisi esiNYE umxholo walo mbongo.                               (2)

5.2      Cacisa la mazwi 'imbonakalo yobuso iyincwadi' ngokomongo wesitanza
         sesi-2.                                                                       (2)

5.3      Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba ngokwalo mbongo ngabantu
         abangamanina abalivayo ilizwi londwendwe kumngcwabo ekuthethwa ngawo.         (2)

5.4      Xela ukuba kutheni umqolo wama-20 usithi abayimbewu amazwi ondwendwe.         (2)

5.5      Phawula ngendlela imbongi ewabona ngayo amabhinqa namadoda kulo
         mbongo.                                                                       (2)
                                                                                       [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       12                      DBE/Novemba 2021
                                         NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo we-6
    ukuya kumbuzo we-13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
               ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwiDrama).
               Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwiNoveli okanye
               kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
               OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwiDrama).

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Ngqina uluvo lokuba umthetho unamandla kunolwaphulomthetho ngokuthathela
ingqalelo usukuzwano oluphakathi kukaMapheza noMfuneko kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.               [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Funda ezi zicatshulwa        zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

'Kanti usandibambe ngentliziyo nangoku Msindisi!' watsho ezityikila ngeenyembezi
ebusweni uThantaswa.
'Andikubambanga ngentliziyo sithandwa sam. Musa ukulila sul'ezo nyembezi,' watsho
uMsindisi owayesandula ukufumana ifowuni evela kubhuti kaSiziwe, uMzolisi.
UMsindisi kaloku wayeza kuba nedinga nabo ngemini elandelayo ngorhatya emzini 5
kaSiziwe. UMzolisi yena wayesel'emgobile udade wabo, kushiyeke nje uSiziwe ukuba
atsho kuMsindisi ukuthi makaqhubele phambili ngomtshato nokuba uza kuba ngumfazi
wasekunene na.
'Lo sathan' ugush'izembe bendimthandazela ukuba asuke emva kwethu ngathi
usasilandela. Ufuna ukuzibona ephumelela ekusahlukaniseni nokuba kungayiphi na 10
indlela, kodw' apha kum ke akanayo indawo. Ndikhuselwe zizandla zoNyana kaThixo,'
watsho uThantaswa nokungena kukaNozizwe.
Wathelwa rhiphu luvalo uNozizwe owayeyokukhumbuza uMsindisi ukuba angalali
engayanga kulaa ndawo ebethe aze amkhumbuze ngayo. Wabulela ngokungazenziyo
uMsindisi, yaba kukuphela kwengxabano yabo ngolo hlobo. Watsho ehlaba umbuzo 15
emyenini wakhe uThantaswa ngoko nangoko.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         13                           DBE/Novemba 2021
                                           NSC

'Uza kuya phi na sekuhlwile nje?' wabuza uThantaswa emjongile uMsindisi.
Wayefikelwe sisikhwele, ecinga ukuba uza kuphuma aye kulo Siziwe wakhe.
'Sowulibele na ukuba ngomso kufuneka ndiseThekwini ngentsimbi yesixhenxe
kusasa? Kaloku la somashishini ndizama kuye ukufaka esinye sezi zigadla zam uhlala 20
eChartsworth. Uthe ke masidibane ngentsimbi yesixhenxe ngomso ukuze
azokundazisa kwabanye oosomashishini bezigadla.

7.1      Xela ukuba uthetha ukuthini uThantaswa xa athi uMsindisi usambambe
         ngentliziyo.                                                                         (2)
7.2      Chaza ukuba ukuzityikila ngeenyembezi kukaThantaswa ngokwesicatshulwa
         kuhambelana njani nesihloko sesahluko esithi 'Ukulila okwenkawu'.                    (2)
7.3      Chaza ingxaki edalwe yifowuni kaMzolisi ekuthethwa ngayo kwisicatshulwa.             (2)
7.4      Cacisa ukuba iingxoxo ngesithembu zilukhulise njani unxunguphalo kule
         noveli.                                                                              (2)
7.5      Tyhila isigqebelo esikule ntetho kaThantaswa ibhalwe ngqindilili.                    (2)
7.6      Xela ukuba uvalo olukuNozizwe lubengumqondiso wantoni ngokwebali lale
         noveli. Xhasa impendulo yakho.                                                       (2)
                                         KUNYE
ISICATSHULWA B

