# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2015, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-june-july-2015-memo/cb50184f-5e3a-4452-acf4-8b98289fd0df
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-june-july-2015-memo/cb50184f-5e3a-4452-acf4-8b98289fd0df)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2015 · isizulu. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 June July 2015](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-june-july-2015/3150603a-cfec-4e60-a50b-7d373f08c138) — QP · 2015 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                        ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                          2015

                                   IMEMORANDAMU

                                                              AMAMAKI: 80

                       Le memorandamu inamakhasi angama-23.

Akuvumelekile ukukopisha le memorandamu                         Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

IMIYALELO YOKUMAKA LELI PHEPHA

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo).

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emfushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe imemo.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamephuci amamaki ngoba vele usezephuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamephuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI.     Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Imvunge Yeminyezane – JJ Thwala

Umqondo wenkondlo

ISINGENISO
Umqondo wenkondlo yilokho okushiwo yimbongi enkondlweni yayo. Imbongi iyaye
isebenzise amagama athile kodwa ibe iqonde okwehlukile kuwona ngokomqondo.
Lokho-ke sikubiza ngomqondo ocashile noma ojulile wenkondlo. Inkondlo ethi,
'Imvunge Yeminyezane' inomqondo ojulile ngoba imbongi ithi ikhuluma ngemvunge
yeminyezane okuyisihlahla kodwa isebenzise isifenqo ibe iqonde iminyezane egqokwa
amaqhawe namaqhawekazi asuke ebekezele aze anqoba ezikhungweni zemfundo
ephakeme. Imvunge lena yingoma yekhethelo eculwa uma kwethweswa iziqu
enyuvesi.

UMZIMBA:
Abahlolwayo bangaphendula babhekise kula maphuzu:
• Ibinza loku-1
   Imbongi isebenzise isifenqo (isingathekiso) esiveza umfanekisomqondo
   wokuzwakalayo ukwethula umqondo wosikisiki oluvukayo kuyona uma ikhumbula
   amaqhawe namaqhwekazi athweswa iziqu esikhungweni semfundo ephakeme,
   oNgoye. Lo mfakekisomqondo ozwakalayo usetshenziswe njengempindwa kuyona
   yonke inkondlo.

•   Ibinza lesi-2
     Imbongi      isaqhubeka   isebenzisa     isifenqo    esiveza    umfanekisomqondo
     wokuzwakalayo ukwethula umqondo wokuthi lokhu okuhle okwenzeka oNgoye,
     kwenzeka ngendlela efanayo nakwezinye izikhungo zemfundo. Lapha inikeza
     isibonelo sezikhungo ezakhelene nomfula uMngeni. Iphinde isebenzise
     umfanekisomqondo wokubonakalayo ukugqamisa indlela abasuke sebevunule
     ngayo      laba    abethweswa     iziqu.      Imbongi    iphinde   yawusebenzisa
     umfanekisomqondo wokuzwakalayo ngokusebenzisa isifenqo isenzasamuntu
     ukukhombisa ukuthi usuku lokwethweswa kweziqu lujabulisa wonke umuntu
     ngisho nemvelo uqobo.

•   Ibinza lesi-3
    Imbongi isawusebenzisa lo mfanekisomqondo wokuzwakalayo ukukhombisa
    umsindo wenjabulo yaphakade, eyenze yacabanga ngokujula ngemisebenzi
    emangalisayo yalesi sikhungo semfundo ephakeme. Le misebenzi ilungiselela
    ubuntu nobunye, ubuqotho nesineke kanye nenhlonipho nenkuthalo.

•   Ibinza lesi-4
    Ubumnandi obenziwa yimisindo ehlukahlukene yezinyoni, imbongi ibuqhathanisa
    neziqu ezahlukahlukene ezitholakala ezikhungweni zemfundo ephakeme. Iphetha
    ngokukhuthaza izifundiswa ukuba zingayeki ukufunda.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                              DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•     Ibinza lesi- 5
      Imbongi ikhuluma ngayo kuleli binza, isebenzisa umfanekisomqondo
      wokuzwakalayo oyithatha uyibeke esikhungweni semfundo ephakeme. Lapha
      iyozuza ulwazi eyohlala inalo njalo, ihlonishwe wumhlaba wonke ngalo. Iyaphinda
      futhi igqugquzela izifundiswa ukuba ziqhubeke nokufunda ngoba imfundo
      ikuxhumanisa nemvelaphi yakho kanye nabantu ophila nabo.

