# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isixhosa. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2023

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-28.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          2                       DBE/Novemba 2023
                                           NSC

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olusekelwe
         ukufundwa kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza
         kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                         (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli        (25)
         ICANDELO C:        IDrama                          (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama
              oyifundileyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ubemNYE NOMFUTSHANE
              ubemNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO

             Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
             Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2              3                   DBE/Novemba 2023
                                               NSC

7.       Landela imiyalelo           ebhalwe   ekuqaleni   KWECANDELO   NGALINYE
         ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          4                           DBE/Novemba 2023
                                           NSC

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU             INOMBOLO
                                                                              YEPHEPHA
1.   'Ukubethwa ngemvaba'               Umbuzo osisincoko         10              6
                                           soncwadi
2.   'Okuhle '                          Umbuzo omfutshane         10                8
3.   'UWG Bennie'                       Umbuzo omfutshane         10                9
4.   'Watsha umzi'                      Umbuzo omfutshane         10               10
                                          KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Amatshivela'                   Umbuzo omfutshane    10        11
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
           uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
           ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                  Umbuzo osisincoko         25               13
                                           soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                Umbuzo omfutshane         25               13
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo osisincoko         25               16
                                           soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!              Umbuzo omfutshane         25               16
10. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo osisincoko         25               18
                                           soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                   Umbuzo omfutshane         25               18
                                          OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo osisincoko         25               20
                                           soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli         Umbuzo omfutshane         25               20
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                       Umbuzo osisincoko         25               23
                                           soncwadi
15. Buzani Kubawo                       Umbuzo omfutshane         25               23
16. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo osisincoko         25               26
                                           soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                  Umbuzo omfutshane         25               26
*QAPHELA:         KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule          umbuzo    OMNYE
                  OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda    ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko        okanye     imibuzo
                  EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2               5                     DBE/Novemba 2023
                                                NSC

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
A: ISihobe
                                          1–4               2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                             emiselweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                           5                1
   (ISihobe esingafundiswanga)                                     ongamiselwanga)

B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko                    6–13               1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                         14–17              1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

QAPHELA:       KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
               OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
               Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
               emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        6                    DBE/Novemba 2023
                                         NSC

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO

    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.

UKUBETHWA NGEMVABA – SEK Mqhayi

1         Ngamaxesha andulo ubisi lusagcinwa
2         Ngeemvaba emizini, umnumzana othile
3         Wasuka wabambana nenkosikazi yakhe
4         Wathabatha imvaba wayityundyutha ngayo.

5         Kwathi ngexa lokuhlwa ethulula ubisi
6         Suka lwazekelela ukuphum' emvabeni.
7         Wayivula ngomnwana wabuya nent' emnandi
8         Efana namafutha akusa emlonyeni.

9         Waxakwa yile ncasa kodwa wacing' icebo,
10        Kwasuka qho aqhwaye ingxabano ngelize,
11        Aphange emvabeni atyundyuthe umfazi,
12        Kuvel' amafuthana okuqab' esonkeni.

13        Yazingisa le nkqubo mihla le wanomsindo,
14        Yaxakw' inkosikazi sisimilo esitsha
15        Sendoda, phof' incoma ingabethwa ngenduku,
16        Ngokwezolo, ibethwa ngemvab' ethambileyo.

17        Isiphumo sobetho sabamnandi nakuyo,
18        Ukuqatywa kwesonka ngamafutha amnandi,
19        Kuhliswe nangobisi kulandele intlahla,
20        Nobubele kwindoda emva kwezo ngxabano.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         7                          DBE/Novemba 2023
                                          NSC

21       Sekudala indoda yabhaqa ndlela yimbi
22       Yokwenz' amafuthana yafuthelana nomthi,
23       Iwubethe ngemvaba. Yaphuml' inkosikazi.
24       Yaba kubhaqwa oko ukwenza ibhotolo.

Sebenzisa isakhiwo (iploti), umxholo nolwimi ukutyhila ukuba lo mbongo uyabalisa.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          8                       DBE/Novemba 2023
                                           NSC

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.

OKUHLE – ZS Qangule

1        Yakhula inkwenkwe yabheka esikolweni,
2        Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.
3        Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi,
4        Iwadlakaza amanani njengesiNgesi.

5        Yazixaka iititshala zaphoselana ngayo,
6        Kwakuthi khinxi kukhululwe ngezayo.
7        Yaba yiminyakana idudulela phambili,
8        Bothuka bonke bajonga phambili.

9        Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini,
10       Waphela umzi yavungama ilali.
11       Yaba mbalwana yabhavumlela kude,
12       Wathi umntu uncamile ifuzile kakade.

13       Yaphela imfuyo kwaxhathiswa ngehagu,
14       Yabila ingqondo yona okweyegagu.
15       Lancama ixhego lathi liyazinikela,
16       Likhusela ikhehlekazi evasini lizincamela.

17       Labuya litaka izimanga lakukhohlela,
18       Nakwikhehlekazi kukubi lizitotobela.
19       Naxa kunjalo bathi kumele agqibe,
20       Wasebenza naye wabhitya nemilebe.

21       Qondo le-BA walixway' emhlana,
22       Ngqondo yakhe zange izigwagwise.
23       Lachach' ixhego nexhegwazana,
24       Khanyisa mzi babone kudana.

2.1      Nika zibeziBINI izenzo ezihle zenkwenkwe ngokwesitanza soku-1.                    (2)

2.2      Xela ukuba uthetha ngabani umbongo kwigama elinomgca ngaphantsi
         kumqolo we-6.                                                                     (1)

2.3      Caphula imiqolo emiBINI eqaqambisa ubunzima elalikubo ikhaya lenkwenkwe
         kwisitanza se-3.                                                                  (2)
2.4      Nika udidi lwesixhobo sesandi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisitanza
         se-4.                                                                             (1)
2.5      Luzisa luvakalelo luni ubaxo olubhalwe ngqindilili kwisitanza se-6. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                  (2)
2.6      Ingaba lo mbongo uphumelele ukuqaqambisa ukuzinikela njengesixhobo
         sempumelelo? Xhasa impendulo yakho.                                               (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         9                         DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.

