# isiXhosa HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the November 2024 NSC, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · isixhosa. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NOVEMBA 2024

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-30.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            2                        DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

IMIYALELO NENGCACISO
1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olusekelwe
         ukufundwa kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza
         kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                            (30)
         ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli           (25)
         ICANDELO C:        IDrama                             (25)
4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.
5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                     B     (INOVELI/NONCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama
              oyifundileyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ubemNYE NOMFUTSHANE
              ubemNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.
6.       UBUDE BEEMPENDULO
             Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
              ngamagama ali-190–240.
             Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
              kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2             3                     DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

7.       Landela imiyalelo           ebhalwe   ekuqaleni    KWECANDELO   NGALINYE
         ngocoselelo.   Nov

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
         ngayo kwiphepha loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:          Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:          Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:          Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            4                         DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU             INOMBOLO
                                                                              YEPHEPHA
1.   ʹImfecaneʹ                           Umbuzo osisincoko       10              6
                                             soncwadi
2.   'UJohn Tengo Jabavu'                Umbuzo omfutshane        10                8
3.   ʹMhela mfondiniʹ                    Umbuzo omfutshane        10               10
4.   ʹUsanaʹ                             Umbuzo omfutshane        10               12
                                            KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Ukuthethaʹ                     Umbuzo omfutshane    10        14
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
           uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
           ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.*
6. Inkawu idliw' ilila                    Umbuzo osisincoko       25               15
                                             soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                 Umbuzo omfutshane        25               15
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!                Umbuzo osisincoko       25               18
                                             soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!               Umbuzo omfutshane        25               18
10. Ukhozi Olumaphiko                     Umbuzo osisincoko       25               20
                                             soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                    Umbuzo omfutshane        25               20
                                            OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli           Umbuzo osisincoko       25               22
                                             soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli          Umbuzo omfutshane        25               22
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.*
14. Buzani Kubawo                         Umbuzo osisincoko       25               25
                                             soncwadi
15. Buzani Kubawo                        Umbuzo omfutshane        25               25
16. Indlal' Inamanyala                    Umbuzo osisincoko       25               28
                                             soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                   Umbuzo omfutshane        25               28
*QAPHELA:         KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule          umbuzo    OMNYE
                  OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda    ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko        okanye     imibuzo
                  EMIBINI emifutshane.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2             5                       DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
A: ISihobe
                                          1–4               2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                             emiselweyo)
           KUNYE
A: ISihobe
                                            5               1
   (ISihobe esingafundiswanga)                                     ongamiselwanga)

B: INoveli OKANYE Uncwadi
   LweMveli
   (Umbuzo osisincoko                     6–13              1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                         14–17              1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)

QAPHELA:       KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
               OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
               Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
               emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            6                             DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO

    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda isicatshulwa       sombongo       esingezantsi,      wandule   ukuphendula     umbuzo
olandelayo.

IMFECANE – JJR Jolobe

1        Yindimbane yentsabo amadoda nosapho, iimbacu, amafaca,
2        Iinkomo sezathinjwa.
3        Ngasemva kusisisi, izixeko luvundu.
4        Kumkhondo wemfecane kusele amagquba.
5        Yinkungu engqondweni, limpampam ngaphambili.

6        Ngebagxagxamisayo, kwalandula unyanya.
7        Baxhaliseka futhi nazizingqi zotshaba.
8        Ajuculuzela dzu amaHlubi amahle,
9        AmaZizi noBhele ejokilʹ amaNgwane,
10       Isizwe semfecane kwelasempumalanga.

11       Yaba neenzimʹ indlela kufohlwa kozindada.
12       Bawela imisinga yamanzʹ anamagama.
13       Bahlafunʹ iintsizi isonka seenyembezi.
14       Bangathi bacekisa neemfunda zokumiwa,
15       Ngomhla wenkcithakalo yezizwe zelaseMbo.

16       Baphelelwa lutshongo bafunzela ngodaka;
17       Zajacekʹ izambatho banxibʹ ingca yasendle
18       Ukufihla ubuze ngomhla wobandezelo,
19       Babindeka becinga iindyebo zelaseNtla.
20       Akubangakho ngoma emlonyeni ngaloo mhla.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            7             DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

21       Ngamabona-ndenzile bethubeleza kwizizwe,
22       Basinda macebetshu kwiingozi zamarhamncwa,
23       Zancwina iimvekwana zizigulo zendlela,
24       Zalondolozwa noko bada bawelʹ uMbhashe,
25       Bangena kwaGcaleka kwimimandla kaPhalo.

26       Kwakwalathwe ziimboni ukuza kwezi zizwe.
27       Ukuzalisekiswa kwamaxesha kwabikwa
28       Ukufika kondwendwe ziintlola zakomkhulu.
29       Zema ezo ntsizana ziphandwa imvelaphi,
30       Ubukhosi nobuzwe, ngomhla wodandatheko.

Tyhila indlela ukulandelelana nokucwangciseka kwezehlo kwimbali yeMfecane
okukhulisa ngayo ukuyiqonda intlungu yokumfenguza kwesizwe samaHlubi
kwisicatshulwa salo mbongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                           Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            8                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda umbongo ongezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

UJOHN TENGO JABAVU – SEK Mqhayi

1        Khawuqokele njengelʹ enduna!
2        Khawuqokele nqeberhʹ enkulu!
3        Kukhe kwakuhle wakuwela
4        Oko wabuya nenkwenkwezi;
5        Bathʹ abanye yeka-Edwadi;
6        Zathʹ izizwe zabelana-
7        Athʹ amaXhosa yekaNtsikana;
8        Bathʹ abeSuthu yekaSotshangana;
9        Athʹ amaNdebele yekaLobengula.
10       Phindela kwakhona njengel' enduna!

11       Phindela kwakhona kwedini yaseMbo!!
12       Zophela ngokwazʹ iimfazwe zamakhaya,
13       Zoxelʹ umbethe kwakuvelʹ ilanga,
14       Zoxelʹ amagqabi kwakuvelʹ ubusika,
15       Thina maXhosʹ ikhwele saligweba
16       Salichitha salitshisela nezindlu;
17       Salingcwaba nothuthu lwalo.
18       Azi ngubani na lʹ ulivumbululayo?

19       Qabelʹ amanzi njengelʹ enduna!
20       Qabelʹ iinduli zamanzi thole laseNtla!!
21       Khuphʹ ilangʹ emafini.
22       Yitshʹ iindlebe ziphezʹ ukubethana,
23       Yitshʹ amathumbʹ ayekʹ ukuxuxuzela,

24       Yitsho kuse kwabajonge ngeentanyongo,
25       Thobʹ izandla kwabalibele ngumkhanya,
26       Ngazwinye nqumlʹ ingxolo bawo,
27       Nqumlʹ intetho kwabamilomo ingangeyengcungcu
28       Yitsho zivuthulukʹ iingxabano zamakhaya,
29       Namhlʹ uzubuye nenkwenkwezi kaJoji,
30       Zizokukwazʹ izizwʹ ukuhlomlelana.
31       Ncincilili!!!