'Ukuba besingasebenzi nalaa mpimpi uMapheza, nawe ngoku ngowusasebenza,
mfo kaZalala, watsho uNqoza ejonge enkosikazini yakhe.
'Hay' bo! UMapheza ngoku sengcothozela ooNjinga naye?' wabuza othukile uZalala.
'Kanti akumazi, kukudala nje wawenzayo loo msebenzi wokurhubuluza? Uthi wena
ungaphandle nje emsebenzini ngubani?'                                                     5
'Andikayikholelwa le nto uyithethayo Nqoza,' watsho enikina intloko uZalala.
'Andithi nguMapheza kanye owaya kuxelela uNjinga ukuba mna ndiya emsebenzini
ndinxilile ebusuku? Yinyoka efuna ukucunyuzwa intloko ukuze ingaze iphinde ivuke,'
watsho ejike ebusweni uNqoza.
'Andikakuva kakuhle kuba mna ndazi inguMnenga irhamba elikhulu elirhubuluzela             10
ooNjinga. Mna lo ndabanjiswa nguye emva kokuba eqhekeze isitora weba imipu
emihlanu wayithengisela imigulukudu yakhe engooSixaki,' watsho emana ukugushuza
kancinci umfo kaZalala.
'Yinto oyithatha phi ke leyo wena Zalala kuba uMnenga uthi nguMapheza kanye
owakubambisayo?'                                                                          15
'Heyi, Nqoza! Useza kukulimaza uMfuneko ukuba umkha ngecephe leti! Akukho nto
inomntakaMapheza tu. Uyamtyhola. Akanakuze ayithethe loo nto ndikhona kuba
ndingaze ndimgqogqe iindlebe,' watsho uZalala efuna ukufudumala kancinci.
Wanqwala intloko kancinci uThembakazi owayezimamele ngomdla ezi ndaba.
'UMnenga lo kanti yimpimpi naye?' watsho ejonge phantsi uNqoza. 'Ubungamazi               20
kanti? UNjinga wandixelela ukuba weva ngoMfuneko esirhoxweni sotywala
ukuba imipu yabiwa ndim.

7.7      Ngeengongoma eziMBINI ezikwesi sicatshulwa ngqina ukuba uMfuneko
         akamfuni uMapheza.                                                                   (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2      14                         DBE/Novemba 2021
                                        NSC

7.8      Khetha kwizibiyeli injongo yokusebenzisa abalinganiswa njengejelo
         lokubalisa kwesi sicatshulwa. (Kukubazoba mayana abalinganiswa
         abathethayo/kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo.) Xhasa
         impendulo yakho.                                                                (3)

7.9      Susela kwintetho ebhalwe ngqindilili, ube nguZalala, ubhale iingongoma
         eziMBINI apho ugqogqa iindlebe zikaNqoza ngoMfuneko.                            (2)

7.10     Chaza isimo sikaMfuneko nebesikade singaziwa nguNqoza esivela kule
         ngxoxo ikwisicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                                  (2)

7.11     Ucinga ukuba le noveli ingaluncothula neengcambu ulwaphulomthetho
         esipoliseni? Xhasa impendulo yakho.                                             (2)

7.12     Ngqina ukuba ukunyoluka        kukaThantaswa   kuyikhokelele   kwisiphelo
         esiyintlekele le noveli.                                                        (2)
                                                                                         [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        15                           DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Ngqina ngomlinganiswa onguThole ukuba ubuKrestu nesazela bube namandla
kunento zehlabathi kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                      [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

'Madoda ndiphenduleni ndiyabuza?' uphindile ebuza.
'Mfondini akuthanga uya eGcuwa?' wabuza umqhubi wemoto.
'Nditshilo.'
'Ke ufuna ntoni ngoku?' watsho umqhubi engamanga eyivuthela imoto.
'Ndingxamele ukungayiqondi le ndlela yakho,' watsho uThole eyekelela.                    5
Kuthe besaxoxa leyo bavela komnye umbhalo, 'You are now entering the Knysna
Forests' kwaphinda kwabhalwa into eninzi ezantsi kwawo kulunyukiswa abantu ngezilo
ezilapho, aye amahlathi ethe thantalala phambi kwabo. Bagqithe njalo kulo mbhalo
baye sebengena ehlathini. Bangene nje yema imoto. Wehla umqhubi wayivula
ngaphambili wayiphathaphatha wabonakala enikina intloko esiza kubo emotweni esithi,      10
'Madoda, ndiphelelwe ngamafutha.' Watsho wangena emotweni lo mfo wee
nxokotho eqamele ngevili lokuqhuba.
'Ngoku ke kuza kuthiwani mqhubi?' wabuza uThemba.
'Ndixakwe yiloo nto ubona ndithe nxokotho nje.'
'Kulungile ke madoda ndiza kunicela nihle, nindilinde apha ndide ndibuye, ndiza kujika   15
ndikhangele apho ndinokuthi ndithele khona amafutha kuba ndiyaqonda ukuba kukude
phambili.' Ehla onke amadoda ahlala ecaleni kwendlela wayibasela umqhubi ejika.
Ngalo lonke ixesha bemi apho zamana zivakala izikhalo zeemfene, imigqumo
yeendlovu neengonyama etsho kuhambe umzimba kwezo ntsunguzi zamahlathi, phofu
zinga zitsho kude. Yayinyamezeleka yonke le migqumo kodwa oweengonyama                   20
owawusithi wakutsho kunyikime nomhlaba kwakunzima ukuwunyamezela.