UWG BENNIE – SEK Mqhayi
'Konke akwenzayo wokuphumelelisa' (Ndum 1:3)

1        ULusingasinga ngumdaka kaBhene, -
2        Uvelel' iimbombo zomhlaba;
3        Uyise wentetho kaXhosa, -
4        Enqunq' amabatha namakhwiniba;
5        Angangqin' okaCingo nokaNdawo;
6        Amathol' aseMpumalanga.
7        Buza kokaMbangeni;
8        Amathol' aseNtshonalanga.

9        Bayalaz' ithole lomJingqi, -
10       lint' ezingabuyi ngamv' edabini.
11       Umagwaza ngemfund' eluhlangeni,
12       Avike ngengweletshetshe yevangeli.
13       Goduka nto kaBhen' ufezile,

14       Wagqiba woyisa kwancameka;
15       Lusingasinga lujong' awophayo,
16       Lubophe ngoMathunga waseGiliyadi,
17       Arhashaz' amathamb' ezihlanjeni, -
18       Libuyel' ithambo kwithambo lalo.
19       Hamba mfo kabawo!
20       Njengel' enkulu yakwaThixo!
21       Ncincilili!!! Bham-Dovalele!!!

3.1      Nika zibeziBINI izenzo ezihle zikaBennie ngokwesitanza soku-1.                    (2)

3.2      Xela ukuba uthetha ngabani umqolo we-9 xa uthetha ngethole lomJingqi.             (1)

3.3      Caphula imiqolo emiBINI equlethe izixhobo ebezisebenzisa okaBennie xa
         ezama ukuphumelela ngokwesitanza se-2.                                            (2)

3.4      Nika udidi lwesixhobo sesandi esinomgca ngaphantsi kwisitanza se-2.               (1)

3.5      Uzisa luvakalelo luni umqolo obhalwe ngqindilili kwisitanza se-3? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                  (2)

3.6      Ingaba lo mbongo uphumelele ukwenza ukuba amaXhosa amthande
         uBennie? Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         10                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
WATSHA UMZI – Nontsizi Mgqwetho
1         Amaxesha obumnyama agqithile
2         Neza mini zobudenge ziphelile
3         Ungumbulali na wena njengoKhayeni?
4         Zatsho ngentsholo iintombi emlanjeni
5         Ezasemathanga nasemanxuweni
6         EzakwaMshweshwe noLangalibalele
7         Velani nkokeli khe nisichazele.
8         Halahoyi ma-Afrika nalo ke ivumba
9         Linukisa okwenyoka yomhlaba
10        Kwahluthw' amakhaya kunye nobukhosi
11        Namhla ooNozala bahamba ngePasi.
12        Hayi ukuhlala kwawo wodwa umzi
13        Nokungenwa kwamasango alo mzi
14        Obantu babenikwe iintsikelelo
15        Namhla simanga ngumzi weembandezelo.
16        Ziphi na iinkokhelikazi ze-Afrika?
17        Sancama namhlanje thina mzi kaNgqika
18        Wakhonkxwa na Afrika ngamakhamandela?
19        Bathini bona abadlula ngendlela?
20        Baza amehlo kade ndandibona
21        Akakuxelelanga na uNtsikana?
22        Sadlala ngoThixo wethu kubeLungu
23        Namhla izwe lethu yinkqu yeshologu.
24        Watsha umzi luphawu lukaKhayeni
25        Ungumbulali na wena njengoKhayeni?
26        Nezidenge eAfrika mazivuke
27        EDekapolis nezidenge zavuka.
4.1      Nika isenzo sikaKhayeni nesenzo sabantu abakhalazelwa ngumbongo
         esifaniswa nesakhe.                                                               (2)
4.2      Xela ukuba umbongo uthetha ngeentombi zasiphi isizwe ngokwesitanza se-2.          (1)
4.3      Caphula kwisitanza se-3 imiqolo emiBINI eqaqambisa ingxaki okuyo umzi
         othetha ngawo umbongo.                                                            (2)

4.4      Nika udidi lwesixhobo sesandi esinomgca ngaphantsi kwisitanza se-4.               (1)
4.5      Kuzisa luvakalelo luni ukusetyenziswa rhoqo kombuzo buciko kulo mbongo?
         Xhasa impendulo yakho.                                                            (2)
4.6      Ingaba lo mbongo uphumelele ukwenza abantu bavuke, bazibone ukuba
         abanagalelo lihle kwingxaki ekuyo i-Afrika? Xhasa impendulo yakho.                (2)
                                                                                           [10]
                                        KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            11                            DBE/Novemba 2023
                                             NSC

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

AMATSHIVELA – John Solilo

1        Amatshivela mathathu elizweni;
2        NgooAsindim! Andazi! Andikhathali!
3        Kwimizi ngemizi ayabonwa;
4        Kwimizi ngemizi ayaziwa.

5         Ayabhoxa eson'iinto zabantu,
6         Ayazona ezigqib'iinto zethu,
7         Ayazon'izimilo ezingcwele,
8         Ayayon'imizimba emihle.

9         Ziingxaki zonakalisa ilizwe,
10        Ngamatshivel'angenakunqandwa;
11        Ngabandlela isinga ekufeni,
12        Bayasenga, betsala amashwa.

13        Walweni niwagxothe, makhaba.
14        Xa babiza awab'amagama,
15        Bayavuma, besenza iingoma –
16        'Asindim! Andazi! Andikhathali!'

17        Esona sono sikhulu,
18        Kweyab'ivangeli enkulu,
19        Kukubhaqwa, kubonwe, kubanjwe;
20        Baqale ukuvuma ityala:

21        'Ndoniwe, ndalahlekiswa ngumntu,
22        Ndiyazisola ngokulandela umntu.'
23        Int'embi abazanga bayenza,
24        Isono abazanga basibona!

25        Inguquko ikude lee kubo,
26        Intshabalalo lelabo iqasho.
27        Xa bethetha eyab'inyaniso,
28        Bayafunga bethetha besithi,
29        'Ngokwenene ndifung'uSitshantshathela!
30        Andazi! Asindim! Andikhathali!'