2.1      Caphula kwisitanza soku-1 amabinzana amaBINI athetha ukuba uJohn
         Tengo ngumntu ohloniphekileyo.                                                  (2)

2.2      Chaza ukuba ibangwa ngelithini inkwenkwezi eze noJohn Tengo Jabavu (a)
         ngamaXhosa (b) nabeSuthu ngokwesitanza soku-1.                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            9                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

2.3      Khankanya (a) into eza kuziphelela kumakhaya (b) netshabaleleyo
         kumaXhosa ngokuya kukaJohn Tengo Jabavu phesheya ngokwesitanza
         sesi-2.                                                                         (2)

2.4      Tyhila ukuba isikweko esikumqolo wama-21 silicacisa njani ixabiso lolwazi
         ekufuneka eze nalo uJohn Tengo Jabavu.                                          (2)
2.5      Nika ithoni yesitanza sokugqibela kumntu ofunda lo mbongo. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                (2)
                                                                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            10                            DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa       sombongo       esingezantsi,      wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.

MHELA MFONDINI – GV Mona

1         Mhela mfondini,
2         Ndiphuthumʹ elamʹ ikhohlombe.
3         Ngokwesethu isithethe,
4         Inkwenkwe iyazihlanganisela.
5         Mhela mfondini,
6         Ndilande ezakowethu,
7         Kwelakowethu ukuzuma lityala.
8         Khawuthobʹ iqulo mfondini-ndini,
9         Zaphukilʹ ezam iintonga,
10        Mhela mfondini!

11        Naxa ndiphuza umhlaba,
12        Ndothi mhela kwakhona.
13        Kuba ngesethʹ isithethe,
14        Ewileyo ayibhuqwa.
15        Naxa ndigevezelʹ amadolo,
16        Ulwimi luyinkaba-nkaba.
17        Ndothi ndimele kanjaqo
18        Kuba le ndeko inemigaqo,
19        Mhela mfondini!

20        Akuvuyelelwana, akuxhatshazwana,
21        Kuhlonitshwene kuxatyiswene.
22        Amakhwenkwe amancinane,
23        Abahlonele oonongena,
24        Oonongena bawahlonel' amakhulu,
25        Amakhulu iinto ezitshotshʹ entla,
26        Abahlonele oonosala.
27        Kuyo le ndeko
28        Intlonipho ngundoqo,
29        Mhela mfondini!

3.1      Caphula kwisitanza soku-1 imiqolo emiBINI enika imigaqo yokudlalwa
         kweentonga.                                                                                (2)

3.2      Chaza ukuba umdlali weentonga (a) umisa xa kutheni (b) uxele nesithethe
         asilandelayo ngokwesitanza sesi-2.                                                         (2)

3.3      Khankanya umkhwa (a) onqandwayo (b) nokhuthazwayo kwisitanza sesi-3.                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            11                    DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

3.4      Tyhila ukuba ukuphindaphindwa kwesakhi silanduli nesimamva ʹu-anaʹ
         kwisitanza sokugqibela kungakunqanda njani ukuxhatshazwa.                       (2)

3.5      Nika ithoni yesitanza sokugqibela kumntu ofunda esi sicatshulwa sombongo.
         Xhasa impendulo yakho.                                                          (2)
                                                                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            12                            DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa       sombongo       esingezantsi,      wandule   ukuphendula     imibuzo
elandelayo.

USANA – ZS Qangule
1        Bubushushu bodwa emzini,
2        Lupholile usana londile.
3        Zinkxwaleko zodwa endlwini,
4        Luzolile usana, lujongile.
5        Yincwina yodwa egumbini,
6        Luncumile usana lubukele.

7        Ulilela ntoni wakufika?
8        Akulili wena uyathetha,
9        Akugxwali wena uyazixela,
10       Ubomi kaloku sisandi,
11       Ubomi kaloku ngumzamo,
12       Yiloo nto usana luhlabela.

13       Olo ncumo lumpuluswa,
14       Sibane sobomi bumbi.
15       Ezo nyembezi zehlayo,
16       Mfula wenzingo zempilo.
17       Oko kukhohlela ebusuku,
18       Sithonga sompu wotshaba.

19       Lusana lwethu uluvuyo,
20       Ntandane kowethu uluvalo.
21       Mbewu yekhaya uyabukwa,
22       Sithombo somzi uyoyikwa,
23       Sityalo uyimbiza yebhongo,
24       Siqhamo ukukutya okulumayo.
25       Ungumciki wothanda lothanda,

26       Uluthanda lothando olucikiweyo.
27       Wena ulikhwezi lomsobomvu,
28       Wena ulilifu elilengalengayo.
29       Ukufika kwakho kuyimvula
30       Ukumka kwakho kuyimbalela.

4.1      Caphula kwisitanza soku-1 imiqolo emiBINI ebonisa iimeko ezingqonge
         usana.                                                                                     (2)

4.2      Chaza indlela usana (a) oluthetha ngayo (b) noluyazisa ngayo imvakalelo
         yalo ngokwesitanza sesi-2.                                                                 (2)

4.3      Khankanya (a) isenzo esihle sosana (b) neenzima zempilo oludibana nazo
         usana ngokwesitanza sesi-3.                                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            13                    DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

4.4      Tyhila ukuba isikweko esikumqolo wama-21 sikucacisa njani ukuba ikhaya
         lijonge lukhulu kusana.                                                         (2)

4.5      Nika ithoni yesitanza sokugqibela kumntu ofunda esi sicatshulwa sombongo.
         Xhasa impendulo yakho.                                                          (2)
                                                                                         [10]

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 14

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            14                       DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda umbongo ongezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

UKUTHETHA – SE LANDAU

1        Kwamiselwa ukuze luvanʹuhlanga,
2        Kwazinziswʹukuze ziqondanʹ iintlanga,
3        Kwamiselwa phakathi kwabazanayo.
4        Kwazinziswa phakathi kwabeentlanga.

5        Vuleka mlomʹ iyaphuphum ʹingqondo,
6        Vakala mvakalo-zwi nesandi,
7        Vumbulula loo mathe lwimi,
8        Vakala kubʹ indlebe iphula-phule.

9        Ukuyiloza kuza kuvakala,
10       Ubuciko buza kudandalaza,
11       Ukuqonda kudale izinto,
12       Umlomo uxhaphazelʹamagwebu.