9.1      Xela ukuba sithetha ukuthini isenzo somqhubi sokuphendula uThole
         ngemibuzo.                                                                          (2)

9.2      Chaza ukuba ukusinda kukaThole kwiingonyama kuhambelana njani
         nesihloko sesahluko esithi 'Vuyisanani nam'.                                        (2)

9.3      Chaza ingxaki eziswe kukuba umqhubi engayithatheli ingqalelo imibuzo
         kaThole.                                                                            (2)

9.4      Cacisa ukuba ukuzenza igqirha kukaThole kuludala njani unxunguphalo
         kubafundi benoveli.                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        16                          DBE/Novemba 2021
                                          NSC

9.5      Tyhila isigqebelo esikwisehlo sale mini ikwisicatshulwa malunga noThemba
         noSonwabo.                                                                         (2)

9.6      Xela ukuba ixhala likaThole libengumqondiso wantoni ngokwebali lale noveli.
         Xhasa impendulo yakho.                                                             (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA D

Batsho bakroza ukuza ngaphambili beyibetha imali. Atsiba amadodana adibanisa
izitulo esenza itafile, yabethelwa kuyo imali. Hayi ke emva koko, yaphoswa nje imali
kwezo zitulo okwamatye esivivane kungekho ukhathalele ukubhalwa. Kwathi
kusenziwa ufefe yaye iyimfumba imali phambi komfundisi. Yathi yakubalwa
kwafunyaniswa ingaphaya kwamakhulu amathathu eeponti, into leyo eyabetha 5
bamangaliswa, umfundisi nenkosikazi yakhe. Emva kokuba ixeliwe imali bachithakala
abantu bethembisa beyalezana ngecawa elandelayo besithi yoba yeyokubethwa
kwemali besithi bafuna ingalibazisi indlu yecawa, kufuneka iindonga zeSpes Bona
zimile ngokukhawuleza. Wababulela abantu umfundisi ngokungazenzisiyo emthembisa
ngokuhlangabezana nabo. Kwicawa elandelayo yabethwa imali yaqabela ewakeni 10
kwelo waka wafaka iwaka uMangaliso yangamawaka amabini. Kaloku noko umfo
lo wayengalambanga kakhulu, uthi zaziphi iimali zemibuliso yokufika kwakhe? Zathi
zakufika ezi ndaba kwiintsumpa zamaWesile akalityalwa uMangaliso ngokwahlula
abantu baseGeorge Goch abanzima gqitha. Wonke umfundisi adibana naye
wayemthanda ukuqonda ukuba ubadlele mthi mni na abantu baseGeorge Goch. Kuloo 15
mawaka mabini icawa yaseWesile yafaka amanye amabini, into ke leyo eyathetha
ukuba amawaka amane aphelele, mawuqale umsebenzi. Yathi iqala inyanga yesibini
zaye zisihla zinyuka iilori zithutha izitena, amazinki nesamente zidilizela kweso siza
samaWesile bewuqalile umsebenzi abakhi.

9.7      Ngqina ngeengongoma eziMBINI ezikwesi sicatshulwa ukuba wayamkelekile
         uThole njengomfundisi eGeorge Goch.                                                (2)

9.8      Khetha kwizibiyeli injongo yokusebenzisa abalinganiswa njengejelo lokubalisa
         kwesi sicatshulwa. (Kukubazoba mayana abalinganiswa abathethayo/
         kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo.) Xhasa impendulo yakho.                 (3)

9.9      Susela kwintetho ebhalwe ngqindilili ube nguThole ubhale iingongoma
         eziMBINI apho ubulela abantu baseGeorge Goch kubomi bakho bobufundisi.             (2)

9.10     Chaza isimo sabantu baseGeorge Goch ebesikade singaziwa ngabefundisi
         abedlulileyo ngokwesicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                             (2)

9.11     Ucinga ukuba le ncwadi ingalinika ithemba kubantu abaphantsi koxinzelelo
         lokungabi nabazali? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

9.12     Ngqina ukuba ukuphindela esikolweni kukaThole kukhokelele ekubeni
         isiphelo sale noveli sibesisiyoliso.                                               (2)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        17                           DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Ngqina ngokusebenzisa umlinganiswa onguMfazwe namapolisa ukuba ubuthandazwe
bube namandla kunengcinezelo kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                       [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E

