# isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June Exams 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exams 2016, 20 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2016-memo/b0ddb902-32f5-4553-a57c-d33f34464a33
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exams
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June Exams 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2016-memo/b0ddb902-32f5-4553-a57c-d33f34464a33)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exams · 2016 · isixhosa. Memorandum, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2016/81be9a28-ad7f-4732-8587-d6d769b42e6a) — QP · 2016 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                  SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                           2016

                                        IMEMORANDAM

                                                              AMANQAKU: 100

                       Le memorandam inamaphepha angama-20.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              2                               DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

ICANDELO A: IZINCOKO

UMBUZO 1

Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule isincoko sibe NYE kwezi zilandelayo.
Babhala amagama angama-340-390.

1.1      Isincoko esibalisayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo     masibe      sesanelisayo     okanye  sibe   ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                  [50]

         Isincoko esixoxayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo, adandalazise nesizathu sokuba enze oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
           enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
           nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                    [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              3                               DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                               [50]

1.2      Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                               [50]

         Isincoko esibalisayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo     masibe      sesanelisayo     okanye  sibe   ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                  [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              4                            DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esicamngcayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabonise     izimvo,  iimbono,     iingcinga   neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                            [50]

         Isincoko esivelela amacala omabini
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
         - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
         - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
         - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
         - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
         - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
         - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa ibe
           ingazithobi.
         - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
         - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi engenantandabuzo
           ngoluvo lwakhe.                                                                [50]

1.3      Isincoko esixoxayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
           oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
           enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
           nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                 [50]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              5                               DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esicamngcayo.

         - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe zichukumisayo.
         - Makabonise     izimvo,   iimbono,     iingcinga   neemvakalelo    zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                               [50]

         Isincoko esibalisayo.

         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo     masibe      sesanelisayo     okanye  sibe   ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                  [50]

         Isincoko esichazayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                               [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              6                               DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

1.4      Isincoko esibalisayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba- achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo     masibe      sesanelisayo     okanye  sibe   ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                  [50]

         Isincoko esichazayo

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - Mababhale ngesihloko abanamava ngaso.                                             [50]

         Isincoko esixoxayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
           oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
           enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              7                            DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                 [50]

         Isincoko esicamngcayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabonise     izimvo,  iimbono,     iingcinga   neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/ iingcinga/ uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                            [50]

1.5      Isincoko esivelela amacala omabini

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
         - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
         - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
         - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
         - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
         - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
         - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa ibe
           ingazithobi.
         - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
         - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi engenantandabuzo
           ngoluvo lwakhe.                                                                [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              8                            DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
             -   Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
                 asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
             -   Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
             -   Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
             -   Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa
                 isiphumo sokubhalwayo.
             -   Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
                 okungcanyulwayo nokuphathwayo.
             -   Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
             -   Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                      [50]
         Isincoko esixoxayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
           oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
           enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
           nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                 [50]
         Isincoko esicamngcayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                            [50]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              9                             DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

1.6      Isincoko esicamngcayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                             [50]
         Isincoko esixoxayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
           oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
           enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
           nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                  [50]
         Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                             [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              10                            DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esibalisayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.

         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                [50]

1.7
1.7.1    Isincoko esibalisayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.

         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              11                           DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
           Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                            [50]
         Isincoko esixoxayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
            oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
            enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
            nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
            nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
            kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
            ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
            kodwa lungabi nabukrwada.
            Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
            ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                [50]
         Isincoko esivelela amacala omabini.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
         - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
         - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
         - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
         - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
         - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
         - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa ibe
           ingazithobi.
         - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
         - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi.
         - engenantandabuzo ngoluvo lwakhe.                                               [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              12                              DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esicamngcayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabonise     izimvo,  iimbono,     iingcinga    neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                               [50]
1.7.2    Isincoko esibalisayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
         - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
         - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
         - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
         - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
         - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
         - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
         - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
         - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
         - Isiphelo     masibe      sesanelisayo     okanye  sibe   ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
         - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
         - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                                  [50]
         Isincoko esichazayo.
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
           asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
         - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
         - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
         - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
         - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
         - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
         - -Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                              [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              13                           DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esixoxayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
         - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
         - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
            oko.
         - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
            enika izimvo ezizezakhe nezitsalayo.
         - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
         - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
            nenkcazelo.
         - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
         - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
            nobugcisa bokucenga.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
            kodwa lungabi nabukrwada.
         - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
            ekholelekayo ngoluvo lombhali.
         - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
            kodwa lungabi nabukrwada.
            Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
            ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                                [50]

         Isincoko esivelela amacala omabini.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
         - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
         - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
         - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
         - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
         - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
         - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa ibe
           ingazithobi.
         - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
         - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi.
         - engenantandabuzo ngoluvo lwakhe.                                               [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              14                        DBE/2016
                                        SCE – Imemorandam

         Isincoko esicamngcayo.