•     Ibinza lesi-6
      Umfanekisomqondo ozwakalayo wenza imbongi iphindele emuva ngokomqondo
      lapho isengumfanyana owelusa izinkomo eziningi ezahlukahlukene. Kwakheka
      umfanekisomqondo obonakalayo ongathekisa izinhlobonhlobo zemikhakha
      yemfundo etholakala ezikhungweni zemfundo ephakeme. Imbongi ayikhohlwa
      ukugqugquzela abantu ukuba bafunde.

•     Ibinza lesi-7
      Imbongi isaqhubeka nomfanekisomqondo ozwakalayo okhombisa ukuthi imfundo
      itholakala ezikhungweni zemfundo ephakeme ezahlukahlukene. Isaphinda futhi
      igqugquzela izifundiswa ukuba ziqhubeke nokufunda ngoba imfundo iyisisekelo
      sempilo.

      ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
      Imbongi ikwazile ukusethulela umqondo ocashile mayelana nokubaluleka
      kwemfundo kanye nokufunda uze ufike ezikhungweni zemfundo ephakeme.                  [10]

                                            NOMA

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)

Ngingumnqobi – NL Luthuli

2.1       Isenzasamuntu.√                                                                  (1)

2.2       Imbongi ithi ayinawo umona√, imfundo eyizuzile iyedlulisela kwabanye ukuze
          kube khona ezinye izifundiswa ngomuso. √
          Abantu bakwazi ukuziphilisa ngemfundo abayizuzile.√                              (3)

2.3       Singelekelele ukuba ngiqonde ukuthi imbongi izifanisa nomfana owahlabana
          ekwaluseni ngoba nayo yafunda yagogoda nezinye izifundiswa
          ezihlonishwayo yanqoba kwezemfundo.√ Kwathi ababenomona bajabha.√                (2)
          (Abafundi bayobeka ngezindlela ezahlukene kepha akuvele ubuqhawe,
           ukunqoba kwezemfundo nokuthi akubona bonke abantu abakuthakaselayo
           lokho.)

2.4       Ihlose ukugcizelela kulabo abangayazi ukuthi yona ifundile futhi ngemfundo
          yayo iyakwazi ukuthi isize nabanye abantu./Iyaqhosha ngoba ngemfundo
          yayo iyakwazi ukuxazulula izinkinga zayo futhi iyizuze kanye noSolwazi.√√        (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                            DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

2.5       Sisetshenziswe kahle ngoba siveza ukuthi imbongi isengumfundi/isenolwazi
          oluncane, isafuna ukuthola ulwazi olunzulu esikhungweni semfundo
          ephakeme noma kulabo asebemnkantshubomvu kwezemfundo.√√                         (2)
                                                                                          (10)

                                            NOMA

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

Ngaphansi Komthunzi – P Ngubo

3.1       Yingoba inemigqa eyi-14√, eyakhiwe isitanza esisodwa. √                         (2)

3.2       Imbongi itusa ulwazi eluthole koSomaqhinga/koSolwazi nosekuyenze yaba
          ngundabuzekwayo/ yaba sematheni/ yaduma ngenxa yemfundo eyithole
          esikhungweni semfundo ephakeme. √√                                              (2)

3.3       Umfanekiso-mqondo wokunambithekayo (inzwa yokunambitha) eveza uhlobo
          lwesifenqo oluyisingathekiso - izangqondo ungisize ukuba ngiqonde ukuthi
          imbongi ithole imfundo okuyiyona ngempela, yajabula, yanethezeka,
          yaneliseka.√√                                                                   (2)

3.4       Iwasebenzisele ukubonga abazali bayo uSonane noMaMtimande√
          ngokuyinika ithuba lokufunda ize ifike ezingeni lemfundo ephakeme.√             (2)

3.5       Imbongi ikwazile ukusebenzisa ukuxhumana okutshekile√ ukugcizelela ukuthi
          lukhulu ulwazi eluzuzile esikhungweni semfundo ephakeme. √                      (2)
                                                                                          (10)

                                            NOMA

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)