13       Iyahluzwa ivele inyaniso
14       Ludandalaze ngokunjalo uvakalelo,
15       Kuphazamiseke zonke iingcinga,
16       Ngenxa yako konʹ ukuthetha.

17       Bathetha ngezolo nenzolo,
18       Bayayinkqangaza inqwaba-nqwaba,
19       Athetha kamnandi bethamsanqelisa,
20       Bambi bayanyhukrula beqalekisa.

5.1      Xela into eyenziweyo malunga nokuthetha (a) kuhlanga ukuze luvane (b)
         nakwiintlanga ukuze ziqondane ngokwesitanza soku-1.                                (2)

5.2      Nika ilungu (a) lokuphulaphula (b) nelokuthetha ngokwesitanza sesi-2.              (2)

5.3      Chaza zibeziBINI iziphumo zokuthetha ngokwesitanza sesi-3.                         (2)

5.4      Chaza indlela oludaleke ngayo undindwano kulo mbongo uwonke.                       (2)

5.5      Ngqina ngokuqulethwe sisitanza sokugqibela ukuba ukuthetha kunamacala
         amabini.                                                                           (2)
                                                                                            [10]

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:             30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 15

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            15                   DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
    OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo
    we-6 ukuya kumbuzo we-13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
               (kwiNoveli okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
               ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
               Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwinoveli okanye
               kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
               OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).

INOVELI

Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Iindidi zabantu umlinganiswa ahlangana nazo endleleni yobomi zinegalelo ekuweni
nasekuphumeleleni kwakhe.

Xhasa olu luvo ngomlinganiswa onguThantaswa kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabubengamagama angama-340–390.                   [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA A

ʹHe madoda, ikhona into edibanisa uMnenga noNqoza malunga nobomi
bukaMapheza,ʹ watsho uBhadula encokola noGqazana phaya esikhululweni
samapolisa ngenye imini. Wayeyame           ngegxalaba emnyango     njengoko
kwakungaxakekanga kakhulu ngaloo mini apho esikhululweni.
ʹKudala mna ndiyirhanela loo nto. Wawuva umbuzo kaMnenga ngalaa mhla 5
kwakusithiwa uMapheza ulele?ʹ wabuza uGqazana.
ʹUmothuko lo ungaka kuye yedwa wawungowantoni? Nathi sothuka kodwa hayi ngale
ndlela wothuka ngayo uMnenga,ʹ wongeza uBhadula.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 16

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            16                       DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ʹUkuba usakhumbula kakuhle nguMnenga oweza nomphanga wokuba uMapheza
ubhubhile. Loo nto yakhwezelwa nguNqoza emngqinela kobo buxoki kanti siza kubuya 10
kwaMapheza sifake imisila phakathi kwemilenze. Babeyiva phi bona bodwa loo nto
naselokishini andizange ndayithi rhithi tu?ʹ wakrazula ngalo mbuzo uGqazana.
ʹAbe yena uNqoza lo uyintoni emcimbini kuba yena uMnenga noMapheza yinyoka
nesele kakade?ʹ wabuza uBhadula.
ʹMasithule sithi tu, ziza kuvela iziphumo zayo yonke le nto.ʹ                    15
'Ukuba uyaqaphela okokoko sabuya kwaMapheza, uMnenga noNqoza basoloko
bezingqu zimashiyi, kwaye ababambeki tu okwabantu abanezazela,ʹ watsho
uGqazana.
ʹMasiwavalele ngokwenene, mfo kaGqazana uza kubuya uMapheza ngemini yakhe,
siza kuweva onke la manyundululu ooMnenga,ʹ wagqibelisa ngelo uBhadula ejonge 20
kumntu owayeza kungena eze kufuna uncedo lwabo.
Lihambile ixesha uMapheza engekabuyeli esibhedlele.UHlengiwe wacebisa ...

7.1      Xela into edibanisa uNqoza noMnenga malunga nobomi bukaMapheza
         ngokokukrokra okukwisicatshulwa.                                                    (2)

7.2      Ngqina ngezenzo eziBINI ukuba ngenene uMapheza noMnenga bayinyoka
         nesele.                                                                             (2)

7.3      Tolika ngokomxholo wesicatshulwa intetho kaGqazana enomgca ngaphantsi
         ethi, ʹsifake imisila phakathi kwemilenze.ʹ                                         (2)

7.4      Khankanya uphawu lwesimo sikaMfuneko olufumaneka kwingxoxo ephakathi
         kukaGqazana noBhadula. Xhasa impendulo yakho.                                       (3)

7.5      Ngqina ngokuzixhasa ngendlela ezivezwe ngayo izaphulimthetho zale noveli
         ukuba umbhali uchasene nolwaphulomthetho.                                           (2)

7.6      Chaza isiphelo sikaMnenga noNqoza akuba evelile amanyundululu wabo.                 (2)

                                             KUNYE
ISICATSHULWA B

ʹZizibhanxa gqitha amapolisa. Akakwazi tu ukuphanda. Mna ndazibona ngala wam
amehlo izigebenga ezabulala uYangaphi. Sisela nazo apha kwaMbu nangoku ezo
ntwana,ʹ watsho esiya kuphuma ngomnyango ebambe amatyhelufa uBhanqo. Wathi
thuzu thuzu kancinci uMbuzeli ejonge kumzala wakhe.
ʹUnyanisile uBhanqo. Nam ndiyabazi ababulali bakaYangaphi kodwa anditsho mzala, 5
ukuba uyokundibhaka, emapoliseni,ʹ wamyala ngelo uMbuzeli owayengamazi ukuba lo
mzala wakhe ngoyena mcuphi ophethe elo tyala kanye.
Wahlekela ekothukeni yena uMapheza, emva koko waphakama wayokungena
endlwini encinci. Wathi ebhekabheka, wabe engasaboni kwaBhanqo lowo.
ʹIntakʹ ingene endlwini! Inene izinyanya zakowethu zindijongile. Ingathi iza kuvuthwa le 10
mbiza yam. Umzala naye uza kukha andixelele nangalo nomyayi wakhe
unekhompyutha adlisela ngaye,ʹ wacinga njalo unkabi esachama. Emva koko ubuyele
endlwini, nalapho ufike wabiza enye ibhiya wahlala, wonwaba.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            17                    DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

Wagoduka uMapheza ezinzulwini zobusuku ecupha apha kuMbuzeli, nowayembona
ukuba unento eninzi ayaziyo ngokugwintwa kukaYangaphi. Intliziyo yakhe yayicula 15
ingoma yoloyiso kukuhlala ahlale afumane izinto zikaYangaphi ngobunjalo bazo.
Emva kokuxambulisana ngezo zinto noMbuzeli owayemcenga esithi loo nto
ingambambisa, uMapheza ekugqibeleni wazifumana. Kaloku wamqhatha ngelithi uza
kufumana ibhaso elincumisayo emapoliseni ngokuwancedisa ekubanjweni kwezigwinta
zikaYangaphi ekudala zizingelwa. Kwasa ngemini elandelayo yangeCawa edlulisela 20
emapoliseni umpu.