'Inengozi ke le ndawo uze kuyo. Le ntaba yindawo yamarhamncwa, iinyoka
ezinobuhlungu, izigcawu, oonomadudwane nonomanxazane, kwakunye ke nabazingeli
abanoburhalarhume. Kaloku siyayibisa le nto yokuzingela. Ukuba ndinokufunyanwa
ndingabulawelwa apha ngala mabhulu.' Ndayimamela indoda enkulu ithetha ijonge
kweziya zandla zayo, imana ukundithi tshawu nje kube kanye, ibuye ijonge phesheya. 5
Ndathi bendichophile ndabuya ndahlala ngeempundu.
'Ndiyakubona ukuba ukhaliphile, kodwa ke ukuba uva ngam amakhalipha afa kuqala
emfazweni. Andikwazi ukuba usuka phi na, ndingafuni nokuyazi loo nto kunjalo nje.
Abukhali amapolisa alapha, ukuba usindile uze undishunqule lo mnwe wam.' Watsho
lo mfo endikhombisa into exwebileyo yocikicane.                                   10
'Ndingasinda njani?' Ndabuza ndicuthe amehlo, ndingenwe lixhala elibangwa yile
ncoko.
'Akukho ukusinda. Le ndawo yaziwa njengezibuko labaqhweshi, ngoko ke
izabatha zamapolisa azinganganto. Andiwazi nalo mzabalazo wenu ukuba usingise
phi na. Yiyo loo nto mna ndithe ndakudla umhlala phantsi ndangumzingeli 15
weenyamakazi, ngowona mzabalazo wam ke lowo, ukuba ndihluthe apha esiswini.
Ubupolisa abuzange bundenzele nto, ngaphandle kokundenza utshaba lwabantu.
Lo mfo wasuka wathetha okomntu odliwa sisithukuthezi, kuba yonke le ntshwaqane
yakhe yayingazi kundenzela nto ngaphandle kokuba yayizama ukundithibaza kwinto
endandizimisele kuyo. Ndibuze ngobungxamo.                                        20
Ndingenza njani ukuze nditsibe imida?'

11.1     Xela ukuba ithetha ukuthini ngokwebali kumzingeli nakuMfazwe intetho ethi,
         'Inengozi ke le ndawo'.                                                              (2)
11.2     Xela ukuba ubukhalipha bukaMfazwe           buhambelana     njani    nesihloko
         sesahluko esithi 'Ukhozi olumaphiko'.                                                (2)
11.3     Chaza ithamsanqa eliziswe kukuhlangana            kukaMfazwe        nomzingeli
         ekuthethwa ngaye kwisicatshulwa.                                                     (2)
11.4     Chaza ukuba amapolisa alukhulise njani unxunguphalo kule noveli.                     (2)
11.5     Tyhila isigqebelo esikwintetho yomzingeli engezantsi ngokwale noveli,
         '…, kodwa ke ukuba uva ngam amakhalipha afa kuqala emfazweni.'                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       18                         DBE/Novemba 2021
                                         NSC

11.6     Xela ukuba libengumqondiso wantoni ixhala likaMfazwe akuba encokole
         nomzingeli.Xhasa impendulo yakho.                                                (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA F

Ithe seyigqithile le ntokazi kum, yajika ndamva umfana xa ekukhalazela oko, ethetha
isiXhosa. Ijike yaza kuma phambi kwam ayagqitha. Ndaphakamisa intloko ndisiba
mhlawumbi ngumntu oxakwe yinto.
YayinguCikizwa! Andiphinda laa mehlo ukundibamba ngomnatha, sajongana ixesha
elide, kwada kwangenelela unyana wakhe ngokumtsala-tsala.                             5
'Ngunyana kabani na lo mhle kangaka?' Ndibuza kuCikizwa sekukudala sihleli phantsi
egumbini lokutyela kwalapha esikhululweni seenqwelo-moya. Ngaxeshanye ndifunqule
le kwekwe yasuka yathandeka, ndiyibeka phezu kwalo mlenze ungaqhwaleliyo.
'Ngunyana wakho!' Izinto ezothusayo zingabe ziphinda ziphele na kakade?
'Hayi wena Cikizwa khawuthethe inyani. Phofu ukuba akufuni kuxela, kakade             10
ibingeyondawo yam leyo, kodwa ke unonyana omhle gqitha.' Ndatsho ndirhwaqela
ndisoyikela ukuthi kanti ndonile.
'Xa umjongile wena ufana nabani? Khangela olu siba lusebunzi, ngumfanekiso
wakho nangalaa mehlo alaqazayo. UZubuye lo ngunyana wakho, Nako ke nangoku
ubuyile.' Amehlo am ayesathe ntshoo emfaneni, engakwazi ukusuka. UCikizwa             15
wathetha ngokukhawuleza.
Kuyacaca iileta zikanina noninakhulu akukazifundi. UNokuzola wamfumana lo
mntwana ukusweleka kwakhe. Kwakufanele ukuba wayengazanga aphile naye, kodwa
uThixo akavuma, lwasinda lona usana. 'Ukuba ube lapha yimisebenzi kamfundisi
uHlathi nenkosikazi yakhe. Sendingenelele ke nam njengonina.'                         20
Ndiphazanyiswe kwingcinga neziqhwaywe nguZubuye kukufika konyana kaMeva
Douglas, ndabe sendisithi makusongwe impahla.