5.1      Caphula kwisitanza soku-1           ibinzana   elithetha   ukuba     amatshivela
         asingowekhaya elinye.                                                                   (1)

5.2      Nika zibeziBINI izenzo zobutshivela ezikhankanywa sisitanza se-2.                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2           12                    DBE/Novemba 2023
                                            NSC

5.3      Chaza indlela isitanza se-3 esikubonakalisa ngayo ukuxhalaba kwembongi
         ngezenzo zamatshivela.                                                          (1)

5.4      Chaza ifuthe leempawu zocaphulo ezisetyenziswe kwimiqolo 16, 21 no22.           (1)

5.5      Cacisa intsingiselo equlethwe yimpoxo ekumqolo wa-23.                           (1)

5.6      Nika intsingiselo yomqolo wa-24.                                                (2)

5.7      Uyangqina ukuba ngokwesitanza sesixhenxe ancanyiwe la matshivela?
         Xhasa impendulo yakho.                                                          (2)
                                                                                         [10]

                                                      AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2       13                          DBE/Novemba 2023
                                        NSC

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo 6
    ukuya kumbuzo 13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
               ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
               Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwinoveli okanye
               kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
               OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).

INOVELI

Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

'Ungaxhali akazokuhamba lula kuphando lwakhe, ndikho.'(Iphepha 74)

Ngqina ubunyani bala mazwi ngokwehle kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabubengamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

'Lo mfo uyasilwa, ngoku ke nathi kufuneka simlwe nganxa zonke. Ukuba akakufuni
ukusebenza nathi kungcono athathe i-transfer aye kuluma kwenye indawo. Into
yobumpimpi ayizange yaxoleleka nakowuphi na umsebenzi', watsho ebetha ngenqindi
etafileni uMfuneko.
'Uyabona ke, kufuneka nathi sirhubuluze phantsi kwakhe okwenkwili. Ulula maan 5
uMapheza. Masingamngxameli ngowethu.' Watsho uNqoza esithi xum encokweni,
emamela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2           14                     DBE/Novemba 2023
                                            NSC

'Inyoka ke yagwetywa kwasemyezweni waseEden. Nathi ke kufuneka siyityumze
intloko,' watsho uMfuneko.
Beva uNjinga ekhwaza esekude igama likaNqoza. Wathi, akukroba, wayibona 10
ingqonyela ilandelwa nguMapheza besiya kungena eofisini yayo. Uphume
embombozela kukubizelwa endaweni enoMapheza awayengasanqweneli kumbona
phambi kwamehlo akhe. Wayengasazi ke ngoku nokuba lo Mapheza uphinde wamkila
na kwabakhulu.
Wafika eofisini kaNtsumpa wamamela ukuba ubizelwa ntoni na. Akuba uNqoza ethe 15
akukho nto axakeke kakhulu yiyo, uNjinga umcelile ukuba ancedise uMapheza
ekuphandeni ngokugwintwa kukaYangaphi. Waphuma kuloo ofisi uNqoza efutha
ngumsindo.      Wayecaphuka   ngendlela   ebonakalayo.    Wayengacatshukiswa
kukuthabatha umyalelo wentsumpa koko wayecaphukela lo mntu aza kwenza naye
uphando. Impimpi kantamnani!                                                  20
Wathi akucinga, wafumanisa ukuba ngevuye waxhumaxhuma okomntwana ukuba olo
phando ebeza kulwenza noMfuneko. Wangena eofisini sel'emoya wumbi. Wathi
uMfuneko akumbona ukuba akacacanga, wambuza ukuba embembizela ntoni
uNtsumpa.

7.1      Nika   ubungqina        obukwisicatshulwa   bokuba   uMfuneko   noNqoza
         bayasebenzisana.                                                                 (2)

7.2      Xela isenzo sobumpimpi atyholwa ngaso uMfezeko ngokwesi sicatshulwa.             (2)

7.3      Chaza zibeziTHATHU izenzo zobunkwili abazenzileyo uNqoza noMfuneko
         ukulwa uMapheza.                                                                 (3)

7.4      Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba wabalula na uMapheza ngokwamazwi
         kaNqoza abhalwe ngqindilili.                                                     (4)

7.5      Ingaba ukubayedwa kukaMapheza kwicala lomthetho kuyalomeleza uluvo
         lokuba umthetho unamandla kunolwaphulomthetho? Xhasa impendulo yakho.            (2)

                                                  KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         15                         DBE/Novemba 2023
                                          NSC

ISICATSHULWA B

'Jong'apha, wena xokindini lexhwele, ubungatshongo kum kusasa ukuba uMapheza
umtshise waluthuthu, emva koko waya kuluchitha etiphini?' Wothuka
ngokungazenzisiyo uSiphongo akuva uMfuneko esilwa ngolo hlobo. Yammangalisa le
nto ayibuzayo kuba ngenene nangenyaniso uMapheza wayemtshise wangumlotha
ngokwazi kwakhe.                                                                        5
'Andiyazi le nto uyibuzayo Mnenga,' watsho ngelecawe uSiphongo.
'Yintoni ongayaziyo? Hi! Ngoobani aba ubenza izidenge zakho?'
'Khawume ngokulwa mfondini, ndicacisele kakuhle ngale nto uthetha ngayo.'
'Into oyifunayo yimali kodwa umsebenzi wakho akuwenzi ngokupheleleyo. Waqhela
ukuqhatha izifombo ngokuthi mazikuthwalel'iinyanda zeenkuni iza koluka imiqolo yazo!'   10
Ufike esitishini ke mfo apha kum! Mamela ke ukuba uyathanda.
'Laa Mapheza uthe umbulele ngomlilo wakho, ukhona uyaphila. Ndivela kuye kowabo.
Uthini ke ngoku? Xoka futhi! Uman'usithi apha unovutha ongacinywayo, uxoka!'
watsho uMfuneko ecinga into yokuba kudala esiva ngobuxoki bamaxhwele
angoonyelangamathe. Kokwesibini ngoku eli lingawenzi ngempumelelo umsebenzi             15
walo.
'Umbonile wena ngamehlo uMapheza?'
'He maan, ndithi uMapheza ukhona uyaphila!, Mus' ukundibuza ububhanxa apha.
Ucing' ukuba bendiza kuthetha loo nto kanti andimbonanga?' Wasuka wakhohlwa
uSiphongo akuthukwa ngulo mfana.                                                        20
'Okokuqala, ukuba ufuna ukubona apho ndimtshisele khona uMapheza, ndicela ukuba
ufike apha uzokuzibonela, Mnenga. Okwesibini mfanandini, ndifuna uzokundibonisa lo
Mapheza uthi usaphila ...'