7.7      Tyhila ubunyani bamazwi kaBhanqo anomgca ngaphantsi ngokolwazi lwakho
         lwebali ukuza kuthi ga ngale mini yencoko.                                      (2)

7.8      Chaza ifuthe lokufihla ulwazi abanalo ngezaphulimthetho uBhanqo noMbuzeli
         ekukhuleni kolwaphulomthetho kule noveli.                                       (2)

7.9      Xhasa ngokuthathela kwisicatshulwa esingentla ukuba umcuphi uyawaphula
         umthetho kwimizamo yakhe yokusombulula ityala lolwaphulomthetho.                (2)

7.10     Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba ithaveni kaMbuzeli            ikuncedisile
         ukukhulisa nokusombulula ulwaphulomthetho olukule noveli.                       (4)

7.11     Phawula ngenxaxheba yomxholwana wokuhanahanisa kothando kwisiphelo
         esiyintlekele sale noveli.                                                      (2)
                                                                                         [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            18                   DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Iindidi zabantu umlinganiswa ahlangana nazo endleleni yobomi zinegalelo ekuweni
nasekuphumeleleni kwakhe.

Xhasa olu luvo ngomlinganiswa onguThole kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                   [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA C

ʹNkqo! Nkqo! Nkqo! Nkqo!ʹ Lwazinga unkqonkqozo. Krwaqu uNomsa etafileni
katitshala kutitshala, wafika emjonge ngamabi wona amehlo. Watsiba owenkawu
ukuya kuvula kuba wayemazi ukuba akanja idlala nambundlwana.
Galakangqa, kwangena ufafa olude lomfana, into emnyama ukusuka esihlangwini
uyokuphosa elunweleni. Into emkhitha ngathi ngowenkabi yehashe. Obo bumnyama          5
babuphazanyiswe lithambo elimhlophe elalibhijele umqala lifuna ukumfanisa
nehlungulu, kwakunye naloo mazinyo amhlophe ayemana ukuthi menye kobo buso
babuzele uncumo olwaluntama uthando olungazenzisiyo kumninilo. Yayingumfundisi.
Ebusweni wayetsho ngesiva esasixwese isidlele, simfanele ndithetha enga wazalwa
naso.                                                                                 10
Uthe akungena lo mfo wabonakala ephakama utitshala esihlalweni emhlangabeza,
kucaca ukuba uyamfanisa. Akufika kuye wolula isandla embulisa, wenjenjalo
nomhambi, baxhawulana.
ʹTyhini bhota Thole!ʹ watsho utitshala esixhuzu-xhuzula isandla somhambi ehleka.
ʹTitshala uza kudliwa, layekwa elo gama,ʹ watsho umhambi, phofu ehleka.               15
ʹUthini na mfondini? Nguwe lo? Waba ngumfundisi ngenene? Uyazi ndimana ukuyiva
nje le nto ndingakholwa,ʹ watsho utitshala esibambile njalo isandla somhambi.
ʹNdim lo, kholwa,ʹ yabamfutshane yatsho impendulo yomhambi. Bebambene njalo
kwathi xum kwee cwaka, zaphela iindaba, bajongana umzuzu. Bebambene njalo
zabonakala ziphalala iinyembezi kutitshala. Akazanga abenakho nomhambi                20
ukuzibamba, zabonakala nakuye ziphalala. Balilelana. Bayana ngamehlo abantwana
besikolo bemangalisiwe ukuba kuqhubekani.

9.1      Xela into edibanisa uThole nokulila kukatitshala kwisicatshulwa malunga
         nobomi bukaThole angasazayamanisi nabo.                                          (2)

9.2      Ngqina    ngeengongoma      eziMBINI      ezisebalini   ukuba      uThole
         ebengalindelekanga ukuba angangumfundisi.                                        (2)

9.3      Tolika ngokomxholo wesicatshulwa intetho kaThole enomgca ngaphantsi ethi
         ʹtitshala uza kudliwa.ʹ                                                          (2)

9.4      Khankanya uphawu lwesimo sikaThole olufumaneka kwincoko ephakathi
         kukaThole notitshala. Xhasa impendulo yakho.                                     (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            19                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

9.5      Ngqina ngokuzixhasa ngendlela avezwe ngayo amatshijolo kule noveli ukuba
         umbhali ubuchasile ubutshijolo.                                                   (2)

9.6      Chaza isiphelo sobomi bukaThole akuba ebhubhile uThemba noSonwabo.                (2)

                                           KUNYE

ISICATSHULWA D

ʹNdifuna sitshate Bhelekazi, ube ngumfazi wam sahlulwe kukufa sobabini. Umsebenzi
omhle owawuwuqalile wuqabelise mntanʹ asekhaya. Ukuwa nokuphakama kum
ndikufumanisa kuxhomekeke kuwe,ʹ
Wamjonga isizungu uThozama enga umthele nqa. Bajongana. Bejongene njalo
wabonakala encuma uThozama zisihla iinyembezi. Suka batsibelana, bawolana.             5
Bewolene njalo wavakala uThozama esithi, ʹMakube njengokuba uthetha bhuti Thole.ʹ
Emva koko zathanda ukungabi ninzi iindaba kubo bobabini, ingulowo kucaca ukuba
ingqondo iyabhadula ezingcingeni, suka kwada kwabonakala ukuba mabohlukane
bengafikelelanga zigqibeni zokuba bathini na ngenkalo yomtshato. Bahlukana
bebekelene kwelokuba bophinda babonane.                                                10
Kwakuzo ezo nyanga yayiza kuhlala iSinodi yamaWesile apho eRhawutini, kulindeleke
ukuba kuthi xa kuhlenga-hlengiswa abefundisi uMangaliso anikwe eyakhe iSekethe
njengoko wayesoloko engumncedisi phantsi komfundisi uZilindile e-Albert Street.
Njengoko ingento iqhelekileyo nebukekayo ukuba umfundisi abe lisoka eWesile,
umfundisi uZilindile wamcebisa ukuba kufuneka etshatile phambi kokuba iSinodi ihlale   15
khona ukuze kungabikho magingxi-gingxi ekumabeleni indawo. Wakungqina oko
uMangaliso evuma ukutshata. Bathe bakufikelela kumbandela wentombi
angayithathayo akaya kude uMangaliso wayikhomba kwalapha eRhawutini,
eBharagwana, watsho elichaza kangako ibali lakhe noThozama kumfundisi uZilindile
oweva weva wamkhuthaza uMangaliso ukuba atshate yona le ntombi.                        20
Kwacaca ukuba ngenxa yokunqongophala kwexesha umtshato mawukhawuleziswe
kwalapha eRhawutini kusukeliswe ...

