# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 27 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023-mg/9218ca6d-175f-425c-888e-65e8ce012bcf
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023-mg/9218ca6d-175f-425c-888e-65e8ce012bcf)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — QP · 2023 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRAAD 12

                               NATIONAL
                          SENIOR CERTIFICATE

                                    IBANGA 12

                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                               IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                    NOVEMBA 2023

                           ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU: 80

                Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-27.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

    Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba sibe sisikhokelo kubakorekishi.
    Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi
     kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
    Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.       Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
         impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
         aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye
         loncwadi).

2.       Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
         efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.

3.       Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
         esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
         kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
         imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
         impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
         umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.       Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
         elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.       Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
         ekunonjolwe ngayo kwisikhokelo sokumakisha.

6.       Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo.
         Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
         mpendulo.

7.       Imibuzo esisincoko.
         Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
         ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
         ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
         ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
         ophezulu.

8.       Imibuzo emifutshane.
         Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
         ecaphula.

         Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
         ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
         exhasayo ehambelana nokhetho olo.
         Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
         Makisha impendulo exhasayo ehambelana nokhetho olo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

'UKUBETHWA NGEMVABA' – JJR Jolobe

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Umbongo obalisayo ubalisa ibali ngesiganeko esakhe senzeka. Esi sincoko sityhila
ukuba lo mbongo uyabalisa ngokusebenzisa ezi zixhobo; isakhiwo, umxholo, ulwimi
nomongo.

Isakhiwo

   Isakhiwo sombongo obalisayo, njengakwibali, siqulatha ingabula zigcawu, ukujiya
    kwezinto, uvuthondaba, ukwetha kwezehlo, isisombululo nesiphelo.
   Kumbongo obalisayo, njengakwibali elifutshane awasoloko efumaneka onke
    amanqanaba esakhiwo kodwa zombini, umbongo nebali zigxila kwiploti.
   Kumbongo obalisayo, njengakwibali ibakho ingabulazigcawu ize kwingabula
    zigcawu sifumane unobangela oyingxabano edale zonke iziganeko. Kulo mbongo
    isizathu esifumanekayo kwingabula zigcawu sesokuba utata athi ngomsindo,
    athathe imvaba atyundyuthe ngayo umfazi. Isiphumo siba kukuzekelela kobisi
    kuze kube kanti sisiqalo sokufunyanwa kwebhotolo.
   Ziyajiya izinto, indoda iqhwaya ingxabano ukuze ityundyuthe umfazi ngemvaba
    ukuze kuphume ibhotolo. Iyaphindaphindwa le meko ade nomfazi athandabuzele
    ngasekuyithandeni ngenxa yesiphumo sayo esiyibhotolo eyonwabisa ikhaya.
   Kuvuthondaba, ubumnandi besiphumo sokubethwa ngemvaba, kuqatywa ibhotolo
    esonkeni, kumnandi ekhaya. Konwatyelwa ibhotolo, akubuyeki ngamva kodwa
    kuyacingisiswa ngentsusa yokufumaneka kwebhotolo. Kukhula ukuxakwa kuba
    wonke umntu akakonwabelanga ukubethwa komfazi ukuze kuzuzwe ibhotolo,
    nomfazi akakonwabelanga ukubethwa kodwa uyayifuna ibhotolo. Akukho kubuya
    ngamva ekufumaneni ibhotolo.
   Isisombululo nesiphelo, kubethwa umthi ngemvaba, iyafumaneka ibhotolo,
    iyaphumla inkosikazi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                   DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

Umxholo

     Imibongo engemvelaphi ibanomxholo wendlela efumaneke ngayo into esele
      isetyenziswa namhlanje. Lo umbongo ungemvelaphi yebhotolo.
     Omnye umxholo ngowokuba ukungaboni ngasonye kubanesiphumo esihle/into
      embi iyayizala into entle. Lowo ngumxholo oqulethwe kwangulo mbongo.

Ulwimi
Lo mbongo usebenzise ulwimi lokubalisa oluphawuleka ngesi sigama silandelayo:
 Ngamaxesha andulo, Ubisi lusagcinwa, Mnumzana othile
Ulwimi olubonakalisa ukulandelelana kweziganeko
 Wasuka wabambana…, wathabatha imvaba…, wayityundyutha …, ngexa
    langokuhlwa …, wathulula …, lwazekelela. wabuya nent'emnandi, wasa
    emlonyeni.
Olubonakalisa isimanga esehlayo
    Aphange emvabeni atyundyuthe umfazi.
    Ukufuna komfazi ukubethwa kodwa kubuhlungu ngenxa yokufuna ibhotolo.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                         [10]

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

'OKUHLE' – ZS Qangule

2.1       Sesokubheka         esikolweni.√/Sesokuthanda iincwadi.√/Sesokusingcutha
          isiLungu.√/Sesokuwadlakaza amanani.√ (Kwamkelekile ukucaphula umqolo).
          (Nasiphi na isibini kwezi)                                                        (2)

2.2       Ngenkwenkwe enconywayo kulo mbongo.√/kuthethwa ngenkwenkwe√/
          kuthethwa ngomfundi√/ngomfundi ogqwesileyo.√                                      (1)

2.3       'Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini.'√ 'Waphela umzi yavungama ilali.'√          (2)

2.4       Imvanosiphelo.√                                                                   (1)

2.5       Olokonwaba√/ olovuyo√/olwemincili√/olokuzingca√ kuba ukuxway'emhlana
          kudala imibono yomntu oyifumene lula iBA√/owoyise emva kokungafumani
          bunzima.√/kuba ibangathi iBA yinto ephatheka ngesandla/ekhaphukhaphu.√            (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

2.6      Uphumelele kuba ngokombongo ukuzinikela kwenkwenkwe kuyenze
         yasingcutha isiLungu, yawadlakaza amanani.√√/Uphumelele kuba ukuzinikela
         kwenkwenkwe kuvezwe kwakwisitanza sokuqala ngelithi impumelelo yayo
         yenziwe kukuba ibingabinalo nexesha lokudlala nabanye abantwana.√√/kuba
         ukuzinikela kwabazali nokungalahli ithemba ngokombongo kuyenze
         yaphumelela inkwenkwe kwizifundo zayo.√√/ Uphumelele kuba ngokombongo
         inkwenkwe ithe ngokuzimisela isebenze nzima yaphumelela.√√/ kuba
         kwinkwenkwe othetha ngayo umbongo kuye kwamnyama phambi kokuba
         kuse ide ifumane iqondo leBA.√√
                                          Okanye