7.6      Chaza igalelo lesimo sentlalo esikwesi sicatshulwa kulwaphulomthetho
         olukule noveli.                                                                    (2)

7.7      Nika zibeziBINI izizathu zokuba uMfuneko ambone elixoki lexhwele
         uSiphongo.                                                                         (2)

7.8      Cacisa ifuthe lale ngxabano ikwisicatshulwa kwimpixano engokugcinwa
         nokwaphulwa komthetho.                                                             (2)

7.9      Ngqina ukuba uSiphongo akakholelwa kumazwi kaMfuneko akrwelelwe
         umgca ngaphantsi.                                                                  (2)

7.10     Yiba nguMsindisi uvakalise umothuko wakho ngalo Thantaswa ungasafaniyo
         nalowa wawuhlangene naye ehayikha eMthatha.                                        (2)

7.11     Nika imfundiso engokuthembana kule noveli.                                         (2)
                                                                                            [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        16                        DBE/Novemba 2023
                                         NSC

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
'Nam ndakuba mdala ndiya kubanje ngalo mntu.' (Iphepha 52)

Ngqina ubunyani bala mazwi ngokwehle kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                   [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYAMA WAM! – WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C

'Njengokuba unyaka sowuphelile nje ucinga indawo uya kuyifumana phi? Khona
ingathi sowumdala nje ucinga wobasafunda into eyiyo?'
'Indawo sendiyifumene. Mayela nobudala, imfundo ayizanga yabanamntu mdala,
ngaphezulu ndicinga ukuba ndim oyena mntu oya kufunda into eyiyo kuba
sendikhe ndabethwa lilizwe, ndilazi ixabiso lemfundo.'                                5
'Uyifumene phi indawo?'
 'EDikeni.'
'Hayi ke mfo wam xa usitsho andimi phambi komsindo wakho, indab' inendodana uyise
akanatyala.'
Laba liwa phantsi ke ibhunga labathathu. Wathi akuziphalaza kuNofundile noMaNtuli     10
uFikizolo iindaba zokuba uMangaliso ujonge ukuphindela esikolweni badana kuba
babengasalindele ukuba uMangaliso usacinga ngokuya esikolweni, kodwa ke bayeka,
baba bafa namthanyana kwinto ababeyicinga.
Kwiveki yesibini kwinyanga yoMqungu wayibopha yancinci uMangaliso esinga eDikeni
njengoko izikolo zazivulwa kwiveki yesithathu. Enziwa kangako amalungiselelo omntu    15
oya esikolweni kwaFikizolo noxa wonke umntu wayengathembi, kangangokuba wade
wavakala esitsho uFikizolo ekuphumeni kukaMangaliso esithi, 'Hayi ke mfo wam
sendothemba xa ndifumana incwadi yakho usithi useDikeni.' Okunene into yokuqala
awayenzayo akuba efikile eDikeni kukubhalela uFikizolo emxelela ukuba uhambe
kakuhle kwakunye noThozama emxelela ukuba usesikolweni. Impendulo evela               20
kuThozama yakhawuleza ukubuya ngokungathi ngumntu lo obehleli eyibhalile incwadi,
emkhuthaza ngamazwi anzulu. Yafika incwadi kaThozama ngenqwelo yomoya
inesikhova ...

9.1      Nika ubungqina obukwisicatshulwa bokuba uFikizolo, uMaNtuli noNofundile
         bayasebenzisana.                                                                 (2)

9.2      Xela ubudala bukaMangaliso athetha ngabo uFikizolo kwesi sicatshulwa.            (2)

9.3      Chaza izinto eziNTATHU ezingqina ukuba uMangaliso ukhe wabethwa lilizwe
         kule noveli.                                                                     (3)

9.4      Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba uMangaliso uye wafunda into eyiyo
         ngokwamazwi akhe abhalwe ngqindilili.                                            (4)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2             17                        DBE/Novemba 2023
                                              NSC

9.5      Ingaba ukubayedwa kukaMangaliso kwicala lokukhusela isifungo
         sokubangumfundisi kulomelezile uluvo lokuba iinjongo zobomi zifuna
         umninizo? Xhasa impendulo yakho.                                                         (2)

                                             KUNYE

ISICATSHULWA D

Wawuqhuba uMangaliso umsebenzi wenkonzo ngenyameko enkulu eGeorge Goch,
ethandwa, ehlonelwe ngabantu. Lwancipha uselo tywala nezinto-yinto ezibangwa lulo;
baguquka ootsotsi; bancipha ubugebenga; yaye nentombi yasemaBheleni uThozama
incedisana naye ngamandla ekuwuqhubeni umsebenzi wenkonzo iseka izikolo zecawa
apho umthinjana nomlisela wawuthi uqokelewe khona kusenziwa izinto zenkqubela.                5
Yanda iminyhadala yemiculo nemidlalo ebukekayo yokonwabisa abantu ngeempela-
veki. Baseka umbutho wabazili wabantu abadala noweqela lethemba wolutsha.
UMangaliso wayenenkolo enkulu kwinto yokuba abantu bakungabinanto bayenzayo
kulula ukuba uSathana abafunele umsebenzi. Yaduma yayiloo nto ke iGeorge Goch
ngeSpes Bona yayo, kwalapho zazingenela khona iingqungquthela ezinkulu                        10
zamaWesile.
Enye into awayekholelwa kuyo uMangaliso ziimvuselelo, eyicacisa kakhulu ebantwini
into yokuba inkonzo yaseWesile isekelwe phantsi kweemvuselelo, zakungabikho
iimvuselelo abuphelelanga ubuWesile. Wathi rhoqo ke, wabagcina abantu baseGeorge
Goch ngeemvuselelo, lizale elo bhotwe laseSpes Bona ngomhla wemvuselelo                       15
kungabikho nendawo yokuhlala, kubuye nabasezinkomponi komaGermiston abantu,
andithethi ke bona baseCity Deep kwaMangqukela inkomponi eyayikufutshane apho
eGeorge Goch beguquka abantu lusanda uManyano lwamadodana namakhosikazi.
'Yitshoni bafo bam!' yatsho indod'enkulu ingena kwenye yezindlu zenkomponi
kwamaNgqukela ekuseni ngeCawa ibulisa isibini sabafana esasingqengqile sizithe                20
qwa iintloko sincokola. Ukuba wawukhe wayimamela loo ncoko yabo
wawungafumanisa ukuba ingemvuselelo ...