Sasingazange Simbone – SZB Muthwa

4.1       • Babemuzwa ngendaba.√
          • Kwafundwa ngaye emaphepheni. √                                                (2)

4.2       Kwavela iMadiba Jive√, kwaqhibuka iBafana Bafana√.                              (2)

4.3       Yingoba ibonga uMandela ngokumthakazela ngemisebenzi emihle ayenzele
          isizwe saseNingizimu-Afrika.√√                                                  (2)

4.4       Uchaza ukuthi indikimba yale nkondlo ukuxolelana. Kusho ukuthi okubi
          okwenzeka esikhathini sobandlululo makwedlule, kungabanjelelwa kukho.√√         (2)

4.5       Imbongi ilusebenzise kahle ukuhalalisela uMadiba.√ Lokhu kunomthelela
          wokuthi uMadiba uphume ejele kunenzondo kodwa yena waletha uxolo
          nokubuyisana.√                                                                  (2)
                                                                                          [10]

                                           KANYE

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)

NGIBUZ'INDLELA – VS Khumalo

5.1       Umthwalo osindayo wokufisa ukubhala/ ukuba yisifundiswa,√ imbongi ifisa
          ukwelekelelwa ngezinye izimbongi esezimnkantshubomvu ekubhaleni
          izinkondlo/ ifuna ukuthola ulwazi.√                                             (2)

5.2       Imbongi isafunda ukubhala imibhalo√ kanti la maqhawe ekhuluma ngawo
          wona aseyibhalile yaningi imibhalo.√                                            (2)

5.3       Lo moya uveza imbongi ilangazelela ukuthi sengathi nayo ingaba nesiphiwo
          nesineke sokubhala imibhalo njengoba kwenza amaqhawe angaphambi
          kwayo. √√                                                                       (2)

5.4       Kwenze ukuba ngiqonde ukuthi imbongi icela ukunikwa isineke esikhulu
          kakhulu ukuze nayo ifinyelele ezingeni lababhali asebenolwazi olunzulu. √√      (2)

5.5       Imbongi ikwazile ukusebenzisa izenzukuthi kanje:
          •   Isenzukuthi quthu siveza ukuthi imbongi yayingasakwazi ukulala nhlobo
              ngenxa yokulangazelela kwayo ukubhala izinkondlo. √
          •   Isenzukuthi ne siveza umqondo wokuthi lomthwalo wothando lokubhala
              izinkondlo wawuyikhathaza imbongi ngaso sonke isikhathi. √                  (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                           DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU B: INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

QAPHELA:
•     Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
      ngokwamaphuzu.
•     Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa ikhono lombhali
      ekwethuleni ukulandelana kwezigameko zendaba.
•     Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
          Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze ikhono lombhali
           ekwethuleni ukulandelana kwezigameko.
          Umzimba: Ohlolwayo makahlaziye, ahlolisise, acaphune abuye asekele
           ngokulandelana kwezigameko kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni
           kwendaba.
          Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
           nempumelelo yombhali ekuhleleni izigameko zale ndaba.

ISINGENISO

Ngokulandelana kwezigameko kuqondwe ukuhleleka kwazo ngendlela enokuxhumana
kusukela indaba iqala kuze kube sekupheleni kwayo.

Umbhali usebenzise amakhono ahlukene ukwethula izigameko zendaba
ngokulandelana. Nanka amanye amakhono awasebenzisile: ukujeqeza emuva,
ukubikezela, inkulumo-mpendulwano, udweshu, ulwazi lwaphambilini kanye
nokulandisa. Ukusetshenziswa kwala makhono ngumbhali kuholela ekuthini ilukuluku
lokufunda indaba lihlale liphezulu.