         Awuphumelelanga kuba kwawona umbongo kumqolo we-12 umana ukuthi
         inkwenkwe yayiphumelela ngenxa yemfuzo√√/kuba umbongo ucacise
         kakhulu ukuzinikela kwabazali benkwenkwe ngaphezu kokuzinikela
         kwenkwenkwe.√√
         (Nayiphi echanekileyo.)                                                          (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

'UWG BENNIE' – SEK Mqhayi

3.1      Sesokusungula ukufundiswa kokubhalwa kwesiXhosa wade wabizwa
         ngokuba nguyise wentetho kaXhosa.√/ Sesokunqunq' amabatha
         namakhwiniba kubhalo lwesiXhosa.√/Sesokugunyazisa ukusetyenziswa
         kweOrthografi yakhe yesiXhosa ezikolweni.√/ Ukuvelela iimbombo
         zomhlaba.√
         (Nasiphi isibini kwezi)                                                          (2)

3.2      NgoW.G. Bennie.√/NgoBennie.√                                                     (1)

3.3      'Umagwaza ngemfund' eluhlangeni,'√ 'Avike ngengweletshetshe yevangeli.'√         (2)

3.4      Yimvanosiphelo.√                                                                 (1)

3.5      Olokuthuthuzeleka,√/olokwamkela ukufa,√/ olobuhlungu√ /olokulahlekelwa
         ngenxa yokufa√ kuba ukubuyela kwethambo kwithambo kuthetha ukusweleka
         komntu okufuneka kwamkelwe.√                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

3.6      Uphumelele kuba ukuqaqambisa kwawo ukuba uBennie nguyise wentetho
         yesiXhosa kumenza iqhawe lesiXhosa√√/kuba umbongo umbonakalisa
         njengomntu obelwela ukufundwa nokubhalwa kwesiXhosa kumagama athi,
         'umagwaza, avike.'√√
                                        Okanye

         Awuphumelelanga kuba umbongo uthetha ngezangotshe ezintsonkothileyo
         ekungelula ukuziqonda kuba azisingiselanga kwisiXhosa√√/kuba ngumntu
         onembali kaBennie kuphela onokuqonda xa kuthiwa, 'Lusingasinga,
         lujong'owophayo okanye umathunga waseGiliyadi'.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                            (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

'WATSHA UMZI' – Nontsizi Mgqwetho

4.1      Sesokubulala umntakwabo uAbheli ngenxa yomona√/ sesokubulala√/
         ngokwakumbongo sisenzo sabantu sokungcatsha ilizwe kuba bejonge inzuzo
         eza kubo.√/ sesabantu abayeka izinto ezingalunganga zisenzeka
         bangakhalazi, bangakhalimi√ / sesabantu abangayikhathalelanga i-Afrika√/
         sesabantu abaNtsundu ababulalana bodwa√/ sokuthengisana kwabaNtsundu
         bebodwa/sisenzo sabamnyama sokuthengisa ngomhlaba wabamnyama
         kwabokuhambela.√                                                                (2)

4.2      Ngeentombi zakwaMshweshwe/zakwaLangalibalele.√/ Neentombi zabeSotho
         nezamaHlubi.√/Isizwe sabeSuthu nesamaHlubi√ /Iintombi zesizwe
         esimnyama√/ Iintombi zesizwe seAfrika. √                                        (1)

4.3      'Kwahluthw' amakhaya kunye nobukhosi.'√/'Namhla ooNozala bahamba
         ngePasi.'√                                                                      (2)

4.4      Yimvanosiphelo.√                                                                (1)

4.5      Olwenkxalabo√ uvakalelo lonxunguphalo√/ lokuzohlwaya√/ lwesazela√- kuba
         umbuzo buciko usisixhobo sokuvusa isazela uhambelana nomxholo walo
         mbongo.√/     usisixhobo   sokubethelela  uluvo   oluthile√/sokugxininisa
         okuthile√/sokuvula amehlo ngemeko ethile/sokuhlaba ikhwelo ngenxa
         yokungahoyi ngokufanelekileyo okumele ukuthathelwa ingqalelo kwizinto
         esilumkiswa kuzo isizwe. √                                                      (2)

4.6      Uphumelele kuba imibuzo buciko esetyenzisiweyo iyasixhokonxa isazela/
         Uphumelele kuba ngokusebenzisa isigama esitsala amava abafundi
         bombongo ngabangcatshi abaziwayo abafana noKhayeni itsho ivuke
         ingqondo yomntu obengaqondi. √√/ Uphumelele kuba ukumemelela
         umanyano okuzingileyo kubonisa injongo yokuvusa abantu√/ uphindaphindo
         lubonakala lunenjongo yokuvusa. √/ ukukhankanya ukulahlwa kwenkolo
         zabantu nako kuyalomeleza uluvo lokuxhokonxa. √
                                          Okanye

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                      DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

         Awuphumelelanga kuba abanye abantu abangcamla iziqhamo zemikhwa
         engalunganga abaphulaphuli nalinye kwaye abanye abawazi namabali
         aseDekapolis abavuswa ngawo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                  (2)
                                                                                               [10]

                                              KUNYE

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

'AMATSHIVELA' – John Solilo

5.1      'Kwimizi ngemizi'.√/amatshivela ... elizweni√/mathathu elizweni. √                    (1)

5.2      Ayabhoxa,√/ona izinto zabantu,√/agqiba izinto zabantu,√/ona izimilo,√/ona
         imizimba emihle.√
         (Nasiphi isibini kwezi.)                                                              (2)

5.3      Sikubonisa ngokukhankanya ukuba indlela yawo isinga ekufeni.√/
         Ngokukhankanya ukuba batsala amashwa.√/imbongi kwesiya sitanza
         iyawoyikisela amatshivela.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                   (1)

5.4      Lelokuncedisa ukuhlanganisa iingcinga zokuwenza ukuba abonwe ukuba
         yinto amatshivela ayithetha ngokwawo.√/ Zisondeza amatshivela
         kwiimvakalelo zabantu abafundayo ngokuwenza athethe ngokwawo.√/
         ukubonisa ukuba yintetho yawo ngqo.√/ Lifuthe lokuphuhlisa ukuba intetho
         yeyamatshivela. √/Lifuthe lokuba umfundi wombongo eve amatshivela indlela
         athetha ngayo ngezenzo zawo.√/ lifuthe lokubonakalisa ukuba ngamatshivela
         la athetha le nto asimbongi. √/ lokuvisa intetho yamatshivela xa exhoma ityala
         kwabanye abantu ezikhupha wona.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                   (1)