9.6      Chaza igalelo       lokuhlalisana    kakuhle   okukwesi   sicatshulwa      kubomi
         bukaMangaliso.                                                                           (2)

9.7      Nika zibeziBINI izizathu zokungqina            amazwi   kaMangaliso     anomgca
         ngaphantsi ngeGeorge Goch.                                                               (2)

9.8      Cacisa ifuthe lentsebenziswano kaMangaliso noThozama kwimpixano
         engokungahambelani kobutshijolo nobizo kule noveli.                                      (2)

9.9      Ngqina ukuba         abafo     basenkomponi     bayakholelwa   kwiintshumayelo
         zikaMangaliso.                                                                           (2)

9.10     Yiba nguThemba uvakalise umothuko wakho ngalo Mangaliso ungasafaniyo
         nalowa wawuhlangana naye eGcuwa.                                                         (2)

9.11     Nika imfundiso efumaneka kwisenzo sikaThole sokuba ligqirha ezazi ukuba
         ufuna ukubangumfundisi.                                                                  (2)
                                                                                                  [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         18                          DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

'Mkhulu uThixo wakho Mfazwe!' (Iphepha 156)

Ngqina ubunyani bala mazwi ngokwehle kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                        [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

Ndandifuna nokuyaleza kwabebanga leshumi ukuba bagqibezele esiya sahluko
singokulwelwa kwenkululeko ngamazwe aseAfrika. Luthe lwakuvalwa ucango
ndanethemba lokubona mntu, kodwa intoni, ndakhawulelwa ngengxowa enuka
umchamo, yathiwa gungxu apha entloko ndabe sendityhalwa ngemva ukuya
kukhweliswa enqweleni eyayiziswe ngomva apha esiseleni, seyivulwe iimpundu ezi             5
ukundamkela. Ndagityiselwa phezulu, ndabetheka ndaya kuwela ngaphakathi evenini
emva kokuba ndikhe ndakhiwa ezimbanjeni tyam ngemvubu latsho lanyela eli cala
langasekunene.
Yaxhuzula iveni yatsala, ndathi xa ndihlala ngeempundu, yaqhotyoshwa xhikri, ngxi
yema, ndathi kuba ndingabambelelanga ndawo, ndatshibilika ndaya kubetheka entla.           10
Ukuba yayingeyongxowa endandigungxiswe yona, ngeyayindiqwenge ndaphela inja
endaya kuntlaleka kuyo phaya entla. Ndithe ndikhalima ndisithi, suka nja, yabe isitsho
intsini yeziya zinja zimbini ngaphambili, incedisa ukukhonkotha kwenja eyayigqiba
kundingqavula. Ndinyonyobele kude enjeni, ndatshela apha ecaleni lenqwelo, yavutha
ukuya apho ndingaziyo. Yayisithi ukusuka kwayo, ekubeni ibikhe yemisa, ithi                15
ukuxhuzula, inja itshibilike izokubetheka kum lisuke phantsi idabi, indingqavulele
ukundibona oku. Yayibamnandi le nto kookhakhakha kuba babeyihleka de
bakhohlele. Ukuba nje kwakunokususwa entloko ingxowa eyayindivale ngevumba
lomchamo wenkwenkwe endala kwakungaba ngcono.
Yaphaphatheka isithukuthezi inqwelo, yathi yakumana isithi swenye ngapha                   20
nangapha, ngathi linxila liphepha izicithi, ndaqonda ukuba ifikile eXerha.

11.1     Nika ubungqina obukwesi        sicatshulwa   bokuba   ngale   mini     isifundo
         sasingokulwela inkululeko.                                                            (2)

11.2     Xela ubumpimpi atyholwa ngabo uMfazwe kule noveli.                                    (2)

11.3     Chaza zibeziTHATHU izenzo ezibangela ukuba kwisicatshulwa abizwe
         ngezinja amapolisa.                                                                   (3)

11.4     Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba kwabamnandi lade laphela na ibali
         emapoliseni ngokwamazwi abhalwe ngqindilili.                                          (4)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        19                         DBE/Novemba 2023
                                         NSC

11.5     Ingaba ukubayedwa kukaMfazwe kwicala lobutshantliziyo kulomelezile na
         uluvo lokuba ubutshantliziyo bunamandla kunengcinezelo kwesi sicatshulwa?
         Xhasa impendulo yakho.                                                            (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA F

Alizange litshone elalo mini zahlangana izinto ezinkulu. UKhonjwayo umi kwinto
yokuba makutshintshwe ixesha lokuya kuthintela abavukeli-mbuso, lingabi lilixa
leshumi ebusuku koko ibe yintsimbi yeshumi elinambini.
'Jonga Siqhwala, mna andizi kuva ngawe, andizizo eziya zibhanxa zakho uNyama
noNtshebe.'                                                                            5
'Balungile kaloku xa bezizibhanxa zam, kodwa ke mfondini eli xesha ulibekayo lisemva
kakhulu. Ukuba kukhe kwemkiwa apha ngeyeshumi elinambini kuyakufana nokuvala
isibaya amathole sele etsibile.'
'Phambi kokuba siqhubele mgama, khawundiphe isizathu sokuba ukhethe eli xesha?'
'Obu bugqwetha bakho akuzi kubulola apha kum. Andizi kuphendula, mibuzo yakho.         10
Kuza kwenziwa le nto ndigqibe kuyo.'
'Uyaqonda phofu ukuba bubomi babantwana babantu obu ugqiba ngabo wedwa
Khonjwayo?'
'Kungcono ndigqibe ndedwa kunokuba ndigqibe nempimpi.' Ndothuka ndatsho
ndanomchanyana ingakumbi xa ndisiva le mpi isimameleyo ihleka. UKhonjwayo              15
uyithatha phi ngoku le ayithethayo? Makube ukho ombaliseleyo kwezi ntwana zivela
ngasekhaya.
'Ngubani impimpi Khonjwayo?' Kwizinto endingaziphiwanga umsindo yenye yazo.
Ndawuva usiza ndazama ukuwubamba, kodwa impendulo kaKhonjwayo yawuvuthela.
'Ucinga ukuba akwaziwa ukuba uyaxela Siqhwala?' Kwakusele kuthe wayi-wayi              20
ngamaqabane kwindawo esasikuyo, kuba umfo lo wayethethela phezulu. Ukuba
andinakwenza nto ngoKhonjwayo kuza kufuneka ndimbaleke naye ndixele uFriday,
yandixelela ingqondo yam.