11.7     Ngeengongoma eziMBINI kwisicatshulwa ngqina ukuba uMfazwe watsaleka
         yi 'kwekwe' eyayihamba noCikizwa.                                                (2)

11.8     Khetha kwizibiyeli injongo yokusetyenzisa kwabalinganiswa njengejelo
         lokubalisa kwesi sicatshulwa. (Kukubazoba mayana abalinganiswa
         abathethayo/kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo.) Xhasa
         impendulo yakho.                                                                 (3)

11.9     Susela kwintetho ebhalwe ngqindilili ube nguMfazwe ubhale iingongoma
         eziMBINI apho uphalazela uNokuzola imbilini yakho ngalo mntwana.                 (2)

11.10    Chaza isimo sikaNokuzola abekade engasazi uMfazwe, esivela kule ngxoxo
         ikwisicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                                          (2)

11.11    Ucinga ukuba le ncwadi ingazivuselela izazela zobuthandazwe kubantu beli
         loMzantsi Afrika? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

11.12    Ngqina ukuba ubugorha bukaMfazwe bukhokelele kwisiphelo esiyolisayo sale
         noveli.                                                                          (2)
                                                                                          [25]
                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         19                           DBE/Novemba 2021
                                           NSC

UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Ngqina uluvo lokuba umthandazo unamandla okoyisa ububi kwintsomi kaDeli
noDeliwe kananjalo ubuthandazwe bunamandla kunengcinezelo ngokubhekiselele
kwisibongo esithi, 'NguRhulumente wethu lo'.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                        [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G

                             INTSOMI YEENYAMAKAZANA
Kwathi ke kaloku ngantsomi, yaziinyamakazana zonke, zalima intsimi zemka zaya
kuzingela. Zabuya zayihlakuhlakula. Zemka zaya kuzingela kwakhona. Zabuya zisiya
kuhlola. Zathi zisekude zabona umsi omkhulu phakathi entsimini. Zahlala phantsi
zacinga icebo zaza zagqiba ukuba uMvundla uye kujonga ukuba ngubani lo
usentsimini yazo. Uhambile uMvundla ngokuzithemba waza wakhwaza wathi:                     5
'Ungubani na wena ukuloo ntsimi yeenyamakazana zonke; zayilimalima,
zayihlakuhlakula zemka zaya kuzingela?' Livakele ilizwi lisithi, 'Ndim uMaginy 'iinyathi
neempondo ndingasuka nawe Mvundlazana ndikuginye ndingakuhlafunanga.'
Wagqotsa kwa oko uMvundla.
Zathi iinyamakazi makukhe kuye uMfene. Naye ufike wamemeza wathi: 'Ungubani                10
wena ukuloo ntsimi yeenyamakazana zonke, zayilimalima, zayihlakuhlakula zemka
zaya kuzingela?' 'Ndim uMaginy' iinyathi neempondo, ndingakuginya ngoku.'
Yagqotsa imfene ukubuyela emva.
Zamana ukuya nganye-nganye zibuye, kwada kwacaca ukuba kushiyeke uFudwazana
yedwa. Kwathiwa makukhe kuye yena zabe ezinye zinqanda zisithi kungathi koyiswe            15
zona kobekaphi kooFudwazana abancinci. Wabonakala ezwabuluka ngokuzola zabe
ezinye zimsizela zimbuza ukuba uyaphi na kodwa eza kuzenzakalisa nje.
UFudwazana zange amamele warhoqoza wenjenjeya ukuya kuzikhangelela le nto
isentsimini yabo. Naye njengezinye wakhwaza wathi: 'Ungubani wena ukuloo ntsimi
yeenyamakazana zonke, zayilimalima zayihlakuhlakula zaya kuzingela?' Yaphendula            20
njengesiqhelo yathi, 'Ndingumaginy'iinyathi neempondo nawe lo ndingakuginya
ungabonakali.' Warhoqoza uFudwazana wabheka phambili ezama ukusondela kanye
kule nto. Wathi akuyibona izojela umbona waphinda wakhwaza njengakuqala. Yathi
xa iqala ukuphendula njengesiqhelo wakhwela kuyo uFudwazana wayikhama.
Kwajijiswana kwayiloo nto wabe uFudwazana engayiyekanga. Yada yafa waba ke                 25
uFudwazana uyigqibile edelekile enjalo. Wathi akubona ukuba uyigqibile waza wacula
ingoma yakhe wathi:
'Mna Fudwazana ndimncinane ndinjalo!
Ndikwazile ukulubulala utshaba obelugqiba umbona wethu!
Mna Fudwazana ndimncinane ndinjalo!                                                        30
Ndikwazile ukulubulala utshaba obelugqiba umbona wethu!
Yizani nonke nize kubona isimanga!'
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       20                         DBE/Novemba 2021
                                         NSC