5.5      Impoxo ekumqolo wama-23 ithetha ukuba la matshijolo awafuni kuthatha
         xanduva lwayo nayiphi na into embi ayenzayo.√/ ithetha ukuba yonke into
         bayalatha komnye umntu ngalo lonke ixesha bona abakhe bone. √/ ithetha
         ukuba amatshivela asoloko ezenza msulwa√/azenza ngcono ngokungathi
         awazenzi izinto ezimbi√/ithetha ukuba amatshivela awaboni mposiso
         kwizenzo zawo.√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                      DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

5.6      Yeyokuba abazange bona nto yamntu.√√/Abazange babanasono nakubani.√√
         (Nayiphi na kwezi.)                                                                  (2)

5.7      Ndiyangqina kuba isitanza sesixhenxe sithi akukho themba               lokuba
         amatshivela angaguquka kwaye aza kutshabalala.√√                                     (2)
                                                                                              [10]
                                                               AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

  Apha ngezantsi sisikhokelo         sokuphendula    esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
 Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ukungahambi lula
kukaMfezeko kuphando alwenzayo ngokubulawa kukaMsindisi. Esi sincoko siveza
amatiletile awenzayo uMfuneko ukuphazamisa uphando lukaMfezeko ukuze
lungabikho lula.

 La ngamazwi kaMfuneko aqinisekisa uThantaswa ukuba uzimisele ukusebenzisa
  amava asele enawo okuphazamisa ingalo yomthetho njengepolisa elaphula
  umthetho.
 UMfuneko usebenzisa uthanda oluphakathi kwakhe noMfezeko ngoHlengiwe amazi
  ethandana naye engayamkeli into yokuba uthandana noMfezeko. Iyamnceda le
  ngxabano kuba usithela ngayo kwiinjongo zakhe zokuphazamisa uMfezeko kolu
  phando.
 Kwiinzame zikaMfuneko zokwenza nzima uphando lukaMfezeko uzixhobisa
  ngoNqoza amazi eyinkubabulongwe ade ambize imfene yakhe ukusezela umoya
  kwinkqubela phambili yophando.
 Ulwenza nzima uphando ngokutyisa uMfezeko ityhefu esebenzisa uNqoza. Umenza
  uNqoza akholelwe ukuba uMfezeko yimpimpi esenzela ukuba abenetyheneba.
 UNqoza rhoqo unika ingxelo malunga nophando lwakhe lkunye noMfezeko.
 UMfuneko wenza iyelenqe lokugalelela uMfezeko ityhefu esingcwabeni sikaHlomlani
  ukuze uphando luhambe ngesantya esiphantsi. Uyasinda uMfezeko.
 Uzama ukunqumamisa uphando akusinda uMfezeko ekubulaweni yityhefu,
  esebenzisa uNqoza ngokuthi makalukuhle uMfezeko azimele esibhedlele ukuze
  amtshisele kwaSiphongo, azokuyeka ukuphanda.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

 Ngalo lonke eli xesha uMfezeko ajongene nemingeni kwimpilo yakhe uMfuneko
  usebenzela ukuba makafe uMfezeko ukuze eli tyala liphandwe nguye yena
  Mfuneko.
 Iinzame zikaMfuneko zezokufihla ubungqina obukhomba kuThantaswa
    njengombulali kaMsindisi ngokufihla ababulali bakaMsindisi abangooSixaki
    nangokutyhafisa uMfezeko ekwenzeni udliwanondlebe noThantaswa.Ulwenza
    nzima uphando lukaMfezeko ngokuzama icebo anokwenza ngalo ukuba abengathi
    uzidubule uMfezeko. Baqulunqa iyelenqe lokusebenzisa ooSixaki ukuba
    bayokugqogqa umpu kaMfezeko kowabo khon'ukuze abulawe ngawo ukuze
    kubengathi uzidubule.
 Uphando lukaMfezeko ngenene alubangalula ngokukaMfuneko kuba lubeke ubomi
    bukaMfezeko esichengeni kodwa ekugqibeleni ufumana ubungqina obayamanisa
    uMfuneko nobuphazamisana nengalo yomthetho watsho wanqunyanyiswa
    ngaphandle kwentlawulo emsebenzini uMfuneko kunye noNqoza.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1      Kukusebenzisa kwabo isigama esibabandakanya bobabini kwiintetho zabo
         njengoosimlwe,     njengoonathi.√√/kukuqulunqa   kwabo  kunye  indlela
         yokuhlasela     uMfezeko.√√/       Ukusetyenziswa    kwentetho   ethi,“
         masingamngxameli ngowethu.”
         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)
7.2      Sesokumpimpa uZalala ukuba nguye obe imipu esitoreni ekugcinwa kuso
         imipu.√√/ Isenzo sokumpimpa uNqoza sokufika emva kwexesha. √√                   (2)
7.3      Batyise uMfezeko ityhefu.√/Bakhuphe uMfezeko esibhedlele egula ngelithi
         bayamnceda.√/Baqulunqe ukutshisa uMfezeko ngovutha.√/Basebenzisa
         uNqoza ukuba aphazamise uphando lwetyala likaMsindisi.√/ Ukugqogqwa
         kuloMfezeko befuna umpu wakhe. √/ Ukuthetha ngoMfezeko kakubi yena
         engekho. √
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                             (3)
7.4      Zange abelula kuba bamtyisa ityhefu akafa.√/Bamtshisa ngovutha akatsha.√/
         Bagqogqa umpu wakhe kowabo abawufumana.√/Bazama ukumgxothisa
         emsebenzini    kwagxothwa     bona.√/    Akafumanekanga     kowabo    xa
         beyogqogqa.√                                                                    (4)
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)
7.5      Ewe kuyalomeleza uluvo lokuba umthetho unamandla kunolwaphulomthetho
         kuba amapolisa anjengooNqoza, noMfuneko abesaphula umthetho
         anqunyanyiswa emsebenzini ngaphandle komvuzo ngenxa yepolisa elinye
         elinguMapheza, √/amapolisa amaninzi agwetyelwa ulwaphulo mthetho√ kanti
         uMapheza omele umthetho yena uphanda abafumane ababulali bagwetywe.√            (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