11.6     Chaza igalelo lesimo sentlalo     sexesha lengcinezelo     kubutshantliziyo
         obukhuliswa kule noveli.                                                          (2)

11.7     Nika zibeziBINI izizathu zokuba uKhonjwayo abone uNyama noNtshebe
         njengezibhanxa zikaMfazwe.                                                        (2)

11.8     Cacisa ifuthe lengxabano ekwisicatshulwa kwimpixano engokungcikiva
         nobutshantliziyo kule noveli.                                                     (2)

11.9     Ngqina ngebali ukuba uKhonjwayo akakholelwa kwintetho kaMfazwe
         ekrwelelwe umgca ngaphantsi.                                                      (2)

11.10    Yiba nguNokuzola uvakalise umothuko wakho ngalo Mfazwe wasemva
         kwengcinezelo.                                                                    (2)

11.11    Nika imfundiso efumaneka        kwisenzo    sikaMfazwe    sokungamthembi
         uNokuzola kule noveli.                                                            (2)
                                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2           20                           DBE/Novemba 2023
                                            NSC

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Ndimkhulu ngokugqithisileyo.' (Iphepha 34) Ngqina ukubamkhulu ngokugqithisileyo
kukaMvundla ngokwentsomi ethi, uMvundla neengonyama kunye nokususwa
kwedyokhwe yobukhoboka emntwini ngokwamazwi athi, '… makususwe idyokhwe
yobukhoboka emntwini,' (Iphepha 149) ngokwesibongo nguRhulumente wethu lo!

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                          [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

                              INTSOMI KADELI NODELIWE

Kwahlala kwahlala kwayintsomi. Kwiinduli zaseLatakisa kwakukho abantwana
ababelekelana, uDeli noDeliwe. UDeli wayeyinkwenkwe, uDeliwe eyintombazana.
Abazali babethanda uDeli bengamthandi uDeliwe. Babesithi uDeliwe mbi kuba
wayenesifombo. Yayimhlupha le nto uDeliwe kuba wayehlekwa nguDeli esithi
bekufanele ukuba akangowakowabo kuba akuzange kubekho sifombo kowabo,                        5
siyaqala ukubakho ngoDeliwe. 'Kunokwenzeka ukuba wacholwa usemncinci
wakhuliswa apha ekhaya,' wayehlal'ahlale atsho uDeli enkqonkqa eso sifombo.
Ngaminazana ithile uDeliwe wathunywa kwamakhulu. Naxa babedla ngokuhamba
bobabini noDeli, uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi iyamhlaza into
yokuhamba naye eneli gongqo lisemqolo, waba uhamba yedwa ngolo hlobo.                        10
Wahamba wahamba, emana ukuhlala phantsi kuba wayediniwe kwaye kukude yaye
indlela ifuna ukuba uyihambe nomntu. Wayeza kuyihamba nabani ke uDeliwe? Wakha
wahlala phantsi walila, wagixa wada wanesingqala. Esathule njalo ecinga, weva ilizwi
elincinane lisitsho ngaphaya kwamawa. Wothuka walaqaza uDeliwe akambona tu
umntu othethayo ukuba uphi na. Eli lizwi lalivakala ngathi lelentombazana. Naxa              15
lalivakala kancinci yayivakala into eliyithethayo, libugadlela xa lithetha. Waliva uDeliwe
lisithi, 'Deliwe, Deliwe!' Wathula uDeliwe exakwe kukusabela kuba engazi ukuba
uzakusabela athini na. Lavakala ilizwi kwakhona, 'Deliwe! Deliwe!' Wancuma uDeliwe
waphendula, 'Ndiyeva ukuba uyandibiza kodwa ndixakiwe yindlela yokusabela, ukuba
ndithi, 'hi-i-i ndibengathi andinambeko.'                                                    20
'Uhlalele ntoni kalusizi kwaNti?' labuza ilizwi.
'Ndithunywe ngumakhulu ngaphaya kwezaa ntaba, ndililolo, le ndlela inde inamaqhina
iyandiqoba, ndandikade ndingayiva kuba umnakwethu uDeli wayedla ngokundikhapha,
sihambe sincokola, sihleka intsini, sileqaleqane side sizibone sesifikile. Ngoku udiniwe

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2        21                        DBE/Novemba 2023
                                         NSC

ndim akafuni nokundibona, ndiyintlekisa kuye ngenxa yesifombo sam, nabazali bam 25
abandithandi basoloko bendinyhukula nangento nje encinci. Ndisisigculelo
sokuxelelwa ukuba andizalwa naye, andisathethi ngabantu elalini, abafuni
nokundibona. Xa kuyokuthezwa ndihamba ndedwa, ndicwezele kwabanye kuba
abandifuni. Xa kusiyiwa emlanjeni ndihambela kude nabanye. Sendazikhethela ukuya
ngomsobomvu bengekayi abanye abantu okanye ndiye ngokuhlwa, yiyo nale nto 30
ndibhontebhonte zizilonda ndisolwa ngumlambo. Lingatshona ilanga ndikubalisela
ngentlungu yobukheswa bam.'