9.7      Tyhila ubunyani bamazwi anomgca ngaphantsi ngokolwazi lwakho lwebali.             (2)

9.8      Chaza ifuthe lokuhamba kukaThole kwiindlela zobutshijolo ekukhuleni
         komxholo wokuthatha izigqibo ezizizo kule noveli.                                 (2)

9.9      Xhasa ngebali likaThole ukuba intshisakalo yobufundisi iyathimba emntwini
         ngaphakathi nokuba sele ephuma endleleni ade ayilandele.                          (2)

9.10     Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba abantu abasondele kuThole bancedisile
         kubutshijolo nasekumakheni kule noveli.                                           (4)

9.11     Phawula ngenxaxheba yomxholwana wothando kwisiphelo esimnandi sale                (2)
         noveli.                                                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 20

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            20                      DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Iindidi zabantu umlinganiswa ahlangana nazo endleleni yobomi zinegalelo ekuweni
nasekuphumeleleni kwakhe.

Xhasa olu luvo ngomlinganiswa onguMfazwe kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                     [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA E

Ndahlala phantsi phezu kwedlaka ndajonga isixeko esi, usathe thaa umfanekiso
kaNokuzola egonwe nguFriday. Ndiyakubona ukupakaniswa nokuxushwa ndixhaywa
ndixhatshazwa ngabantu abangazi nto, eyona nto yandixhelayo nguZo ezingalweni
ezinuka umzondo zikaFriday. Ndahlala ndacinga. Ndathatha isiganeko ngasinye
kuthando lwam noNokuzola, ndizama ukufumana ukuba umhlwa onguFriday waqala              5
nini na ukonakalisa. Yandiqhuba yona ingqondo, ithi iseBhakubha ibe iseLatakisa.
Kanti kuhleliwe nje uNokuzola uyachwechwisa ecaleni? Yathuthumba intliziyo yam.
Ngale yona into ndandiqinisekile. Ndakhumbula neemini awaye akhe anyamalale
ngazo, lingabikho idinga ebesilibekile, ndithi ndakumbuza athi, hayi ebephangele.
Ndandingazange ndayenza nento yokuya kumkhangela emsebenzini, kuba                      10
ndisonqena iintetha ezininzi. Wayebika unina ukukhohlakala nje, inokuba wayesenzela
ukuba ndingaze ndilubeke kowabo, kuba hleze kuvele izinto, intombi kuhleliwe nje idla
isula. UNokuzola, lo besendimana ndizithembisa ukuba uya kuba yintonga yam
esekhosi, nguye kanye lo undiqhola ngothuli?
Kutheni ekhetha imini enje ukundibonisa ukuba lonke ixesha eli kanti                    15
ebenkwalambisa? Intokazi ethi mfondini ukuba ikhe yancuma ngendlela apha
ebindinqumla umphefumlo, kanti lonke elo xesha indojela umnga! Naxa ndandisazi
ukuba sasithandana nje, ndingembangi ke ngoku, ukuba kuthe kanti yinyani yonke le
nto yayiphehluzelisa ingqondo yam, ndandingasokuze ndimxolele ubomi bam bonke.
Ndagqiba kwelo.                                                                         20

11.1     Xela into edibanisa uNokuzola noFriday ngokwengcinga zikaMfazwe
         ezikwisicatshulwa.                                                                 (2)

11.2     Ngqina ngezenzo eziBINI ukuba ngenene uFriday ungumhlwa ngokwamazwi
         kaMfazwe anomgca ngaphantsi.                                                       (2)

11.3     Tolika ngokomxholo wesicatshulwa ingcinga kaMfazwe enomgca ngaphantsi
         ethi ʹkanti ebenkwalambisaʹ.                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 21

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            21                       DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

11.4     Khankanya uphawu lwesimo sikaNokuzola             olufumaneka   kwiingcinga
         zikaMfazwe. Xhasa impendulo yakho.                                                 (3)

11.5     Ngqina ngokuzixhasa ngendlela avezwe ngayo amatshijolo ukuba umbhali
         wale noveli uchasene nengcinezelo.                                                 (2)

11.6     Chaza isiphelo sikaMfazwe akuba ebhacile, wahlukana noFriday.                      (2)

                                           KUNYE

ISICATSHULWA F

ʹSowuhamba ufuna ukunceda abantu ngemithwalo yabo uphi owakho? Uyazi ukuba
ootsotsi aba baninzi?ʹ Ithe ukuba itsho ajika amehlo ajonga kuthi, sekukho
ababonakala betshela bezisondeza kubo izinto ababeziphethe.
Ndingaqinisekanga ukuba amapolisa andawoni na, ndathetha ngokukhawuleza
ndisiviwa ngabaninzi ababekufuphi. ʹEyona nto ndizama ukusindisa wena kulaa 5
mapolisa ezayo. Aza kukubambela ukunxila oku, kanti uya kukwazi ukuzibamba ade
agqithe ukuba akusindwa zezi zinto uziphetheyo. Uyawazi amapolisa alapha indlela
ageza ngayo!ʹ Kwathi kanti nditsho enyameni, kuba baba baninzi abandingqinelayo.
ʹHayi suk'apha, undoyikisa ngamapolisa, ndiyaphi nawo, wona akanxili kakade?ʹ
ʹHe mfondini, utywala obu buyakwala hi! Yenza le nto uyixelelwayo uzisindise, usindise 10
nathi aba. Akuboni ukuba uza kubanjwa, ubambise nabanye? Khawulezisa
sebefutshanisile aba bantu.ʹ Latsho elo lizwi emva kwethu, kubonakala ukuba
linexhala, lingqinelwa nangabaninzi. Uthe esalibele kukumbombozela umfo wotywala,
ndayithi hlasi idyasi, tyuu egxeni, nqaku iimpahla ezisongelweyo ndaziphakamisa.
Wema ke yena emva kwam, esamana ukuthi akugqiba ukubhodla ambombozele.                  15
ʹIcuba lam likuloo dyasi, ulilumkele, uyinto kabani kakade?ʹ Impendulo akazange
ayifumane, kuba kwaphazamisa ipolisa kude kufuphi nathi libiza umfo owayegqitha.
'Yizʹ apha wena.ʹ Bathi bejika iintloko nje abanye, ndaqinisa intamo ndajonga phambili.
ʹHayi, andenzanga nto.ʹ