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makabonise     izimvo,  iimbono,     iingcinga    neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
         - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
         - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
         - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
         - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
         - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
         - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                         [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              15                        DBE/Juni 2016
                                        SCE – Imemorandam

ICANDELO B: IMIHLATHI

Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule imibuzo ibe MIBINI kweli candelo. Bhala
amagama ali-100-120 (umxholo kuphela).

UMBUZO 2

2.1      ILETA YOBUHLOBO

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makasebenzise ulwimi olungekho sikweni ukuya kolusesikweni.
         - Makabhale ngolwimi oluvakalayo, olusulungekileyo nolutsala umdla nethoni
           efanelekileyo.
         - Makacwangcise ngokukuko, axoxe ngokukuko.
         - Ileta mayiqulathe intshayelelo enika umdla, isiqu nesiphelo.
         - Makangqale ngqo kumongo wokubulela.
         - Mayiqulathe idilesi enye yombhali leta ebhalwe ime ngqo ngesiXhosa,
           umhla ebhalwe ngawo ngasezantsi kwayo.
         - Mayibandakanye isibuliso esichanekileyo umz. Nomsa endimthandayo.
         - Makashiye umgca emva kwesibuliso ze abhale umhlathi wakhe
           wentshayelelo.
         - Mazisetyenziswe iziphumlisi kuphela kumagama aqhawuliweyo.
         - Uvumelekile ukuboleka igama esiNgesini xa ubhala idilesi, iinyanga okanye
           usebenzise iinyanga zentsusa.
         - Makashiye umgca phakathi kwedilesi nesibuliso.
         - Akukho ziphumlisi kwidilesi nesibuliso nakwisiphelo.
         - Makahlule imihlathi yesiqu ngokweengcamango ezahlukeneyo.
         - Umhlathi wokuphetha udla ngokubhekiswa kwimibuliso okanye iminqweno
           emihle.
         - Akukho mgaqo uthile ulandelwayo ncam malunga nesiphelo kodwa
           silandelwa ligama lokuqala lombhali umz. Umhlobo wakho Zola.                    [25]

2.2      ILETA YASEBURHULUMENTENI

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Makanamathele kwiimfuno ezahlukeneyo zeeleta ezisesikweni njengesimbo
           sokubhala nesakhiwo.
         - Makakhumbule abantu ababhalelayo ukuncedisana nokuba oko abhale
           ngako kuqondwe msinya.
         - Indlela abhala ngayo mayivakale, iyondelelane, icaciswe, ibe semxholweni.
         - Makasebenzise ulwimi olusesikweni.
         - Makabhale ngolwimi oluvakalayo, olwamkelekileyo nolutsala umdla nethoni
           efanelekileyo.
         - Makacwangcise ngokukuko, axoxe ngokukuko.
         - Ileta mayiqulathe intshayelelo enika umdla, isiqu nesiphelo.
         - Makangqale ngqo kumongo.
         - Mayiqulathe iidilesi ezimbini eyombhali neyalomntu ubhalelwayo, ime ngqo
           ngesiXhosa.
         - Umhla ebhalwe ngawo ngasezantsi kwayo.
         - Mayibandakanye isibuliso esichanekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              16                        DBE/Juni 2016
                                        SCE – Imemorandam

         - Makashiye umgca emva kwesibuliso ze abhale umcimbi ileta engawo.
         - Uvumelekile ukuboleka igama esiNgesini xa ubhala idilesi, iinyanga okanye
           usebenzise iinyanga zentsusa.
         - Akukho ziphumlisi kwidilesi nesibuliso nakwisiphelo.
         - Makahlule imihlathi yesiqu ngokweengcamango ezahlukileyo.
         - Isiphelo esichanekileyo silandelwa yifani noonobumba-magama bombhali.            [25]