Zabuzana iinyamakazana ukuba uthini na uFudwazana. Zathi ezivileyo uthi ulubulele
utshaba. Yekoko ukubaleka zisiya entsimini. Zafika zambulela ngobugorha
abubonakalisileyo. Zamncoma zimtyibela ukumthutha oku kuba uzihlangule 35
iinyamakazana. Ukusukela ngaloo mini wahlonipheka uFudwazana naye phakathi
kwezinye izilwanyana kuba yena zange asebenzise zigalo kuba emncinci wasebenzisa
ingqondo kuba wasuka wakhwela kulo utshaba walukhama lwafa. Zambamba izandla
zimvuma ukuba ube ngoyena unengqondo kunazo zonke, zatsho zilivuma elithi.
'Ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga.' Phela-phela ngantsomi.              40

13.1     Nika isizathu sokuba uMvundla, uFudwazana, uMfene bengathiywanga
         magama, bebizwa ngeendidi zezilwanyana abazizo.                                  (2)

13.2     Chaza ukuba intetho ebhalwe ngqindilili ilukhulise njani unxunguphalo kule
         ntsomi.                                                                          (2)

13.3     Susela kwisiqwengana esinomgca ngaphantsi ubhale iingongoma eziMBINI
         ezigqogqa iindlebe zezilwanyana ezinqanda uFudwazana.                            (2)

13.4     Xela ukuba ingoma kaFudwazana yabangumqondiso wantoni kule ntsomi.
         Xhasa impendulo yakho.                                                           (2)

13.5     Cacisa ukuba ukoyisa kukaFudwazana kuyitshintshe njani intlalo yakhe
         nezinye izilwanyana.                                                             (2)

13.6     Ucinga ukuba le ntsomi ingabafundisa abantu           ukuba   bazithembe
         bangazoyikiseli ebomini? Xhasa impendulo yakho.                                  (2)

13.7     Ngqina ukuba ubugorha bukaFudwazana bukhokelele kwisiphelo esiyolisayo
         sale ntsomi.                                                                     (3)

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2             21                         DBE/Novemba 2021
                                               NSC

ISICATSHULWA H

A! ZILIMBOLA! – ISIBONGO SENKOSI – M Mbambo
        ---------------------------------------------------------------
1       Tshotsho unxonxothele emfundweni ukuz' ubone.
2       Sikruqukile ziimfam' ezirhuqwa nasemini.
3       Nkunz' ezagweba ngomthetho enkundleni;
4       Emadodeni iyawasakaza kangaka;
5       Kwabasetyhini' ibetha ngoyaba;
6       Kumlisela nomthinjana yalath' encwadini;
7       Mhla ngentonjana itshila ngesidanga.
8       Umponga-mponga weNkosi kumaCiskei;
9       Umth' omde ovelel' iintaba zaseGwali;
10      Nguphuncuka bemphethe ingxaki yenkosi
11      Intyulubi kwakuphath' umthetho enkundleni;
12      Inkxentsi kwakuthethwa ngesiXhosa.
13      Ngumahomba ngomnweba wezingwe mhla ngesisusa.
14      Hlabelani igwatyu mabandl' aseGwali
15      Ukuze nilil' intephelayo maXhosa ngoMqhayi.
16      X' ekho uSogwali kaNtaba uMqhayi uyaphila.
17      A! Zilimbola!

13.8      Phawula ngendima edlalwe yimfundo kulawulo lukaZilimbola.                            (2)

13.9      Uthetha ngabani umqolo wesi-2?                                                       (2)

13.10     Chaza okuphuhliswa sisikweko 'Nkunz' kumqolo wesi-3                                  (2)

13.11     Cacisa umqolo obhalwe ngqindilili.                                                   (2)

13.12     Chaza imvakalelo yembongi kwesi sibongo.                                             (2)
                                                                                               [25]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:            25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       22                       DBE/Novemba 2021
                                         NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO
   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.

QAPHELA: Xa umviwa ekhetha umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
         (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
         akhethe    umbuzo   OSISINCOKO     SONCWADI     kwiCANDELO C
         (kwiDrama).
         Xa    umviwa    ekhethe    umbuzo    OSISINCOKO    SONCWADI
         kwiCANDELO B      (kwiNoveli   okanye     kuNcwadi   Lwemveli)
         KUNYANZELEKILE       ukuba   akhethe   umbuzo    OMFUTSHANE
         kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