11.7     Tyhila ubunyani bamazwi kaMfazwe anomgca ngaphantsi athi amapolisa
         ayageza ngokolwazi lwakho lwebali.                                                 (2)

11.8     Chaza ifuthe likaFriday lokungcungcuthekisa uMfazwe ekukhuleni komxholo
         wengcinezelo kule noveli.                                                          (2)

11.9     Xhasa ngokwale noveli ukuba umntu olwela inkululeko yelizwe lakhe ukhe
         abone kusisisombululo ukulishiya, alifulathele kwangenjongo yokulilwela.           (2)

11.10    Cacisa ngeengongoma eziNE ukuba amapolisa akuncedisile ukukhula
         kwengcinezelo nokusombululeka kwayo kule noveli.                                   (4)

11.11    Phawula ngenxaxheba yomxholwana wothando kwisiphelo esimnandi sale
         noveli.                                                                            (2)
                                                                                            [25]

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 22

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            22                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Iindidi zabantu umlinganiswa ahlangana nazo endleleni yobomi zinegalelo ekuweni
nasekuphumeleleni kwakhe.

Xhasa olu luvo ngomlinganiswa onguFudwazana kwintsomi ꞌIntsomi yeenyamakazanaꞌ
kunye noSteve Biko kwisibongo uʹEnkosi Steve Bikoʹ.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA G

                                     IMBALI KANXELE

Ithi imbali kwathi kwakumka uMfundisi uNyengane kumhlaba wamaXhosa kwavela
uNxele kwilali yaseMgwangqa kumhlaba kakumkani uNdlambe nowafika esithi
uhambisa obekuthethwa nguNyengane, phofu bekho ababeyithandabuza loo ntetho
yakhe. Ubedla ngokuthi xa efundisa abantu uNxele, athi iinkosi zimbini zaye zihlala
emanzini. Kwezi nkosi enye yazo yayinguTayi ngeli xesha enye inguDalidephu.            5
Ubebethelela ukuba abantu bakwaNdlambe xa bewela umlambo banqule ngokubulisa
besithi, A! Tayi! A! Dalidephu! Lo yayingummiselo awubekela abalandeli bakhe.
Ebenemiqathango ayibekela uluntu lwakhe umfo kaGwala lo esithi abantu mabayeke
ukuthakatha balahle ubuthi, bayeke ukukrexeza. Ingulowo nalowo makabule echaza
konke okubi nokuyinkohlakalo awakha wakwenza amadoda nabafazi babula,                  10
ngokulandela lo myalelo. UNxele, uMcwerha uthe akubona ukuba uyalandelwa
kwiintshumayelo zakhe wavela nesithembiso esitsha sokuba ababhubhayo baya
kuvuka bonke ekufeni bephuma kulwandle lwakwaGompo. Kodwa wona amaNgqika
aya kuba ziinkuni, iimbovane, amawa kuba asoloko enezandla ezixhaphe igazi.
AmaRharhabe avakala esithi kungokuba kutheni na le nto zonke ezi zinto zithethwa       15
ngulo kaGwala, engokabani na kakade yena? Ingaba aphi na amaphakatrhi
akwaNdlambe angamaJwarha, amaCirha kunye namaNtakwenda. Alikhuphe lapoqa
amaRharhabe ukuba uNxele makade avunywe ukuze kucace eyona nto aza kuba yiyo.
Ngokwenene wavunywa ngamawabo wasiwa ecamagwini ngeenkomo ezimdaka,
ezilubhelu nezimnyama kodwa zabe isininzi sazo izezimdaka kunye nezilubhelu.           20
AmaNgqika namaGcaleka awuzimasa lo mcimbi ngelokoyika ukujika abeziinkuni,
iimbovane namawa. Kananjalo ayesoyika ukumka noqhwithela lomoya njengoko
wayethethile uNxele esithi basisizwe esiya kubalixhoba loqhwithela. Ahamba enqula,
ekhahlela kuyo yonke imilanjana ekhala ngo ʹA! Tayi, A! Dalidephu!ʹ bephatha kubonga
besithi:                                                                               25
UQweqwedu phezulu, umkhonto awungeni,

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 23

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            23                     DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

Iqutu likaTayi,
Inkonjanʹ emnyama edlala emafini;
Iqutu elimgxade.
Uthe ofuna ikhubalo wabalekela khona ukuze naxa kududuma izulu anqule enjenje, 30
ʹTa zulu likaTayi!ʹ Oku ebekutsho kuba eligxotha. Abantu babeqhele ukuva kusithiwa
uNxele lo yinto kaBhalala, umNgwevu, kanti akunjalo, uyinto kaGwala
waseMaCwerheni. KwaBhalala waya engumfana elandela unina kunye noodadewabo
nomkhuluwa wakhe uMagolo. Ngelo xesha uyise ebesele ebhubhile, wasele ehlala
kwaNtentema emaMbalwini. Elona gama lakhe wayesaziwa ngalo ngamaRharhabe 35
lelokuba nguMakhanda, koko kwaduma elobucamagu bakhe, elokuba nguNxele.
Wabanjwa ngamaNgesi, xa eyokungenela iRhini nemidushane, wawezwa wasiwa
esiQithini saseRobben Island. Wafela esiqithini ngomhla ngomhla wama-25 kwinyanga
kaDisemba ngomnyaka we-1819, phofu kungekho nesinye isiprofetho sakhe esiye
sazaliseka. Yiyo le nto kukho isaci, ʹUkuza kukaNxele.ʹ Oku kuthetha ukuba nayiphi na 40
into elindelweyo ize ingazaliseki kuthiwa kukuza kukaNxele. Iphela njalo imbali.

13.1     Xela into eyahlukanisa umfundisi uNyengane noNxele ezingqondweni
         zabantu bakwaNdlambe.                                                             (2)

13.2     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba uNxele wayezama ukuzifanisa
         noNyengane.                                                                       (2)

13.3     Tolika ukubula ngokomxholo wesicatshulwa esingentla.                              (2)

13.4     Khankanya uphawu lwesimo sikaNxele olufumaneka kwingxoxo engaye
         yamaRharhabe ekwisicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                              (3)

13.5     Ngqina ngokuzixhasa ngokufa kukaNxele ukuba umbalisi wentsomi uchasene
         nabaprofethi bobuxoki.                                                            (2)

13.6     Tyhila ukuba intsomi iyayinika impendulo ngemvelaphi yesaci esithi, ʹukuza
         kukaNxeleʹ.                                                                       (2)

13.7     Ingaba le ntsomi ingemvelaphi yezinto okanye yintsomi eyimbali? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                  (2)

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 24

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            24                            DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ISICATSHULWA H

INTABA KANDODA – LS Ngcangatha

1        Ayembazelʹiindlebe amaXhosʹakowabo.
2        Ephambi kwawo waphinda wathetha kwakhona,
3        ʹMasakhe imizi apha, silime nokulima,
4        Kule mimandla erhangqe le ntaba kaNdoda.ʹ

5        Yatsho inkonyane yohlanga, ithole lomthonyama.
6        Latsho likhomb'iziphaluk'eziphahla iNtaba kaNdoda.
7        Kwathi kanti lisitsho nje lizifakʹengozini.
8        Kumhla labonʹinyoka ikhwelʹemthini ingenazinyawo.