UMZIMBA
•   Le ndaba ingenisa ngesigameko lapho uMahlengi ebonana noXolani
    emhlanganweni wosomabhizinisi. UXolani uyathatheka ngoMahlengi. Umbhali
    usebenzise ikhono lolwazi lwaphambilini ukuvusa ilukuluku kubafundi
    ngokunikeza imininingwane emayelana nempilo kaMahlengi, okubandakanya
    ukushintsha kwakhe ubulili, okuyinto uXolani angenalo ulwazi ngayo.
•   ULungile, unkosikazi kaXolani uba nokusola ukuthi umyeni wakhe useqonyiwe.
    Lesi sigameko umbhali usethula ngokusebenzisa inkulumo-mpendulwano
    ehambisana nodweshu lwangaphandle, lapho kuba nokuhilizisana ngamazwi
    phakathi kwakhe noXolani bebanga ukuthi ukhohliwe ukuzomlanda baye
    emcimbini. Emva kwalokho ubuya esenuka utshwala nesiqholo sabesifazane,
    esebonga nokudla.
•   Uyaqhubeka nokusethulela izigameko zendaba ngokulandelana kwazo.
    Usebenzisa ikhono lokujeqeza emuva ukusethulela isigameko lapho uNgidi
    ekhumbula usuku atshelwa ngalo uMhlengi ukuthi uthanda abantu bobulili
    obufana nobakhe. Uphinde futhi alisebenzise leli khono ukusethulela isigameko
    sokuhlangana kukaNkululeko noNontobeko okokuqala ngqa njengoba kuzokuba
    nomshado ngosuku olulandelayo.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•     Umbhali usebenzisa ikhono lokubikezela ukusethulela isigameko lapho
      uNontobeko ala khona uNkululeko ngosuku olwandulela olomshado. Lokhu
      kuvela enkulumweni yabo ngenkathi uNontobeko emkhumbuza uNkululeko
      ukuthi wayevele ekushilo ukuthi angamvimbi uma kwenzeka ehluleka endleleni
      othandweni lwabo.
•     Umbhali usethulela isigameko sengxabano phakathi kukaNdumiso noMahlengi
      ngoba emsola ukuthi kungenzeka ukuthi kukhona umuntu asethandana naye.
      Lokhu ukwenza ngokusebenzisa inkulumo-mpendulwano phakathi kwalaba
      balingiswa.
•     Umbhali usebenzisa ikhono lokulandisa ukusethulela isigameko lapho
      uNontobeko edabula khona ubusuku, ehamba yedwa elibhekise eGcilima
      eyofuna uMhlengi.
•     Ubuye asebenzise isu lokubambezela/ lokuphambuka lapho umbhali exoxa
      ngendaba engahlangene nendaba kodwa ibe iyikhulisa indaba, isibonelo:
      isigameko sikaSbu nezintombi zakhe eziningi, okwagcina enye yazo ibe
      yimbangela yokuboshwa kukaNdumiso.
•     UNdumiso uhlela ukuyobamba inkunzi eGcilima ukuze athole imali yokulobola
      uMahlengi. Lesi sigameko umbhali usethulela sona ngokusebenzisa ikhono
      lokulandisa kanye nenkulumo-mpendulwano, lapho uNdumiso ezama ukuthola
      imininingwane mayelana nalo Ngidi okuthiwa unemali eningi ayigcine endlini
      yakhe. Uyaqhubeka futhi usebenzisa leli khono ukusilandisa okwenzeka emzini
      kaNgidi ngesikhathi kufike uNontobeko, behlela ukuyofuna uMhlengi.
•     UNdumiso ushaya uXolani, uyamlimaza ngesikhathi behlangana emgwaqweni
      lapho ethi uvakashela uMahlengi. Lesi sigameko naso futhi usethula
      ngokusebenzisa ikhono lokulandisa kanye nenkulumo-mpendulwano.
•     UNdumiso ubamba uNgidi inkunzi, kugcina kufe uNyambose owayengaphilile
      kahle ekhanda. Uma ebuyela eThekwini ufica incwadi ngaphansi kwesicabha
      lapho aliwa khona nguMahlengi. Khona lapho futhi uNdumiso uyaboshwa
      mayelana necala lokubamba inkunzi nokubulala umuntu. Lezi zigameko
      zisakhombisa ikhono lombhali lokwethula indaba.
•     UXolani uvalela izingane endlini, uyahamba uya efulethini likaMahlengi. Emzini
      wakhe kusala kusha indlu nezingane zingaphakathi.
•     UNgidi, uNontobeko noNomalanga baya efulethini likaMhlengi eThekwini ngosizo
      lomseshi ozimele uShezi. Lapha umbhali usebenzise ikhono lokufihlelana
      kwabalingiswa ulwazi ngoba uShezi wayesenalo lonke iqiniso ngesimo
      sikaMhlengi kodwa wanquma ukungabatsheli oNgidi nalaba ahamba nabo.
      Kanjalo futhi noNgidi wamfihlela uNontobeko ngolwazi ayenalo ngoMhlengi
      ngoba wayenethemba lokuthi kwakungenzeka ukuthi uMhlengi wabuye wayiyeka
      indaba yokuthanda abantu bobulili obufana nobakhe.
•     Ekugcineni umbhali usebenzisa ikhono lenkulumo-mpendulwano ukuphetha
      indaba yakhe ngovuthondaba. UNontobeko, uNgidi kanye noNomalanga
      bayamthola uMhlengi. Bayethuka uma uMahlengi equleka, kuthi lapho evuka
      khona avume ukuthi unguMhlengi indodana kaNgidi. UXolani naye ngokunjalo
      uyamangala ukuthi emveni kokuthatheka okungaka ngesiphalaphala
      esinguMahlengi, eze efelwa nayizingane zakhe kanti lo Mahlengi wayengumuntu
      wesilisa owaziguqula ubulili.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Uma sibheka lezi zigameko ezingenhla, kuyacaca ukuthi umbhali usebenzise
amakhono ahlukahlukene ukulandelanisa izigameko zale ndaba.                               [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                          DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