7.6      Ukubakho kwamaxhwele √kuphembelele kwenze ukuba kubelula ukufunelwa
         kwabantu amayeza okubabulala √njengoko uMfuneko wafunela uMfezeko
         iyeza likaVutha kuSiphongo/ Isolotya lendawo etiphini√ apho uSiphongo
         wayokulahla uthuthu khona ngeenjongo zokugquka umkhondo wokubulala.√ /
          Isolotya lexesha esele kusetyenziwa imfonomfono ukunxibelelana√
          esetyenziswa nguMfuneko ukunika ingxelo kuSiphongo ngokuphanza
          kwecebo labo lokubulala uMapheza. √
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
7.7       Zezokuba unike uMfuneko ityhefu yokubulala uMfezeko ayambulala.√/ Uthe
          umbulele uMfezeko ngovutha kanti usaphila.√
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
7.8       Le ngxabano kaSiphongo noMfuneko iyonyusele kwinqanaba elingentla
          impixano ngokuthi zixhwithane kwazodwa izaphulimthetho zifuna inyani
          ebezikade ziyityeshela kuze ngolo hlobo umthetho ulwaphule amandla
          ulwaphulomthetho.√√
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)
7.9       Ndiyangqina kuba uSiphongo umema uMfuneko ukuba azokuzibonela
          indawo amtshisele kuyo uMapheza.√√/ Ndiyangqina, kuba uSiphongo ude
          abuze, engqinisisa kuMfuneko ukuba umbonile na uMapheza. √√/ Uyabuza
          ukuba umbone ngawakhe na amehlo ukuba uyaphila√√/ Ufuna ukuboniswa
          uMapheza lo kuthiwa uyaphila. √√                                                 (2)
          (Nayiphi na kwezi.)
7.10      Thantaswa ngoku sowuhamba ude ungalali ekhaya kodwa ukuhlangana
          kwethu wawukhangeleka umsulwa.√√/Thantaswa ungumbulali? Ndanceda
          ndingakubhali nakwilifa lam ndibhale uPhumlani.√√/ Thantaswa ubakhohlisile
          abazali bam, bakuthanda kanti uza kundibulala.√√
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)

7.11     Yimfundiso yokuba ungabokumthemba umntu ngenxa yobuhle bezenzo
         zakhe kuba kungathi kanti intliziyo yakhe icinga inkohlakalo ngawe.√√/
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                              (2)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                  DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo kwisincoko esingqina amatiletile
awenzileyo uThole ukuqinisekisa ukuba ufezekisa amazwi, athi “Nam ndakubamdala
ndiya kubanje ngalo mntu.”

   UThole uwathetha la mazwi ebuntwaneni bakhe ondele umfundisi onqanda
    abantwana besikolo besilwa etsalwa sisinxibo nendlela eveza uxolo awayethetha
    ngayo.
   UThole indlela yakhe abafundi bencwadi baqala ukumbona elukuhlwa ngabahlobo
    bakhe uThemba noSonwabo ngokumseza utywala azibone sele eseBhayi
    engaqondanga. Ubuya athi swii nguNomsa kunye nomsebenzi kwaIrvin &
    Johnson. Zonke ezi zibakala zaseBhayi zilibazisa indlela yakhe eya phambili
    kubufundisi. Sikho isingqala, ukubhomboloza, uvalo nokubethwa nguJoe
    okugqibela kumenza asivuselele esi sibhambathiso engekabi mdala kakhulu.
   Ukuthatha kwakhe isigqibo sokugoduka, indlela eya kwesi sifungo iphazanyiswa
    kukuhlangana kwakhona noThemba omqweqwedisela kwinqwelo-mafutha
    emqhatha esithi iyagoduka. Idinditha ndawonye indlela akuvaleleka eKnysna emva
    kohlaselo olwenziwe ziingonyama kuye nabahlobo bakhe.
   Kufika intwanana yentshukumo eya phambilli ngokusuke athi indlela yakhe
    imnyama engaboni ngaphambili kuvele iphupha nencwadana ebonakala
    njengeyona imsindisileyo. Ngesi sihlandlo ubuya asihlaziye esi sibhambathiso
    sakhe sokusebenzela inkosi.
   Ushixi oya phambili kule ndlela yakhe uvezwa kukuhlangana kwakhe
    namakhwenkwana akhangela inkonyana. Oko kumenza azibone sele ezenza
    igqirha kuba ebeyibonile le nkonyana ifunwa ngamakhwenkwe kodwa ibuye imfune
    into awayeyifungele ngamaphupha neentshumayelo sele esisinhanha apho
    eKnysna. Iba likhwelo elithi makathengise ngemfuyo yakhe abuyele ekhaya.
     Intshumayelo inga ibhekisa kuye xa isithi '… goduka ubhek'ekhaya, thengisa
      ngemfuyo yakho.' Imkhumbuza ukuba ukuzenza igqirha kunxamnye
      nezibhambathiso azenza neNkosi yakhe, kwangoko uthatha isigqibo sokugoduka
      ayokuqhubeka nemfundo.
     Iya phambili indlela xa eqina kwisigqibo sokuphindela esikolweni sele uFikizolo
      ecwangcisele ukuba azeke umfazi endaweni yokuya esikolweni.
     Iyatyenenezeka indlela akuzimanya nezinto ezinxulumene nenkonzo apho
      iintshumayelo zakhe zikhatshwa ngamabali kuguquke abantu, akhuthazeke naye
      ezibona usesifungweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

    Inkxaso ayifumana kumfundisi uMaqoma noShepherd iyamkhuthaza imse
     phambili imenze abengumfundisi ophume izandla ngezenzo neentshumayelo.
    UMangaliso ufunda ngokuzimisela de ayityekeze abenezidanga zeM.A. NePhD.
     Ubuyela     ekhaya    engumagrazula       womfundisi. Oko    ukubonakalisa
     ngokuphumelela ukuvusa ibandla elalisele lincanyiwe iGeorge Goch. Wakha
     ibandla laseSpes Bona elalisele lincanyiwe.
    Oku kuphumelela kwakhe kufezekisa amazwi awawathetha ebuntwaneni bakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                     [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1      Kukubhunga bobathathu.√√/ Kukudana bobathathu.√√/ Kukufa namthanyana
         kwabo bobathathu ngokuphindela kukaThole esikolweni.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)

9.2      Kukuthi ebesiqale selemdala kakade isikolo waze wasiyeka phakathi kodwa
         abe esafuna ukubuyela kuso.√√/Kukuba sele evela kusebenza
         eRhawutini.√√/Kukuba ngokwenkolo kaFikizolo uThole engasafanelanga kuya
         sikolweni efanelwe ngumtshato.√√
         (Nayiphi na kwezi)                                                              (2)

9.3      Uzibona eseBhayi engaziqondanga ukuba uya khona engazi nendlela aye
         ngayo.√/ Ubethwa nguJoe kwakweli Bhayi ngenxa yokuthandana noNomsa
         abesele ezilahlele kuye emva kokuzifumana eseBhayi engaqondanga.√/
         Ukuzibona esemngciphekweni wokuntywiliselwa emlanjeni ephila ngooJoe.√/
         Uzibona      esemngciphekweni      wokuqwengwa ziingonyama     kwihlathi
         laseKnysna.√
         (Nasiphi isithathu esichanekileyo)                                              (3)