2.3      I-OBHITSHUWARI

         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

         - Igama, umhla wokuzalwa, indawo azalelwe kuyo namagama abazali bakhe.
         - Imfundo yakhe neendawo aphangele kuzo.
         - Izinto ezibalulekileyo ezimalunga nobomi bakhe.
         - Makabhale ngegalelo lakhe entlalweni nezinto ebenomdla kuzo esaphila.
         - Unobangela wokusweleka kwakhe ukuba ugulile, imbali yokugula kwakhe.
         - Abantu abashiya ngasemva.
         - Amazwi okumkhapha.
         - Makasebenzise ulwimi oluhloniphayo nolundilisekileyo.                            [25]

2.4      I-AJENDA NEMIZUZU
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         I-ajenda:
         - Makabhale isicwangciso senkqubo eza kulandelwa entlanganisweni.
         - Makabeke imiba/izihlokwana ekuza kuxoxwa ngazo.
         - Umba ngamnye mawabelwe ixesha.

         Imizuzu:
         - Makabhale igama lequmrhu/umhla, indawo nexesha lentlanganiso.
         - Irejista yabakhoyo.
         - Makabhale okwenzeke entlanganisweni.
         - Makabhale imizuzu ehambelana nezihlokwana ezikwi-ajenda.
         - Makabhale izindululo ezithathiweyo ngobunjalo bazo.
         - Makasebenzise ixesha elidlulileyo.                                               [25]

2.5      INQAKU LEPHEPHANDABA
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
         - Makanike isihloko esicacileyo nesivakalayo aze ongeze nesihlokwana
           esicacileyo.
         - Makaqale ngokona kubaluleke kakhulu: umz, ngubani, yintoni, nini, phi,
           kutheni kangakanani.
         - Makachaze ngokufutshane umba abhala ngawo kodwa ucace gca.
         - Makagqithise umyalezo wakhe uvakale kulowo ubhalelwayo.
         - Makashwankathele ngokucacileyo angayigqwethi into eyinyaniso.                    [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3              17                        DBE/Juni 2016
                                        SCE – Imemorandam

2.6      INTETHO ESESIKWENI
         Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
             -   Kwisimbo sokubhala makuvele ixesha, indawo, injongo, abaphulaphuli
                 noko aza kuthetha ngako.
             -   Makuvele ukuba uza kuthetha njani? Wonwabile, okanye
                 ukhathazekile.
             -   Makaqale intetho yakhe ngendlela etsala umdla.
             -   Makaphuhlise amanqaku akhe kakuhle angatsho ngentetho
                 ekruqulayo.
             -   Makasebenzise izivakalisi ezifutshane ezikhatshwa ziingcingane
                 ezilula, asebenzise imizekelo eqhelekileyo.
             -   Makalungelanise izigxeko zakhe nezincomo
                                                                                            [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:            50
                                                               AMANQAKU EWONKE:             100

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com                    18                                                                             DBE/2016
                                                                                         SCE – Imemorandam

ICANDELO A: IZINCOKO – AMANQAKU
o   Sebenzisa le rubrikhi rhoqo xa umakisha izincoko zephepha lesi-3, Icandelo A.
o   Amanqaku ukusukela kweli-0 ukuya kwangama-50 ahlulahlulwe ngokwamanqanaba amahlanu.
o   Imiqangatho yomxholo, ulwimi nesimbo, inqanaba ngalinye kula mahlanu lahlulahlulwe kubini, kwakho amanqaku abelwe abo banezincoko ezikwinqwanqwa
    eliphakamileyo nezo zikwinqwanqwa elingezantsi kwinqanaba ngalinye.
o   Isakhiwo asichatshazelwa kukwahlulwa ngokwenqwanqwa eliphezulu nelisezantsi.

   Imiqathango                                       Egqwesileyo                  Esemagqabini                 Eyanelisayo              Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                                                  neqaqambileyo               nefanelekileyo
UMXHOLO                                                  28–30                        22–24                       16–18                     10–12                    4–6