                                            NOMA

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

7.1       Wajabula wahamba waqonda ekamelweni okwakulele kulona uNontobeko
          eyombikela lezi zindaba ezimnandi.√√                                          (2)

7.2       Ukucabanga usizi asedlule kulo ngenxa yokuthanda uMhlengi.          √√/
          Ukukhumbula ukuthi uMhlengi wayemalile ngaphandle kwesizathu. √√              (2)

7.3       Bobabili basamthanda uMhlengi nakuba abaphoxa,√ bayakujabulela ukuthi
          kwase kukhona umkhondo ovuthwayo ngoMhlengi. √                                (2)

7.4       Esingenisweni salesi siqeshana sithola uNgidi ejabule ngokuzwa izindaba
          ezimnandi mayelana nokutholakala komkhondo kaMhlengi.√√ Esiphethweni
          uNgidi unexhala lokuthi uMhlengi usaqhubeka yini nala manyala axoshelwa
          wona ekhaya. √ √                                                              (4)

7.5       Simveza njengomlingiswa onothando/onozwelo/omesekayo.√ Wayekhombisa
          ukumthanda uNontobeko ngoba wayembuka ngeso lokuthi uzoba umakoti
          wakwakhe.√ Wayefuna uNontobeko agqugquzeleke ekufuneni uMhlengi
          abone ukuthi kukhona umuntu omesekayo.√                                       (3)

7.6       Ukwembuleka kwamaqiniso kungenzeka ukuthi kwaba nalo mphumela
          ezimpilweni zalaba balingiswa:
          • UMahlengi:       Waba       nokukhululeka   empilweni   yakhe ngoba
              wayengasenamfihlo ngaphakathi mayelana nempilo yakhe. √
          • UXolani: Kungenzeka ukuthi waphanjanelwa yikhanda/wazibulala ngoba
              kwavela iqiniso ayengalilindele nhlobo ngoMahlengi. √
          • UNomalanga: Wajabula ngoba kwase kuzoba nenqubekelaphambili
              othandweni lwakhe noNgidi kungasekho ukuphazamiseka ngenxa
              yokuthungatha uMhlengi. √                                                 (3)

7.7       Ukugqamisa ukuthi ukusebenzisa umseshi ozimele kwenza umsebenzi ube
          lula kunokuzithungathela wena ngoba yena uwuqeqeshelwe umsebenzi.√
          UNgidi wazama ukuzifunela yena uMhlengi, wehluleka ukumthola. √ Kuthe
          lapho eseqashe umseshi ozimele onguShezi, watholakala ngokushesha. √          (3)

7.8       UNdumiso wenza ubugebengu wabamba uNgidi inkunzi ngenhloso yokuthola
          imali. √ Akakwazanga ukuyisebenzisa imali ayebile√ ngoba wagcina
          eseboshiwe. √                                                                 (3)