9.4      Ufunde into eyiyo xa efunde ngempumelelo, waphumelela imatriki.√/
         Wazibalula      ezingxoxweni    eDikeni.√/wanguSihlalo    weSCA.√/Wamela
         uNokholeji kwingxoxo mpikiswano eKapa√/waba ngomnye kubafundi
         abanyuliweyo       ukuya    kwingqungquthela    eNgilani.√/Wafunda  iB.A
         kwaNokholeji.√/Wenza izifundo e-Oxford wabuya sele enguGqirha. √
         (Nasiphi isine esichanekileyo)                                                  (4)

9.5      Kulomelezile kuba uthe akuzithathela esakhe isigqibo wasilandela
         waphumelela emva kokuba zonke eza zigqibo ukusukela kwezikaThemba,
         Nomsa, esokuphangela kwaIrvin & Johnson, zingamsanga kubufundisi
         awayebujongile suka ezinye zazo zamkhupha esiporweni.√√                         (2)

9.6      Ukuncipha kobugebenga nokukhula kweemvuselelo zokonwabisana
         eziqhutywa yinkonzo ezikwesi sicatshulwa zingumqondiso wokuzalisekiswa
         kobizo lukaMangaliso.√√                                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

9.7       Ingqineka ngesizathu sokuba ngexesha awayengekafiki abaxaxekise abantu
          baseGeorge Goch babengootsotsi.√/Babezizigebenga.√/Babesela utywala.√/
          Babechitha ixesha elininzi kulonwabo olungakhiyo.√/ Lwancipha uselo tywala
          nobugebenga/ baguquka ootsotsi.
          (Nasiphi na isibini)                                                             (2)

9.8       Le ntsebenziswano kaThozama noMangaliso iyinyusele kwinqanaba
          elingentla impixano engokungahambelani kobutshijolo nobizo ngokuthi
          yaphule amandla obutshijolo ngokunika uMangaliso izixhobo zakwaMoya
          ezivela kuThozama nezitsho zamsindisa kwiingxaki zehlabathi ebekuzo
          eKnysna.√√
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

9.9       Ndiyangqina kuba abawuvali umlomo emva kweemvuselelo zikaThole.√√/
          Ndiyangqina kuba bashunyayezwa nguThole baguquke.√√/Ndiyangqina kuba
          luyanda uManyano lwamadoda namakhosikazi.√√/ Ndiyangqina kuba elo
          bhotwe lase Spes Bona lalizala lime ngeembambo kubuye nophi umntu
          besiya kwimvuselelo elapho.
          (Nasiphi isibini.)                                                               (2)

9.10      Thole! SowunguMangaliso ngoku? Yhini sakushiya ujongwe ziingonyama
          ngenxa yethu emva kokuba sasivela kukulahla eBhayi, sikuseza notywala
          ungabufuni.√/Sicela uxolo ngokukhwelisa itaxi eya eKnysna ngexesha
          ubufuna ngalo ukugoduka.√/Siyasibona isizathu sokungaqwengwa kwakho
          ziingonyama kuba bekufuneka uguqule abantu.√
          (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

9.11      Yeyokuba kuyimpazamo ukutshintshatshintsha iinjongo zobomi ngokwemeko
          okuyo kuba uThole zange kumonwabise ukuba ligqirha naloo mali
          yayingamakhipha zange imnike kuphumla emphefumlweni.√√
          (Nayi phi na impendulo echanekileyo.)                                            (2)
                                                                                           [25]

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

     Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
      njengesikhokelo kuphela.
     Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
      bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
     Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
     Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ubukhulu bukaThixo
kaMfazwe esebenzisa amatyeli asinde cebetshu ngawo kwindlela yakhe
yokuzabalazela inkululeko yelizwe lakhe.
 UMfazwe uyabanjwa agityiselwe kwimoto yamapolisa enenja efuna ukumqwenga
   kodwa uyasinda.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                 DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

   Usinda ekufeni apho abantwana ebebafundisa nabo ebengabafundisi befuna
    ukumtshisela emotweni ehamba noSiqithi.
   Emngcwabeni kaMachule usindiswa nguSiphiwo noSiphiwo bambalekisela
    kwamfundisi uHlathi.
   Ngelixa ahlala kwamalume wakhe iinqwelo zamapolisa ziyamlandela kodwa izinja
    ziyawagragramela amapolisa de ajike abuyele apho avela khona.
   Entlanganisweni yasekuhlaleni usinda ekufeni ekuhlaselwa ngabantu
    basekuhlaleni bambetha ngamanqindi, bayamkhaba bamfaka iimpama
    bamgibisela nangeembokodo.
   Emotweni alele kuyo kuba umzi wakokwabo utshisiwe, uyasinda kubahlaseli
    abalande ekhondweni lakhe befuna ukumbulala.
   Endleleni eya kwamalume wakhe, ugagana nenyoka ifuna ukumhlasela, ihlaselwa
    yinja, uyasinda.
   Kwindlela esingise kwisikhululo sikaloliwe eNkwankca uhamba noNdima bafika
    amapolisa evale yonke indawo, usindiswa kukuba alibala kukuhleka ubufutshane
    bukaNdima alibala tu ngomsebenzi wawo, bayagqitha apho kuwo.
   Kwisikhululo sebhasi eNgxingwa uMfazwe uqaphela ukuba uyakhangelwa
    ngamapolisa uthi hlasi idyasi nomthwalo kwindoda enxilileyo. Kubanjwa le ndoda
    kanti ayinapasi amapolisa akayiboni nale iphothe iinwele ayifunayo indoda
   Xa asukayo uloliwe amapolisa aza kweli cala linoMfazwe aphazanyiswa yingxolo
    yentombazana ehamba nomntwana eleqa uloliwe, alibala yiloo ntombazana.
    UMfazwe ufumana ithuba lokuphuma endaweni agoxe kuyo apha esitishini.
   Xa akude kufuphi nesikhululo saseThongo umisa ngesiquphe uloliwe, uMfazwe
    ugqiba kwelokuba ehle kanti yindlela azisindisa ngayo leyo, bayabanjwa abaninzi.
   Ubukhulu bukaThixo kaMfazwe bumncede ukuba ahlangane nomzingeli omnike
    umqulwana osongelwe ngesikhumba senyamakazi, unamafutha, umqwayito
    wenyamakazi, izintana ezinyhijwe ngamafuthana namagqatyana omthwazi.
    Zizixhobo ezo ezimncede ukuba angahlaselwa ngamarhamncwa ehlathi
    nezimncede ekufumaneni amandla okuya phambili.
   Kwezo ntaba ubona ityholo elihambayo kanti yiveni yamapolisa uyabanjwa. Uphela
    ithemba uMfazwe kodwa uyathandaza ucela neminyanya yakhe yaseMacirheni
    ukuba imncede. Iyamisa iveni kuthiwa makaphele emehlweni.
   Ukhweliswa yimoto eya eMgazi ethi ibhukuqe itshe nabantu yena uyasinda.
    Ngengomso xa aya kujonga loo ngozi ubanjwa ngamajoni.
   Kuhlaselo olujolise kuye eThongo ubethwa ngamajoni amnyathela ngeenyatawuri
    zamaquza asemkhosini entloko, uyancama, umphathi wamajoni udubula phezulu
    athi xhonkxosholo amajoni abe uyasinda njalo.
   Unikezelwa kuSikhotsholo nomfo omfutshane ukuba baye kumbulala suka
    kudutyulwe bona bathunywa yimpi yabavukeli, uyasinda uMfazwe.
   Uyakhululwa eThongo ukuba aye eMgazi unikwa umpu kaSikhotsholo. Endleleni
    uva izithongakazi zikrazula isibhakabhaka kanti uchanwa yimbumbulu uve
    ngokonyela komlenze, uyasinda akafi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                   DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