13.1     Nika ubungqina bokuba uDeli noDeliwe abasebenzisani kule ntsomi.                (2)

13.2     Xela ubulolo azichaza ngabo uDeliwe kwesi sicatshulwa.                          (2)

13.3     Chaza zibeziTHATHU izenzo zenkohlakalo abazenzileyo abazali bakaDeli
         noDeliwe.                                                                       (3)

13.4     Cacisa ngeengongoma eziNE iziphumo zempathombi ayifumanayo uDeliwe
         ngokwale ntsomi.                                                                (4)

13.5     Ingaba ukubayedwa kukaDeliwe kwingxaki yokucalulwa kulomelezile na uluvo
         lokuba ukuthandaza kunamandla kunenkohlakalo kule ntsomi? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                (2)

                                        KUNYE

ISICATSHULWA H

ENKOSI STEVE BIKO
       ……………
1      A! Mzantsi-Afrika!
2      Hayi! Hayi! Ndiyayithanda le ndoda andizenzi
3      Ndizibuz'umbuz'umhla nezolo, 'kutheni na?'
4      Andizange ndambona mos, ndimbon' emifanekisweni!
5      Kaloku le nt' ingumzabalazo ndizelwe seyisecicini
6      Yena ke ebesele emnabel' uqaqaqa.
7      Oooooo! Ndiyasibona ke ngoku isizathu.
8      Yile mfundo ingakhethe bani, zezi zikolo zingakhethe bani.
9      A! Mzantsi-Afrika!

10       A! Mzantsi-Afrika!
11       Ndiyafunda kaloku kuba ndifundisiwe ndaye ndifundile.
12       Ndifunde ndafunda ndabon'ukub'usilwele isizwe esintsundu,
13       Ndabon'ub' uyisindisil' inkedama emlonyeni wengonyama,
14       Ndabon' ukub' umsindisil' umhlolokazi emlonyeni wengonyama,
15       Yafund' inkedama wathethelelw' umhlolokazi
16       Kanti ngaloo ndlela uhamba aph' uBawo asithuma khona.
17       Ukuba sinced' abangenamandl' okuzinceda
18       A! Mzantsi-Afrika!

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          22                         DBE/Novemba 2023
                                           NSC

13.6     Chaza igalelo likaSteve Biko eMzantsi Afrika ngokwesi sibongo.                        (2)

13.7     Nika zibeziBINI izizathu zokuba isithethi simthande ngokungazenzisiyo
         uSteve Biko ngokombongo.                                                              (2)

13.8     Cacisa ifuthe likaSteve Biko kwimpixano engobuthandazwe nengcinezelo
         ngokwesi sibongo.                                                                     (2)

13.9     Xela zibeMBINI iimpawu zesibongo ezikwesi sicatshulwa sombongo.                       (2)

13.10    Yiba nguSteve Biko unike umyalelo            onikezela    uxanduva    kulutsha
         lwanamhlanje wakuba ufunde lo mbongo.                                                 (2)

13.11    Chaza ukuba kutheni isithethi sisebenzisa isakhi u-ndi?                               (2)
                                                                                               [25]

                                                         AMANQAKU ECANDELO B:                  25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         23                         DBE/Novemba 2023
                                          NSC

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo 14 ukuya
    kumbuzo 17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
               (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe
               umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
               Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli/
               kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
               OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Iminqweno yabanye abalinganiswa engenelelayo ibangumqobo ekuzalisekeni
komnqweno womlinganiswa. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguGugulethu.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UGUGULETHU: (Uyacula) It is the old time religion, It is the old time religion, It was
            good enough for my father, It was good enough for my mother, It is
            good enough for my sister, It is good enough for me-e-e.
UMZAMO:     Awu! Awu! Awu! Boy-boy! Kodwa ntanga wenziwa yintoni le nto
            uyithanda kangaka le ngoma?                                                5
UGUGULETHU: Andithandi yona yodwa, yonke into eyingoma ndiyayithanda, kuba
            kwa ukudalwa oku kwam ndilihule lengoma.
UMZAMO:     Chief mfondini andibanga sakugrumba, ndikhe ndakuva uthetha
            ngokurhawula igqaza kulaa mtshato. Ingaba liliphi mfo, andilazi?
UGUGULETHU: Utyaphile ubuze ntanga, kunjalo ndifuna siyirhawule sobabini.              10
UMZAMO:     Khawutsho ndive Bhas'omkhulu. (Eqongqotha inqawa efakela.)
UGUGULETHU: Unyanisile ukuthi akulazi, eneneni andizange ndithethe ngalo
            mntwana kuwe. Lo mntwana Chief ngowangapha kuTsolo, kule
            ndawo kuthiwa kuseNgcolosi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2         24                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMZAMO:     Ewe!                                                              15
UGUGULETHU: Lo mntwana sasifunda kunye kwaBly. Ndaqala ukumbona apho,
            ndamthanda, ndamthanda ngolona hlobo lungathethekiyo. Hayi ke
            nkabi ndazama ukuzitsholololo, kodwa ke ntanga andizi kuxoka
            wandikhaba, wandikhaba ngaw'omane.
UMZAMO:     Uthini na mfondini?                                               20
UGUGULETHU: Inene ntanga, ndithetha iminyaka emithathu yaphela nqu, ukuba
            kude kube nanamhla. Phofu intombi yomfo inesimilo, asiyondlavini,
            ithetha kamnandi, ayimki kakhulu ijikeleza apha kufutshane ufune
            ukucinga ukuba iza kukufaka ...

15.1     Xela babebaBINI abantu abadala ebhekisa kwizenzo zabo ingoma ethi, 'It is
         the old time religion' ngokwale drama.                                            (2)

15.2     Nika uluvo olungunozala wempixano ekule ncwadi ngokuthathela kwingoma
         ayiculayo uGugulethu.                                                             (2)

15.3     Caphula isikweko uze uxele nefuthe laso kumazwi kaMzamo akrwelelwe
         umgca ngaphantsi.                                                                 (2)

15.4     Chaza ukuba isimo sentlalo siyiphembelela njani impixano kule drama.              (2)

15.5     Atyhila luvakalelo luni amagama '... ndamthanda, ndamthanda ...' kwintetho
         kaGugulethu? Xhasa impendulo yakho.                                               (2)

15.6     Cacisa ngeengongoma eziNTATHU indlela umxholwana                 wothando
         okhokelele ngayo kwisiphelo esiyintlekele kule drama.                             (3)

                                        KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          25                          DBE/Novemba 2023
                                           NSC