7.9       Umbhali ukwazile ukudala udweshu phakathi kukaMahlengi noNdumiso. √
          Ukwenze     lokhu  ngokusebenzisa   inkulumo-mpendulwano   phakathi
          kukaNdumiso noMahlengi lapho ayephawula khona ukuthi akekho
          ngokomqondo kulokhu abakuxoxayo, ukungena kocingo lukaXolani
          ngesikhathi besaxoxa nokungavali amehlo kukaMahlengi ngesikhathi
          beqabulana. √ √                                                               (3)
                                                                                        [25]
                                            NOMA

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               10                          DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

QAPHELA:
•  Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu.
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa ikhono lombhali
   ekwethuleni ukulandelana kwezigameko zendaba.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
       Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze ikhono lombhali
        ekwethuleni ukulandelana kwezigameko.
       Umzimba: Ohlolwayo makahlaziye, ahlolisise, acaphune abuye asekele
        ngokulandelana kwezigameko kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni
        kwendaba.
       Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
        nempumelelo yombhali ekuhleleni izigameko zale ndaba.

ISINGENISO
Ngokulandelana kwezigameko kuqondwe ukuhleleka kwazo ngendlela enokuxhumana
kusukela indaba iqala kuze kube sekupheleni kwayo.

Umbhali usebenzise amakhono ahlukene ukwethula izigameko zendaba
ngokulandelana. Nanka amanye amakhono awasebenzisile: ukujeqeza emuva,
ukubikezela, inkulumo-mpendulwano, udweshu, ulwazi lwaphambilini kanye
nokulandisa. Ukusetshenziswa kwala makhono ngumbhali kuholela ekuthini ilukuluku
lokufunda indaba lihlale liphezulu.

UMZIMBA
•   Indaba ingenisa ngesigameko lapho uMirriam (uNomvula) osebenza ejalidini
    kwaDicey ewina imali emjahweni wamahhashi.
•   Umbhali usebenzisa ikhono lokubikezela ngokubhekana kukaGenyenza
    nezimbangi ezifundile neziyizicebi ngemuva kokuwina kukaNomvula i-'pick six'.
    UGenyeza wagcina ebanga uNomvula noChule owayefundile futhi eyisicebi.
•   Umbhali usebenzisa ikhono lokulandisa ngezigameko zokuvakashelwa
    kukaMirriam ngabantu abaningi abagaqele umcebo wakhe ngezindlela
    ezahlukahlukene. Uphinda futhi asebenzise nekhono lenkulumo-mpendulwano
    phakathi kwabo laba bantu noMirriam kanye nodweshu lwangaphandle:
    -    Kufika umdayisi womshuwalense, uGoodenough Madonsela, ethi
         uzochazela uNomvula ngohlobo lomshuwalense awudayisayo. UGenyeza
         uyamxosha, umshaya ngemvubu.
    -    Kufika noDokotela Sengwayo ezofuna uMirriam lapha kwaDicey, naye futhi
         uGenyeza umfaka imvubu, uphuma ebaleka.
    -    UChule uthi uvakashela uNomvula ezenza uMbhishobhi, naye futhi
         uhlangana nezimbila zithutha ziholwa ngemhlophe phambili. UGenyeza
         umsasazela ngezinja, ziyamluma. Uyalimala.