'Umntwana bantwana bam ongenantlonelo kumzali wakhe imihla yakhe mifutshane
phantsi kwelanga.'
Hlalutya uluvo lukaMfundisi olungentla ngokwehle kule drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UNOMAMPONDOMISE: Kowu bhuti Gugulethu Rhadebe, le nto akukayiyeki
                 nangoku? Kodwa sisizungu sani esi undimele ngaso? Uza
                 kundenzela amashwa ngale nto. Uza kubanga ukuba
                 ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo yiyo
                 yonke le nto.                                             5
UGUGULETHU:      Wena Jola uthi 'ndiza'. Mna akuhli ngoku ukutya
                 endikutyayo. Andithethi ke bona ubuthongo, ndithi
                 ndakucinga ngawe bumke bonke, ngoku into eseleyo
                 ngamashwa ukuba abe phezu kwam ngenxa yakho; kuba
                 NomaMpondomise, qonda kakuhle Jola, ngenxa yothando 10
                 le nto ingumntu iyajika ibe yinto ebingeyiyo ekuzalweni,
                 okanye ibe yinto ebingadalelwanga yona nguThixo. Ngenxa
                 yothando       umntu      uba       ngumbulali     ngoku
                 ebengadalelwanga kubulala.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         23                         DBE/Novemba 2021
                                           NSC

                            Ngenxa yothando umntu uba ngugqobha ogqobha onke 15
                            la mankazana eli lizwe. Yintoni unobangela? Intliziyo
                            ayivumi ukwanela kuba kukho lowa mntu unguyena-yena
                            ebesenyongweni. Ngoku seleyinto ehamba isenza nje
                            phantsi kwegama lokuba iyazixolisa. Ngenxa yothando
                            umntu uzibona selenxila ebengakhange wadalelwa 20
                            bunxila, umve esithi ucima iintsizi, uyazithuthuzela.
                            Ngani ukuba uzinyulele ixelegu elibutywala ekucimeni iintsizi
                            nasekuzithuthuzeleni? Kaloku oyena mthuthuzeli wenene
                            ngulowo usuke wakhwez'amathambeka. NomaMpondomise
                            Jola, Ndive xa ndithi kuwe andityi kutya kuhlayo nguwe, 25
                            andilali buthongo buhlayo ngenxa yakho. Ngoku
                            ndiyakucela, nqanda nali ilifu lelishwa, lokuba yinto
                            endingadalelwanga yona, ilenga-lenga phezu kwam.

15.1     Xela   ngeengongoma      eziNTATHU       amashwa        awafumeneyo
         uNomaMpondomise emva kokuzinyebelela ngawo kwisicatshulwa.                         (3)

15.2     Khetha ingxaki ede yabe yehlele uGugulethu kwezi zibhalwe ngqindilili
         kwisicatshulwa. Xhasa ngesiganeko esisencwadini.                                   (2)

15.3     Caphula iintetha eziMBINI ezingqina ukuba zozibini izithethi uthando lwazo
         aluzonwabisanga.                                                                   (2)

15.4     Ineempawu zoluphi udidi lwempixano le ngxoxo ikwisicatshulwa? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                   (2)

15.5     Xela inqanaba lesakhiwo ecatshulwe kulo le ngxoxo yothando ekucaca ukuba
         luza kuba ngunobangela weengxaki kweli bali. Xhasa impendulo yakho.                (2)

15.6     Xhasa uluvo lokuba uthando uGugulethu alucenga kuNomaMpondomise
         lumkhokelele kwisiwo sakhe.                                                        (2)

                                         KUNYE

ISICATSHULWA J

(UZWILAKHE, uMTHETHO, uNYANISO, uZWENI, namanye amaHLUBI baxoxa
ngokuya kucelela uGUGULETHU.)

UNYANISO:            Mawethu, njengoko besihlangene apha kwamfo wethu kuMgqibelo
                     ophelileyo sifikelele kwisigqibo sokuba umfana kufuneka ezeke
                     intombi kaMcothama. Into esingayo ke namhlanje yeyokuba 5
                     sinyule amadoda asisele umkhonto; ke andiboni mfuneko
                     yangxoxo ngaphandle kokuba sinyule loo madoda.
UMTHETHO:            Phambi kokuba siqhube mawethu ndithanda ukukhe ndazi ukuba
                     ngaba umfana ukhe wadibana na nentombi?
UZWILAKHE:           Andazi Rhadebe andikhange ndimbuze.                           10
UNYANISO:            Noko ngekhe abuzwe, loo ndawo ndicinga ukuba ibalulekile
                     kakhulu. Zweni Rhadebe khawusibizele umfana eze apha.
                     (UZWENI ufika uGUGULETHU engqengqile)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        24                          DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UZWENI:              Gugu! Gugu! Khawuvuke Hlubi.
UGUGULETHU:          Thetha bawokazi ndimamele. (Akamjonganga)                              15
UZWENI:              Uyabizwa, khawuze Hlubi
UGUGULETHU:          Uxolo bawokazi, andizi.
UZWENI:               Kutheni na nyana ngathi akuphilanga nje?
UGUGULETHU:           Andinawo nowempumlo bawokazi.
UZWENI:               Phofu kwenzekeni ngathi usethunzini nje?                              20
UGUGULETHU:          Kwelisithoko-thoko lona ithunzi bawokazi, kwaye alikho ithemba
                     lokuba ndoza ndibuye ndibe sekukhanyeni.
UZWENI:               Kubangwe yini na oko mfo wam?
UGUGULETHU:           Buzani kubawo.
UZWENI:               Khawuze ke Mthi, sinombuzo kuwe.                                      25
UGUGULETHU:           Buzani kubawo.
UZWENI:               Uyeza na Rhadebe?
UGUGULETHU:           Andizi bawokazi.
UZWENI:              Inene inkulu le nto, yaye iyaya apho iya khona
                     ndifung'amaHlubi. (Uyaphuma)                                           30
UMTHETHO:            Uphi na umfana Yihlo wangena wedwa?
UZWENI:              Madoda ndingxamele ukuyoyika ngoku le nto. Umfana ndimbizile,
                     uthi akezi. Ndithi ndakuthi sinombuzo kuye athi masibuze kuyise.