9        AmaLawu wayewaphethʹemanyeni ngokumisa kule ntaba.
10       Lafʹ ilizwe ngesiquphe, kwanyathelwana ngoobhontsi.
11       Laphalala lisisantyalantyala igazi, lafunxwa ngumhlaba.
12       Yagqoloda, yangqulwa indoda, yaya kwelemimoya.

13       Kwaba masikizi kuloo mfazwe kuloo ntaba.
14       Kungekudala lwadilikʹudonga kwicala lamaLawu.
15       AbaThwa bada bavusʹ umnyele, bangenelela.
16       Zanqoza kwakhona kuhlaselwʹamaXhosa.

17       ʹTsiha-a-a-a-a-a-a-a-a-a! Izikhali zikaRharhabe!ʹ
18       Watsho umXhosa egwazʹ ephindelela.
19       Kwada kwacacʹicala ovuthezela ngakulʹ umoya.
20       Babalekʹ abaThwa, bayifulathela loo ntaba.

13.8     Xela (a) amaXhosa akowabo awayebazʹiindlebe (b) nethole lomthonyama
         eliwisa imiyalelo, akhankanywa kwisitanza sokuqala nesesibini.                          (2)

13.9     Tolika umqolo okrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sicatshulwa sesibongo
         ngokomxholo waso.                                                                       (2)

13.10    Chaza umfanekiso ntelekelelo            odalwa    lulandelelwano     lweziganeko
         oluqulethwe yimiqolo 11–12.                                                             (2)

13.11    Xela izizwe ezabandakanyekayo kuhlaselo lwamaXhosa ngokwesitanza
         se-4.                                                                                   (2)

13.12    Ngokwesicatshulwa sombongo xela udidi lwembongi ebonga kulo mbongo.
         Xhasa impendulo yakho.                                                                  (2)
                                                                                                 [25]

                                                             AMANQAKU ECANDELO B:                25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 25

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            25                      DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo we-14
    ukuya kumbuzo we-17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:       Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
               (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe
               umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
               Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli/
               kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
               OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Isohlwayo sikaNomaMpondomise nesikaGugulethu kule drama sihambelana nezenzo
zabo.

Hlalutya olu luvo ngokwale drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA I

UMANTYI:           ... Uninzi lwamadoda luwagqibile amantombazana ngokuwathembisa
                   ngomtshato suka emva kwayo yonke loo nto ehle nomcinga
                   angaziphumezi izithembiso zawo. Zibe yini ke iziqhamo zoko? Suka
                   uve intombi kusithiwa izixhomile; suka uve intombi kusithiwa
                   izeyelisele emlanjeni; suka uve intombi kusithiwa idle ityhefu yafa; 5
                   suka uve intombi kusithiwa iphambene, njengoko nangoku singazi
                   isenzo sakho ukuba sozala nkomoni na. Kulindelekile nangaliphi na
                   ixesha nangoku ukuba singeva enye yezi zinto ndizibalayo, kuyo le
                   ntombi kaLangeni. Ngoko ke Gugulethu ndikufumanisa unetyala
                   ngokwaphula isithembiso. Ndiyakugweba, ndikugweba iinyanga 10
                   ezintandathu usebenza nzima okanye amashumi amahlanu eeponti
                   ukuba uyazikhupha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 26

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            26                  DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UGUGULETHU:         Ndiyabulela Nkosi ugwebe kakuhle, sindifanele isigwebo sakho.
UZWILAKHE:          Ndiyamkhupha Nkosi.
UGUGULETHU:         Musʹukuzikhathaza bawo.                                       15
UZWILAKHE:          Nkosi ndiyamkhupha, nanga amashumi amahlanu.
                    (Uyawakhupha)
IPOLISA:            Nkqo! Nkqo! Nkqo! (Liyangena) Nanku uNomaMpondomise
                    kusithiwa uzeyelisele emlanjeni eMthatha, kuthiwa selefile.
UMPHATHI
MAPOLISA:   Sukelani mapolisa!                                                20
UMANYAWUZA: Yho-o-o! Umntanam! Umntanam! Kazi ndingumntu oyintoni na
            bantu bakwaNyawuza! Ndincedeni ngomntanam! Yho-o-o!
            (Uyagibiseleka uyafa)
UGUGULETHU: Awu, yini na le ntombi kaLangeni? Uyandishiya na kweli phakade?
            Bungamyoli na ubomi kum ngaphandle kwakho? Nakanye. Maze 25
            undikhumbule ndiyeza; ndanga ndingahlala ngasekunene kwakho
            kwelo    lizwe    lizayo.  Liyaduduma!    Liyaduduma.     Lidlula
            nemiphefumlo. Buzani kubawo! Buzani kubawo! (Uthetha la mazwi
            ezula enkundleni ngathi uyedwa akaqondi ukuba kukho abantu)

15.1     Xela isenzo akhethe ukusenza uNomampondomise kwezibalwa ngumantyi
         sakube singaphunyezwanga isithembiso sakhe.                                    (1)

15.2     Nika iimpawu zibeMBINI ezixela ukuba isicatshulwa esingentla sithathwe
         kwidrama.                                                                      (2)

15.3     Tyhila ukuhambelana kwesihloko sale drama esithi ʹBuzani kubawoʹ
         nokuqulethwe kwisicatshulwa esingentla.                                        (2)

15.4     Chasa okanye uxhase uluvo lokuba uZwilakhe uyazohlwaya enkundleni
         ngokwamazwi akhe anomgca ngaphantsi.                                           (2)

15.5     Phonononga isigwebo senkundla esiwiswa kuGugulethu kunye nesenzo
         sakhe.                                                                         (2)

15.6     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba ubomi bukaGugulethu khange
         bubemyoli emva kokushiywa kwakhe nguNomaMpondomise.                            (2)

15.7     Cacisa ukuchaneka kwamazwi athi, ʹLiyaduduma. Lidlula nemiphefumlo.ʹ
         ekuchazeni ingxaki elikuyo ikhaya likaGugulethu nelikaNomaMpondomise.          (2)

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 27

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            27                          DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ISICATSHULWA J