      Imozulu inegalelo ekumkhuseleni kuhlaselo lwezilwanyana zasendle kuba
       kunetha, zonke zithe nca emingxunyeni yazo. Uthuku lwakhe lumbonisa qho
       ngengozi anokuba kuyo, atshintshe iindlela zakhe. Uyazicezela iindawo
       ezibonakala izizigqubu zeemfazwe, asinde.
      Usinda ekuhlaselweni nguNdoyisile isilwanyana esifuna ukumqwenga esemthini.
      Kwizigcayiseli ezisetyenziswa ngabavukeli bakarhulumente namanye amaqela
       ahambisana norhulumente njengoko esilwa utshaba uyasinda.
      Kusoloko kukho abantu abamncedayo, mhla ehamba eThongo unikwa umpu
       kaSikhotsholo.
      Uphaphama sele eseMthontsi kwiqela lentsimbi ebomvu. Akululanga eMthontsi
       kuba bakhe bahlaselwe. Inqwelo-ntaka yaseMzafrika iphefumla iintolo zomlilo,
       ubalekela emqolombeni kuloo mbubhiso engazange ibe nangxwelerha iluthuli
       eluthulini, uyasinda.
    Ngenene mkhulu uThixo kaMfazwe, umsindisile kubo bonke ubungozi adibene nabo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                                         [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1      Bobokuba     ngokwesicatshulwa    isahluko    esasiza        kugqityezelwa
          sasingokulwelwa kwenkululeko ngamazwe ase-Afrika.√√                                (2)

11.2      Kukuthengisa    ngelizwe  ngokunika  amapolisa    ulwazi olumalunga
          neentshukumo      zabantu    bomzabalazo.√√/Kukuthengisa   ngabantu
          abamnyama ngokuthi anikezele kumapolisa ngamagama abantu abathatha
          inxaxheba emzabalazweni.√√
          (Nayiphi kwezi)                                                                    (2)

11.3      Kukubamba kwawo abantu abangenatyala abafana noMfazwe.√/Ukudubula
          babulale abantu abavakalisa imvakalelo yabo ngokucinezeleka.√/Ukubulala
          abantu ejele.√                                                                     (3)

11.4      Akuzange kubemnandi kuba zaye zatshintsha izinto kwakho inkululeko aze
          amapolisa awayephila ngokungcikiva yena afa namthanyana.√/Uthe akubuya
          elubhacweni sele eyijaji kwafuneka ambuse okanye athathe imiyalelo kuye.√/
          Ubudenge awayemtyhola ngabo waboyisa kuba akazange ade
          abeyimpimpi.√/Amapolisa ayengasenamntu wokumxhaphaza kuba abantu
          babesele bekhululekile.√
          (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                   (4)

11.5      Kulomelezile kuba uMfazwe walikhulula ilizwe ngempumelelo kanti
          abasemagunyeni oxuthwa amagunya abo, ababulala abantu babanjwa
          bagwetywa kwangaba babebacinezela.√√
          (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                   (2)

11.6      Imontlalo yexesha lengcinezelo iquka ukutshiswa kwezikolo, ukutyholana
          ngobumpimpi ize ikhulise amatshantliziyo afana nooMfazwe.√√/Ukubanjwa
          nokuvalelwa ejele kwabantu abalwela amalungelo abo kuphembelele ukuba
          abantu babengamatshantliziyo kule noveli.√√
          (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                       DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

11.7     Kungokuba uNtshebe noNyama bamhloniphile uMfazwe bambona
         njengetshantliziyo ngenxa yamagingxigingxi adlule kuwo endleleni eya
         elubhacweni.√/Kungokuba uNtshebe noNyama bamnika iwonga uMfazwe
         lokukhankathela amakhwenkwe afikayo elubhacweni.√
         (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                           (2)

11.8     Le ngxabano ibonyusele kwinqanaba elingentla ubutshantliziyo ngokwaphula
         amandla okungcikiva kuba kutsho kwacaca ukuba uMfazwe akayiyo impimpi
         abebecinga ukuba uyiyo.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                        (2)

11.9     Ndiyangqina kuba uKhonjwayo akade                  awukhuphe   umyalelo     wokuba
         kuyokuthintelwa abavukelimbuso.√√                                                          (2)

11.10    'Mfazwe ndiyavuyisana nawe ngokubhaca kuba kukhululeke abantu
         abamnyama into endandingayiqondi.'√√ /'Ndiyakubulela ngokubhaca kwakho
         kuba nomntwana wethu uza kuphila ubomi obungcono benkululeko.'
         (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                           (2)

11.11    Yeyokuba akulunganga ukungamthembi umntu kuba uMfazwe zange
         amthembe uNokuzola kanti uzikhathaza ngento engeyonyani wade wabe
         uziphosanisa nokuzazi ukuba unomntwana kuNokuzola.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                        (2)
                                                                                                    [25]

                                             OKANYE

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
     njengesikhokelo kuphela.
    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
     bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila ukuba mkhulu
ngokugqithisileyo kukaMvundla nokususwa kwedyokhwe yobukhoboka emntwini
ngokwesibongo; NguRhulumente wethu lo:

   UMvundla uzibonisa ubukhulu kule ntsomi ngezenzo zakhe zobulumko ukogqitha
    izilwanyana zasendle ezaziwa ngamandla azo.
   UMvundla ukubonisa ukubamkhulu ngokugqithisileyo ngokukwazi ukuthi
    abenamehlo angaphambili achola-chole izinto ekuthe kanti ziza kuba luncedo
    endleleni yakhe. Ezo zinto ibe ngumpu, ingxawa neentsiba zencanda.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                  DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha


   Ubukhulu obugqithisileyo buvela ekwilizwe angalaziyo ngecebo angathi ulilungisile
    lokufuna ukukhatshwa, luFudo elwazi ukuba luyacotha xa luhamba kwaye ingekho
    into olunokumnceda ngayo mhla ngengxaki. Ude aluthembise ukulubophelela
    ngomnxeba alurhuqe.
 Ubukhulu bakhe buvela ngexesha avalelwe ziingonyama emngxunyeni sele zifuna
    ukuva ubungakanani belizwi lakhe, azoyikise ngelizwi elidokodoko ezibiza
    'ntwanandini' iingonyama.
 Iingonyama xa zifuna ukubona ubukhulu boMvundla zicela axhwithe uboya bawo
    asuke arhole iintsiba zeencanda zitsho zoyike iingonyama kuba zingazange
    zibubone uboya obude nobungqindilili njengobukaMvundla.
 Ubukhulu bukaMvundla bubonakala xa ekhupha uFudo esithi lithole leentakumba
    zakhe. Oku kuyazothusa iingonyama ziqonde mhlophe ukuba xa enethole
    lentakumba enkulu kangaka inokuba mkhulu ngokugqithisileyo.
 Ubukhulu bukaMvundla kwakhona buvela xa ecela ukuba iingonyama zenze
    umgqumo wazo nawubize ngokutswina. Ngelakhe ithuba lokwenza umgqumo
    ugragramisa izulu lezandla ngompu. Ubonakala njengomntu omkhulu
    ngokugqithisileyo xa zibaleka iingonyama ezinye zingxwelerheke, ezisindileyo
    zikhuze ziqonde ukuba mkhulu nyhani uMvundla kuba zange zasibona isilwanyana
    esigquma kude kufe ezinye izilwanyana.
 Amazwi athi 'Ndimkhulu ngokugqithisileyo' kule ntsomi ayinyani akwabonisa
    ukuzithemba kunokungoyiki ngokoyikiswa kukaMvundla nto leyo eluphawu
    lobukhulu.
Isibongo nguRhulumente wethu lo!
 Isibongo nguRhulumente wethu lo! sikwazile ukubonisa ubungqina bokususwa
    kwedyokhwe yobukhoboka emntwini. Ibibonakala kwingcinezelo yabantu
    abantsundu becinezelwa ngabaMhlophe.
 Idyokhwe yobukhoboka ibibatyhalela elubhacweni abantu abantsundu beshiya
    iintsapho zabo ngasemva, ukuzuza inkululeko kwabenza babuyela eMzantsi
    Afrika.
 Idyokhwe       yobukhoboka     yasuswa     emntwini   omnyama     ngokukhululwa
    kwababegwetywe iminyaka entolongweni bengawaboneli ntweni amashumi
    eminyaka abagwetywe wona kunamawakawaka eminyaka engcinezelo.
 Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kuqinise umanyano phakathi kwabantu
    abamnyama ngokuza nesisombululo kwabo babengcatsha abanye abantu
    abamnyama batsho bayeka ukubulalana bamanyana.
 Emva kokususwa kwedyokhwe yobukhoboka ababeye elubhacweni babuya
    bezixhobise ngemfundo komaFort Hare nakwaNokholeji.
 Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kutsho kwanika abantu abantsundu ilungelo
    lokovota, bakhethe uRhulumente abamthandayo, nto leyo ibingekho ngaphambili.
 (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                       [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                            DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

13.1     UDeli akafuni kumkhapha uDeliwe kuba uthi kulihlazo ukuhamba naye.√√/
         Wayesoloko uDeli ehleka uDeliwe esithi akufanelanga abe ngowakowabo.                         (2)

13.2     Usoloko ehamba yedwa.√√/Abantu                baselalini    nazalwa    nabo   abafuni
         ukubasendaweni enaye.√√
         (Nayiphi kwezi)                                                                              (2)

13.3     Sesokungamthandi besithi mbi kuba enesifombo.√/Sesokungafuni ukuba
         uDeli amkhaphe umntakwabo.√/ Sesokumthuma endaweni ekude yedwa.√                             (3)

13.4     Ucwezela kude ebantwini xa eyokutheza.√/Uvuka ngomsobomvu xa esiya
         emlanjeni ehamba yedwa.√/Uya ngokuhlwa emlanjeni ehamba yedwa.√/
         Ubabhontebhonte zizilonda ngenxa yokusolwa ngumlambo aya kuwo
         sekuhlwile.√                                                                                 (4)

13.5     Kulomelezile kuba ukudibana kukaDeliwe nomthandazo wexhegokazi
         woluleka umqolo baze ababemngcikiva bacela uxolo, sebembungezelela.√√                        (2)

13.6     Ulwele amalungelo oluntu               lwaseMzantsi        Afrika.√√   /   Kukunceda
         abangenamandla okuzinceda.                                                                   (2)

13.7     Kukuba enze ukuba imfundo ingakhethe bani.√/ Kukuba imizabalazo yakhe
         ibe nesiphumo esizizikolo ezingakhethe bani.√/Umbongo uthi usindise
         abahlolokazi ngokufundiswa kwabantwana babo.√/Usindise iinkedama
         ngokulwela ukuba zifundiswe.√
         (Nasiphi na isibini)                                                                         (2)

13.8     USteve Biko unyusela kwinqanaba elingentla impixano engobuthandazwe
         nengcinezelo ekwesi sibongo ngokuthi azise isisombululo sengcinezelo
         ekhoyo bude ubuthandazwe buwaphule amandla engcinezelo.√√                                    (2)

13.9     Isikhahlelo, A! Steve Biko.√/Ukungalingani kwezitanza.√/Imvano siqalo.√
         ukubongwa nokunconywa komntu ngemisebenzi yakhe.√/ Kubongwa iqhawe.
         Isikhahlelo esivula sivale umbongo A! Mzantsi- Afrika!/ Impinda A! Mzantsi
         Afrika!/ ufunwa ukufundwa ngemvakalozwi ephezulu.
         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                                   (2)

13.10    Lutsha lwanamhlanje ilizwe ndilibuyisele kuni thathani uxanduva nihambe
         kwikhondo lam kuba indlela ndiyihlahlile.√√/Lutsha lwanamhlanje hlukanani
         nokuyifuna ukuyifumana sele ibekwe esosini imfundo, fundelani ukukhusela
         uMzantsi Afrika ngayo.√√
         (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                             (2)

13.11    Kukuba umfundi wombongo azifake ezihlangwini zaso.√√/Usondeza umfundi
         wombongo ngeemvakalelo kumyalezo wakhe.√√
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                          (2)
                                                                                                      [25]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:                   25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba umnqweno
ongenelelweyo womlinganiswa uyafadalala ade achitheke xa umnikazi engenamandla
wokuwukhusela. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguGugulethu.