15.7     Xela umba wesimo sentlalo ovela kwingxoxo ezikwisicatshulwa zokucelela
         uGugulethu.                                                                         (2)

15.8     Khankanya iingxaki zibeMBINI ezivelele umzi wamaHlubi ngenxa yesigqibo
         athetha ngaso uNyaniso kwisicatshulwa.                                              (2)

15.9     Ngqina ukuba uZweni noNyaniso bamele iimbono ezahlukileyo ngokwakule
         drama.                                                                              (2)

15.10    Nika uluvo lwakho ngendlela amphendula ngayo uGugulethu uZweni.
         Xhasa impendulo yakho.                                                              (2)

15.11    Cacisa ukuba aluphuphelo njani amazwi kaZweni abhalwe ngqindilili kwesi
         sicatshulwa.                                                                        (2)

15.12    Bonisa ukuhambelana kwentetho kaZweni ekrwelelwe umgca ngaphantsi
         kunye nomxholo wale drama.                                                          (2)
                                                                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          25                          DBE/Novemba 2021
                                            NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

'Inene lo mhlaba uyahlaba.'

Hlalutya uluvo lukaSiphokazi olungentla, ngokwehle kule drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                          [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
Funda ezi     zicatshulwa     zoncwadi   zilandelayo,   wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA K

SIPHOKAZI: Inceba ayikho kweli hlabathi, ndincamile namhlanje.
SIQHIWU:   It's the survival of the fittest; the elimination of the weakest; the
           law of the jungle.
SIPHOKAZI: Umama uyakothuka ajube zezi ndaba. Kaloku sithi xa simana ukulala
           ngamanzi kweli khaya, umama asithuthuzele ngelithi akusekudala                    5
           ndiphangele.
SIQHIWU:   Sukuba ezikhanda ngenyhek'etyeni nje.
SIPHOKAZI: Xa ke ngoku imeko ikekele ngolu hlobo, ngubani onokuhlalela
           ukubambelela ethembeni elingekhoyo ngolu hlobo?
SIQHIWU:   Mna ke ndisuke ndacinga ukuba kubhetele nokuya kukhuthuza xa                      10
           kunje.
SIPHOKAZI: Ungakhe uyenze loo nto Siqhiwu. Kungcono ukulala ngesisu
           esigunkcuza amanzi kunokulala uhluthi iinyembezi zamaxhego
           namaxhegokazi angathathi ntweni nawo ngokwawo.
SIQHIWU:   Ingathi ndiyambona nangoku umama. Ephatha kuthwalela abantu                       15
           imithwalo yabo edolophini. Ephatha kuthengisa neebhotile. Maxa wambi
           de athengise namathambo la embala. Ndibala ntoni na? Ezama
           ukufundisa mna lo.
SIPHOKAZI: Ungazidubi kakhul'umphefumlo Siqhiwu.
SIQHIWU:   Wayecinga ukuba wovuzwa ndakuphumelela ibanga leshumi.                            20
SIPHOKAZI: Awunakuxelela mna ngehambonzima yekhaya lakho. Kaloku Siqhiwu
           indlela esifunde ngayo sobabini ifana nqwa. Ulibele na ngoku?
SIQHIWU:   Ndisuka ndiphelelwe ngamandla nangoku ndakucinga ukuba oomama
           bathe banyanzeleka ukuba baphindele kobuya buxelegu bokuthwala laa
           mithwalo kulaa nto yala renki, kodwa thina sikho apha. Basifundisile ke           25
           abo bantu …
SIPHOKAZI: Kaloku ndisakhumbula kakuhle ukuba mna nawe saqala ukuva
           kwaizihlangu kwezi nyawo zethu mhla saya esinaleni.

17.1     Nika iimeko ezikule drama zibeNTATHU onokuxhasa ngazo amazwi
         kaSiqhiwu abhalwe ngqindilili.                                                          (3)

17.2     Xela ukuba uSiqhiwu ude wakhuthuza na. Xhasa impendulo yakho.                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2021/027b6a49-cc53-4e05-9cb4-fcf62f4e073b) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018/12e70e07-e0f5-4810-b00f-a5e627c823e1) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