UGUGULETHU:          He-e-e, niyabona ke kwagqitywa, mhlawumbi nina lo ʹKugqityiweʹ
                     namthabatha kancinane kanti ke wayethetha into enkulu. Wathi
                     akuphuma lo ʹkugqityiweʹ kwintombi kaLangeni nam ndatsho
                     ndathi, ʹkugqityiweʹ kwathiwa ezulwini ʹAmenʹ. Emazulwini
                     kwabhalwa ngelo xesha ukuba nditshatile nentombi kaLangeni. Lo          5
                     ʹkugqityiweʹ wayethetha ukuthi libotshiwe iqhina lomtshato phakathi
                     kwam nentombi kaLangeni. Lo nindibuza ngaye umfazi andimazi,
                     asingowam ngowenu. Owam umfazi yintombi kaLangeni,
                     nasezulwini ndohlala ekunene kwakhe.
UNYANISO:            Hayi ke mfo wam siyoyisakala, umdala asingekhe sakutyhala               10
                     ngesixhanti xa ungazimisele kuya ekhaya, akunguye mntwana into
                     eqweqwediswayo, singazi kukubophelela nangentambo akulilo
                     igeza, akuphambananga; ligeza lodwa into ebotshelelwayo. Nto nje
                     ndingaphinda kwilizwi ebe likhe lathethwa ngumfo kabawo lo
                     uMthetho elithi, ʹIintliziyo zethu ziligazi nguwe, zama ukusixolisaʹ,   15
                     ukuba unayo indlela.
UGUGULETHU:          Ndilusizi bawokazi, andinayo indlela.
UNYANISO:            Njani Hlubi?
UGUGULETHU:          Kalusizi.
UNYANISO:            Xa inguwe ke ongenakusixolisa, ngubani omnye ongasixolisayo?            20
UGUGULETHU:          Buzani kubawo.
UMTHETHO:            Mfo kabawo Nyaniso kwanele ngoku, siwuzamile owethu umzamo.
                     Njengoko sewutshilo nawe wathi asinakho ukumqweqwedisa lo
                     mfana akamntwana, asinakho ukumbophelela akalogeza, ndibona
                     ukuba masicele indlela sigoduke.                                        25
UGUGULETHU:          Hayi hambani bawokazi. Kodwa ke anizi kuhamba ngoku niya
                     kuhamba kusasa, ndinikhaphe ndinise esikhululweni. Kaloku
                     bawokazi andixabananga nani aningede niphume olo hlobo.

15.8     Tolika igama, ʹkugqityiweʹ ngokwamazwi kaGugulethu akwisicatshulwa.                     (2)

15.9     Khankanya ubuthathaka abenabo uZwilakhe negalelo labo kubuzali bakhe.                   (2)

15.10    Cacisa igalelo lokwahlulelana kwamaxesha ezimbalini kuxambuliswano
         oluqhubeka kule drama.                                                                  (2)

15.11    Chaza ngokuzeleyo (a) okuza kulandela emva kokwala ukugoduka                            (2)
         kukaGugulethu kunye (b) nenguqu kubomi bakhe.

15.12    Nika umyalezo oqulethwe sisiphelo sikaThobeka kule drama.                               (2)

15.13    Xela udidi lwabantu onokulucebisa ukuba lufunde le drama. Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                  (2)
                                                                                                 [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 28

IsiXhosa Ulwimi LwaseKhaya (HL)/P2            28                   DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLALʹINAMANYALA – M Lamati

Isohlwayo sikaMaqhikizane nesikaMamQhinebe kule drama sihambelana nezenzo
zabo.

Hlalutya olu luvo ngokwale drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                  [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLALʹINAMANYALA – M Lamati

Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA K

DLEZINYE:  Amapolisa? Eee, ziintsana ezo kuwe Thole lesilo.
MAGRAZULA: Ziintsana wona amapolisa kum Dlezinye. Kodwa ke nawe uyazi
           ukuba asindim ohamba ezingela ezi ntloko. Ezi zithunywa ke zisuka
           zibhatyaze, zibe zizisulu zamapolisa ke ngolo hlobo.
DLEZINYE:  Kodwa ke nawe Mhlekazi kudala ndisithi ndivumele ndiwenze                5
           ngokwam lo msebenzi wezi ntloko. Akukho polisa linokundibamba
           mna.
MAGRAZULA: Hayi Dlezinye, hayi. Uthi xa kunokuphuma wena, ngubani
           onokushiyeka esenza lo msebenzi ungaka aphʹekhaya?
DLEZINYE:  Ndabezitha! Thole lesilo! Kucaca ukuba undithembile ngenene              10
           Mhlekazi.
MAGRAZULA: Into endithuthuzelayo nje yile yokuba kubo bonke aba bantu sele
           bebanjiwe, akukho namnye osele etwele igama lam.
DLEZINYE:  Ewe, yinyaniso leyo Mhlekazi. Yinyaniso emsulwa leyo.
MAGRAZULA: Loo nto ke indinika ukuphumla komphefumlo, kuba ke ekubanjweni           15
           kwabo andingeni ndawo konke-konke. Andithi na ndiyabahlawula
           ngentloko nganye abayizisa kum?
DLEZINYE:  Yinyaniso leyo Mhlekazi. Yinyaniso emsulwa leyo. Umntu
           makazitubhele ubuyatha bakhe.
MAGRAZULA: Uyabona ke Dlezinye, ndikuthandela le ngqondo yakho ichutywe             20
           kangakanana. Umntu makazibondele umqa wakhe.
DLEZINYE:  Kwowu! Ziindaba ezimnandi ezo kum, ukuthi kanti kuhleliwe nje,
           iNkosi yam iyayiqaphela ukuba ichutyiwe ngenene le yam ingqondo.
MAGRAZULA: Hayi ichutyiwe yona ingqondo le yakho, kodwa ke asikokuphela
           kwento esiya kulala sitye yona leyo.                                     25
DLEZINYE:  Aa! Magrazula! ...

17.1     Xela isenzo esifaka izithunywa zikaMagrazula kwingxaki yokubanjwa
         ngokwesicatshulwa.                                                              (1)

17.2     Nika iimpawu zibeMBINI ezixela ukuba isicatshulwa esingentla sithathwe
         kwidrama.                                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2024/565429f8-87d6-4fa2-b709-5c480f7f035b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2024/53ba6920-da39-4ff1-91b3-5bcfc0342748) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/1b5608d9-446e-4235-a304-4d8d16fa6d2b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2021/32fc2e58-0561-48fd-a0df-a6f97c3ab122) — isiXhosa HL · QP · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2020/96dbcf2d-5e6c-409a-b817-cdef2d3c8d8d) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