ISICATSHULWA J

UGUGULETHU:          Amazwi owawathethayo ngawaphi?
UZWILAKHE:           Hleze kuthi kanti ndiwalibele, mandikucele Hlubi undikhumbuze.
UGUGULETHU:          Utheni kum ngokufunza?
UZWILAKHE:           Ndithe umdala akuntanga yakufunzwa.
UGUGULETHU:          Ngoku wenzani?                                                       5
UZWILAKHE:           Ndenzani ngani?
UGUGULETHU:          Akundifunzi ekubeni wena uzigwebile wathi andintanga
                     yakufunzwa?
UZWILAKHE:           Mfana wam ndimdala, ndimdala nje andizanga ndaxoka.
                     Ndingazanga ndaxoka nje andizanga ndaba yiyo le nto kuthiwa          10
                     liwexuwexu, into ethetha apha, ithethe phaya. Musa ukufuna
                     ukundenza loo nto ngoku ndigugayo. Ukuba ndiyajika ngoku kule
                     nto ndoba ndizenza ixoki newexuwexu.
UGUGULETHU:          Ixoki lona sewuzenze lona Rhadebe ngokuthi andintanga
                     yakufunzwa utsho undimele ngecephe undifunza. Uyabona ke             15
                     mandikuphe le nyaniso. Nosana olu sewulufunza, ukuba ukutya
                     alukufuni, alukufuni. Woda usuke ulukakaze, lukuginye nzima
                     lujambalaza lungenakunceda kuba lusoyiswa ngamandla.
                     Womana       uluvingca      iimpumlo    ulufuthanisela   usithini,
                     lungenakunceda. Kanti ke yingozi leyo kuba usana losuka              20
                     lurhaxwe, ukutya kuhle ngandlela zimbi kuba alukuginyi
                     ngakuthanda. Kuza kubanjalo ke apha kum. Ndithe andiyifuni nje
                     laa ntombi andiyifuni, ndaye andisayi kuze ndiphinde ndithi
                     ndiyayifuna. Ungayithatha ke ngokubona kwakho, kodwa
                     akuyithatheli uGugulethu, uGugulethu yena uza kubuye                 25
                     umthathele owakhe umfazi amthandayo.
UMTHETHO:            Uxolo mfo wethu khendisabele apha kuwe. Uthi akufuni kuzenza
                     ixoki ngokungathi ungumntu lo osel'ezimanye ngentetho ethile
                     komnye umntu.

15.7     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba uZwilakhe ulilandele igama lakhe.                  (2)

15.8     Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwamagama 'andizanga … ndingazanga'
         kulubethelela njani uluvo lokunganyaniseki kukaZwilakhe.                              (2)

15.9     Nika izenzo eziBINI ezingqina ukuba uZwilakhe uyamfunza uGugulethu.                   (2)

15.10    Xhasa ngokwebali ukuchaneka kwamazwi kaMthetho athi, '… ngokungathi
         ungumntu lo osel'ezimanye ngentetho ethile komnye umntu'.                             (2)

15.11    Ucinga ukuba uGugulethu walandela indlela esemthethweni yokuzikhupha
         kumtshato wakhe noThobeka ngokumbulala? Xhasa impendulo yakho.                        (2)

15.12    Cacisa nasiphi isiganeko esiphuhlise umxholo wokusetyenziswa gwenxa
         kwesiko lokubonela kulo mdlalo.                                                       (2)
                                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2          26                        DBE/Novemba 2023
                                           NSC

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Iminqweno yabanye abalinganiswa engenelelayo ibangumqobo ekuzalisekeni
komnqweno womlinganiswa. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguMamQhinebe.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                     [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA K

SIQHIWU:             Uqeshelwe ukuhoya amahlwempu nezinhanha ngokulinganayo;
                     amaqaba nezifundiswa; iinkonde neemveku. Akuqeshelwanga
                     ukuba ube nabantu obanyevulelayo kuba ubabona ukuba
                     baphuma kumakhaya ahlelelekileyo.
MAQHIKIZANE:         Ungubani wena ukuba ungathetha ngolo hlobo kum? Hhi?               5
                     Ungubani kwedini?
SIQHIWU:             Akuqeshelwanga kushawuta bantu apha, akukhathaliseki
                     nokuba ndingubani na.
MAQHIKIZANE:         Kulungile ke kumkani. Khawutsho ndingakunceda ngantoni
                     Mhlekazi?                                                          10
SIQHIWU:             Bendize kucela ukubuza ukuba akukho mpazamo yenzekileyo ...
MAQHIKIZANE:         Malunga nantoni ke bawo?
SIQHIWU:             Ndicela ukuba undiyeke Mhlekazi ndigqibe, wandule ke ukuhloma
                     imibuzo yakho.
MAQHIKIZANE:         Hay'inene ndisuke ndakoyika ngoku. Uthi akulothumelo kodwa?        15
SIQHIWU:             Ngamafuphi bawo, sothuswe kukufumanisa ukuba uThembinkosi
                     Mazaleni ongummelwane wethu nophumelele iBanga lakhe
                     leshumi kulo nyaka uphelileyo, sel'ephangela, sibe thina
                     sineminyaka ngamithathu silinde ingqesho.
MAQHIKIZANE:         Ungezi kuza kundigezela e-ofisini yam ndixakekile kwedini. Inani   20
                     nokwenza     nam kaloku       into   yokuphangela    kwentwana
                     endingayaziyo, ndingakhathalele nokuyazi?
SIQHIWU:             Nguwe oqeshayo bawo. Ndincede, musa ukundiqakathakisa torho.
                     Nam ndixakeke njengawe ke tana undibona nje, okanye
                     nangaphezulu.                                                      25
MAQHIKIZANE:         Ayinakuncedwa ndim into yokunyaba kwakho mfanandini.
SIQHIWU:             Awunakuba akundithuki ke ngoku Mnumzana Maqhikizane.
MAQHIKIZANE:         Mna ndilungiselela abantu abangxamele ukuphangela, qwaba ke.
                     Andinaxesha lezanya-mtya.
SIQHIWU:             Mhlekazi uthetha ukuthini ngala magama umana ukundityabeka         30
                     ngawo?
MAQHIKIZANE:         Kanene mfo kabawo ubuthe ungubani igama lakho?
SIQHIWU:             Andikhange ndikuxelele igama lam ...

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2023/7f234418-5dc1-4178-8d1b-132a23612119) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2023/80aeedab-965a-48a0-ac68-db4daec7fa72) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2020/96dbcf2d-5e6c-409a-b817-cdef2d3c8d8d) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2023/aa611c2a-3d04-4aad-bb12-6fcd7d622d24) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2020/84b435a6-4c08-4660-937a-8946a7b606f4) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