   UGugulethu unomnqweno wokutshata intombi ayithandayo. Ikhaya lakhe
    linomnqweno lona wokufumana umfazi othandwa likhaya, ikhaya lizathuza ngezalo
    iimpawu zomfazi elimfunayo noGugulethu ezathuza ngezakhe iimpawu.
   Umnqweno ukhula ngakumbi asakuvunywa nguNomaMpondomise ngexa ebesele
    exelelwe ukuba usexabisweni lokuthatha umfazi. Umnqweno kayise nonina
    wahlukile kowakhe malunga negama lentombi amakayitshate.
   Umnqweno wakhe womelezwa kukukhutshwa kweenkomo zikaMcunukelwa
    ngeenjongo zokwamkela isicelo sakhe somtshato.
   Uthezeka amandla ebewafumene kwileta kaNomaMpondomise kusakuqhekeka
    aMaHlubi, ezalela endle uyise emisa ngesiko alilandelayo. Ukukhalala kwamaHlubi
    kukona kumtheza amandla atsho angaqiniseki ngaMaHlubi. NoZwilakhe umisa
    ngamazwi amakhulu angumqobo kwiminqweno yakhe athi akanakuze ajike
    nokuba angachasa ade alale ngomhlana.
   Uyafadalala sele evuselelwe amandla akhe lungenelelo lukaMzamo omxhasayo
    athezeke amandla kwakhona kuba uyise akalingene elikaMzamo aqalise abone
    iindudumo zasemoyeni. Ude unesikhalo sokuba uNomaMpondomise sele
    zikhuphile iinkomo zikaMcunukelwa.
   Ukuzama kwakhe ukukhusela umnqweno wakhe uvuka necebo lokungasayini
    ecaweni xa etshatiswa noThobeka. Uyawungenelela lo mnqweno uZwilakhe
    ngenjongo yokuphumeza owakhe umnqweno emsayinela ecinga ukuba uyalungisa
    kanti uyamphephetha umntwana.
   Uthezeka amandla ngakumbi xa nomfundisi esoyisakala kungenelelo
    olumthethelelayo ngokuvumela ukuba kude kusayine uZwilakhe kube kutshata
    uGugulethu yena.
   Ngenxa yokungabinamandla okukhusela umnqweno wakhe elinye icebo avuka
    nalo lelokushiya ikhaya iminyaka elishumi elinesibini ehleli eMthatha eshiya
    uThobeka ngasemva. Neli lifadalaliswa kukungenelela kukayise ethubeni emva
    kweminyaka eli-12 ngokuthumela uThobeka           eMthatha aguquke umntwana
    abengumbulali.
   Uthezeka amandla lityala lokwaphula isithembiso somtshato ngokumangalelwa
    nguNomaMpondomise,        angabinamandla     okukhusela     umnqweno     wakhe
    ngokusindisa uNomaMpondomise de abe uzintywilisela emlanjeni ufadalale
    umnqweno wokuba ngumfazi wakhe. Uyaguquka uGugulethu abe ngumzili
    weminyaka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                21                DBE/Novemba 2023
                                     NSC – Isikhokelo sokumakisha

Ubomi bakhe buchitheka xa liphanza necebo lokunxiba iimpahla ezimnyama esithi
unyusa amandla akholelwa ukuba ukuzila kummanyanisa nomfazi wakhe
uNomaMpondomise. UZwilakhe ungenelela ngokuthumela uThobeka nabantwana
bakhe kuGugulethu eMthatha.
 Uhlala iminyaka eMthatha ezikhwebula kubantu abangenelela ngeminqweno yabo
   kowakhe,     enenkolo    yokuba     ukunye nomfazi   womnqweno     wakhe
   uNomaMpondomise ngokomoya.
 Ukufika kukaThobeka okungumnqweno kayise wokumdibanisa naye kumtheza
   amandla wokukhusela umanyano lwakhe noNomaMpondomise.
 Ayaphela tu amandla wakhe ebemana ewaqweba, uyafadalala, achitheke
   ngokujika abengumbulali, abulale uThobeka nabantwana bakhe, aze agwetywe
   intambo.
   (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                    [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

BUZANI KUBAWO – WT Tamsanqa

15.1    NguZwilakhe.√/NguMaGaba.√/NguMcothama.√/NguLangeni.√/NguManyawuza.√/
        nguMadongwe.√
        (Nasiphi isibini kwezi.)                                                            (2)

15.2     Luluvo   lokwahluka     kweembono       zabatsha    nabadala  ngesithethe
         sokubonela.√√/ luluvo olungesiko lokubonela nesenzo sokuzikhethela intombi
         ethandwa nguye. √√// luluvo lokutshintsha/ lokwahluka kwamaxesha olwenza
         ungquzulwano phakathi kolutsha nabantu abadala ngenxa yesiko
         lokubonelwa nokuzibonela. √√/                                                    (2)

15.3     '... ngokurhawula igqaza'√, sinefuthe lokunonga intetho√/nokufihla okanye
         ukubiyela intetho ukuba ihlale phakathi kwabo bengabahlobo.√/Lokutyhila
         ukuba esi sibini sinolwimi olulolwabo bodwa nanjengoko bengabahlobo.√
         (Nayiphi kwezi)                                                                  (2)

15.4     Isimo sentlalo esikukwahlulelana kwamaxesha√ sidala iyantlukwano
         ngokweembono zabadala nabatsha malunga nokukhethelwa
         nokungakhethelwa undofanaye.√ /Siyiphembelela ngokuthi sifukame
         iyantlukwano √malunga nokukhetha umfazi ngothando ngeli xesha abadala
         bemkhetha ngekhaya azalwa kulo.√ / Ukwahlukana ngokukhetha umfazi √
         ngembonakalo nangemvakalelo bengasebenzisi uthando kwenza ukuba
         kudaleke ukungavisisani. √
         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)

15.5     Uvakalelo lokonwaba,√/ Uvakalelo lokwendela kothando analo./uvakalelo
         lothando olungapheliyo√/ kuba ukuphindaphindwa kwegama ndamthanda
         nale thoni ifundeka ngayo kubethelela ubunzulu bothando esasinalo
         isithethi.√                                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2023/7f234418-5dc1-4178-8d1b-132a23612119) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2023/80aeedab-965a-48a0-ac68-db4daec7fa72) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2020/96dbcf2d-5e6c-409a-b817-cdef2d3c8d8d) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