                    Inqwanqwa eliphakamileyo
NOCWANGCISO                                    -Impendulo igqwesile/          -Impendulo ixongxwe          -Impendulo iyanelisa.     -Impendulo             -Impendulo ayihambelani
                                               inomtsalane, ngaphezu          ngobugcisa.                  -Izimvo ziyathungelana    ayinaluthungelwano     nomxholo kwaphela.
(Impendulo                                     koko bekulindelekile.          -Izimvo zihambelana          noko ziyaqinisekisa       lungqinelanayo.        -Izimvo ziyabhidisa
nezimvo)                                       -Izimvo eziqiqisisiweyo,       gingci nomxholo kwaye        ngokusemxholweni.         -Izimvo azicacanga     kwaye azingqamananga
Uyondelelwaniso                                ezixhokonxa iingcinga          zinomdla zinobungqina        - Ilungelelanisiwe noko   kwaye ayizizo          kwaphela nomxholo.
                                               nezivuthiweyo.                 bokuvuthwa.                  kwaye iyathungelana       ezomfundi.             -Azicacanga kwaye
lwezimvo
                                               -Impendulo elungelelaniswe     -Ilungelelaniswe kakuhle     kuquka intshayelelo,      -Buncinci ubungqina    kwaye ziphindaphindiwe.
ngokucwangcisa.                                kakuhle ngokugqwesileyo        kakhulu kwaye                isiqu ukuqukumbela/       bolungelelwaniso       -Azilungelelaniswanga
Ukuqonda injongo,                              enothungelwano                 iyathungelana                nesiphelo.                nothungelwano          kwaye azithungelani.
abantu ekujoliswe                              (enonamathelwano)              (inonamathelwano)                                      lweengcamango.
kubo kunye nesimo                              ukuquka intshayelelo, isiqu,   kuquka intshayelelo, isiqu
sentlalo.                                      ukuqukumbela/nesiphelo.        ukuqukumbela/nesiphelo.
                                                         25–27                          19–21                      13–15                     7–9                     0–3
                                               -Impendulo egqwesileyo         -Impendulo ixongxwe          -Impendulo eyanelisayo    -Ubukhulu becala       -Akukho linge
 30 AMANQAKU                                   kodwa ineendawana esilela      kakuhle.                     nangona kumana            impendulo              lokuphendula isihloko.

                    Inqwanqwa elingezantsi
                                               kuzo ukuba neempawu            -Izimvo ziyahambelana        kubakho izikhewu          ayihambelani           -Ayihambelani kwaphela
                                               ezinomtsalane ogqwesileyo      zinomdla.                    kwingcaciso.              nomxholo.              nomxholo kwaye
                                               wesincoko esinkqenkqeza        -Ilungelelaniswe kakuhle     -Izimvo                   -Izimvo zibonakalisa   ayifanelekanga.
                                               phambili.                      iyathungelana                ziyanamathelana           ukungahlangani         -Ayingqamananga
                                               -Izimvo ezivuthiweyo           (inonamathelwano)            ngokwanelisayo kwaye      nokubhidisa.           nomxholo kwaphela
                                               neziqiqisisiweyo.              kuquka intshayelelo, isiqu   ziyaqinisekisa.           -Phantse bungabikho    kwaye inobubhu-
                                               -Izimvo zilungelelaniswe       nesiphelo.                   -Kukho ulungelelaniso     ubungqina              tyubhutyu.
                                               ngobugcisa                                                  olufumanekayo             bolungelelwaniso
                                               zinothungelwano                                             nothungelwano             nothungelwano.
                                               (zinonamathelwano)                                          kwintshayelelo, isiqu
                                               kuquka intshayelelo, isiqu                                  nesiphelo.
                                               kunye nesiphelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                                                       Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                 19                                                                                     DBE/2016
                                                                                        SCE – Imemorandam

   ULWIMI, ISIMBO                                             14–15                        11–12                         8–9                        5–6                         0–3
   SOKUBHALA                                        -Ithoni, irejista, isimbo     -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ulwimi alunantsingiselo.
   NOKUHLELA                                        sokubhala, isigama            sokubhala kunye             sokubhala nesigama          sokubhala nesigama          -Ithoni, irejista, isimbo
   Ithoni, irejista,                                zifaneleke kakhulu            nesigama ziqaqambe          zifanelekile kwinjongo,     azihambelani                sokubhala nesigama

                         Inqwanqwa eliphakamileyo
   isimbo sokubhala,                                kwinjongo, abantu             kakhulu kwinjongo, abantu   abantu ekujoliswe kubo      nenjongo, abantu            azihambelani mpela
                                                    ekujoliswe kubo nakwisimo     ekujoliswe kubo nesimo      nesimo sentlalo.            ekujoliswe kubo             nenjongo, abantu
   isigama
                                                    sentlalo.                     sentlalo.                   -Ulwimi lusetyenziswe       nesimo sentlalo.            ekujoliswe kubo nesimo
   esifanelene                                      -Ulwimi lusetyenziswe         -Ulwimi luchanekile kwaye   ngokufanelekileyo           -Ulwimi lusetyenziswa       sentlalo.
   nenjongo/nesimo                                  ngokuzithemba,                ithoni isetyenzisiwe        ukudlulisa umyalezo.        ngendlela                   -Ukusetyenziswa
   sentlalo.                                        luyachukumisa                 ngokufanelekile             -Ithoni ifanelekile.        ebuthathaka.                kwisigama
   Uchongo magama.                                  ngokugqwesileyo.              nangokuzinzileyo            -Izixhobo zolwimi           -Ithoni nochongo            kunqongophele
   Ukusetyenziswa                                   -Ithoni edlwengula umxhelo    kwisincoko siphela.         zisetyenzisiwe              magama                      ngokubaxekileyo de
   kolwimi nemigaqo,                                nenobuciko.                   -Ubukhulu becala akukho     ukuphuhlisa                 azifanelekanga.             ungakwazi ukuqonda
   Iimpawu                                          -Akukho nasinye isiphene      ziphene kwigrama nopelo.    nokuphucula umxholo.        -Isigama                    okubhaliweyo.
   zokubhala, igrama,                               segrama nopelo.               -Sixongxwe kakuhle                                      sinqongophele
                                                    -Sixonkxwe ngobugcisa         kakhulu.                                                kakhulu.
   upelo.
                                                    obukhulu.
                                                                13                           10                           7                           4
   15 AMANQAKU
                                                    -Ulwimi lugqwesile kwaye      -Ulwimi luyakuthimba        -Ukusetyenziswa             -Ukusetyenziswa
                                                    kusetyenziswe izixhobo        kwaye ubukhulu becala       kolwimi ngokwanelisayo      kolwimi
                         Inqwanqwa
                                                    zolwimi ezibonakalisa         luchanekile.                kodwa kusekho               ngokungafanelekanga.
                                                    ubuciko ngokufanelekileyo.    -Ithoni iqaqambile kwaye    ukungangqinelani apha       -Kuncinci okanye
                         elingezantsi
                                                    -Akukho nasinye isiphene      ichanekile.                 naphaya.                    akukho ukohluka –
                                                    segrama nopelo.               -Zimbalwa iziphene          -Ubukhulu becala ithoni     hlukana kwezivakalisi.
                                                    -Sixonkxwe ngobugcisa.        zegrama nopelo.             ifanelekile kodwa           -Isigama
                                                                                  -Sixongxwe kakuhle.         usetyenziso zixhobo         sinqongophele
                                                                                                              zolwimi lunqongophele.      ngokugqithisileyo.
   ISAKHIWO                                                     5                             4                           3                           2                         0–1
   Iimpawu zodidi                                   -Isihloko sikhuliswe          -Iinkcukacha zakhiwe        -Ukuphuhliswa               -Kukho amanqaku             -Amanqaku
   lwesincoko                                       ngokugqwesileyo.              ngokulandelelana            kweenkcukacha               asemxholweni.               asemxholweni awakho.
   Ukuphuhliswa                                     -Iinkcukacha ezigqwesileyo.   nangokuqiqisisiweyo.        ngokusemxhlolweni.          -Izivakalisi nemihlathi     -Ulwakhiwo lwezivakalisi
   kwemihlathi                                      -Izivakalisi, imihlathi       -Ziyathungelana.            -Izivakalisi, imihlathi     zineemposiso.               nemihlathi
   nokubunjwa                                       zakhiwe ngokugqwesileyo.      -Ukwakhiwa kwezivakalisi    zakhiwe kakuhle.            -Isincoko                   lunobubhutyu-bhutyu.
                                                                                  nemihlathi                  -Isincoko                   sisesemxholweni             -Isincoko siphume
   kwezivakalisi.
                                                                                  kuyahambelana,              sisesemxholweni.            nangona zisekhona           kwaphela emxholweni.
                                                                                  kwahlukahlukene.                                        iziphene.
   5 AMANQAKU

   AMANQAKU                                                   43–50                        33–40                       23–30                      13–20                        0–10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                                                              Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2019-memo/eeda53e2-d0f9-41b1-9724-3eb966bbd98a) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2016/36dae255-7dc3-4a53-890f-14a109047f80) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2016/b6fd5b7b-4fb2-485b-b6d7-bb4b0ff7ce04) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2018/ffc66f7b-9476-4b5f-bcf9-9933b7b036df) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