•     Umbhali usebenzise inkulumo-mpendulwano phakathi kukaDladla noMeyili
      ngesigameko sokuxoxelwa kukaMeyili ngendaba yomcebo kaNomvula.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               11                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•     Umbhali     uyaqhubeka       nokusebenzisa    ikhono    lokulandisa,  udweshu
      lwangaphakathi nolwangaphandle kulezi zigameko ezilandelayo:
      -    Ukuvuka komona kuMeyili mayelana nemali kaNomvula. Ubiza umhlangano
           womndeni, uhlela ukuba alandwe uNomvula ukuze kutholakale le mali
           ayiwinile.
      -    UMaHadebe uzama ukubulala umama kaNomvula (uMaNdelu) ukuze
           aphoqeke uNomvula ukubuya eze ekhaya bese ethola ithuba lokumbulala.
      -    UMahuzu nabangani bakhe bahlasela uNomvula kwaDicey. UNomvula
           uphephiswa nguChule ezigebengwini. OMahuzu nabangani bakhe bafa
           engozini yemoto.
•     Umbhali uphinda asebenzise futhi ikhono lokulandisa, inkulumo-mpendulwano
      nodweshu lwangaphandle kwezinye zalezi zigameko:
      -    Ukuboshwa kukaGenyeza iphoyisa-mbumbulu.
      -    UChule ulanda uNomvula kwaDicey, umyisa kwakhe eMlazi. Bagcina
           sebethandana.
      -    UChule uthumela abakhongi. Baphuma ngesamagundane ngenxa yesheke
           elalinenani okungelona.
      -    UChule uphinda futhi uthumela abakhongi okwesibili. Abakhongi
           bayemukeleka.
•     Umbhali usebenzisa ikhono lokujeqeza emuva ngesigameko sikaDaffo lapho
      ekhumbula ukuhlangana kwakhe okokuqala noChule begaqele umcebo
      womfelokazi othile wesiqumama okwakukhishwe ukwabiwa kwefa laso
      emaphephandabeni.
      -    Nalapho uDaffo ekhumbula umshado-mbumbulu kaChule noMaDludla
           ayeyimpelesi kuwo.
•     Umbhali uyaqhubeka nokusebenzisa ikhono lokulandisa, inkulumo-mpendulwano
      nodweshu lwangaphandle kwezinye zalezi zigameko:
      -    Ukushada kukaChule noNomvula.
      -    UGenyeza uzama ukuhlasela emzini kaChule, uhlangana nezimbila
           zithutha. Icebo lakhe lokubuyisa uNomvula liyehluleka.
      -    UChule       noNomvula      bavula    iSuphamakethe       enkulu   eMlazi
           ngokuhlanganyela.
      -    UGenyeza uphenduka umculi ophambili, uhamba phesheya kwezilwandle
           nomculo wakhe usudlalwa njalo emsakazweni.
      -    Ukuxabana kukaChule noNomvula, umshado wabo uya ngokuya
           uhlakazeka.
      -    UChule wakha itulo noDaffo lokubulala uNomvula. Kugcina kufe yena,
           uyasinda uNomvula.
      -    Indaba iphetha ngoGenyeza ebuyelana noNomvula emva kokufa
           kukaChule. Bayashada.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Uma sibheka lezi zigameko ezingenhla, kuyacaca ukuthi umbhali usebenzise
amakhono ahlukahlukene ukulandelanisa izigameko zale ndaba.                               [25]

                                            NOMA

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               12                              DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE UMCEBO – MJ Mngadi

9.1       Waquma uMeyili ngoba kwakungakamfikeli ukuthi uNomvula kumele afe. √√             (2)

9.2       Ludalwa ukuthi uMeyili inhliziyo yakhe yayigaya izibozi ecabanga ngezindlela
          angahlasela ngazo uNomvula ukuze azuze imali yakhe. √√                            (2)

9.3       UBhekameva uyindodana kaMeyili√ kanti uMaHadebe yena uyinkosikazi
          yakhe. √                                                                          (2)

9.4       Esingenisweni uMaHadebe ufakela uMeyili ingcindezi yokuthi akenze okuthile
          ukuba abulale uNomvula ukuze kutholakale imali kodwa uMeyili
          ubungakamfikeli lowo mcabango ngoba uNomvula ingane yomfowabo. √√
          Kanti esiphethweni emva kokuba uMeyili esehambile waya emsebenzini,
          uMaHadebe wavuka ekuseni wagqoka isijalimane sakhe, waqonda
          eMnambini, eseyokhendla. √√                                                       (4)

9.5       Amveza njengomlingiswa oluhlaza√ ngoba unolimi olungenanhlonipho
          olunenhlamba√ kanti ukhuluma ngomuntu oyisihlobo sakhe angesiyona le nto
          ayishoyo. √                                                                       (3)

9.6       Ukufa kukaChule kungenzeka ukuthi kwaba nalo mphumela kulaba
          balingiswa:
          • UMaMkhabela wabuyela esimweni sakhe esidala sokuhlupheka. √
          • UDaffo waqhubeka nokuhlupheka ikakhulukazi ngoba wayengasekho
               uChule owayevame ukumxhasa ngemali. √
          • UMaNdelu njengomzali wayesezophila ngokukhululeka esazi kahle ukuthi
               ingane yakhe iphephile kulesi sigebengu esinguChule. √                       (3)

9.7       Ukukhombisa ukuthi uthando lunamandla, awunakuma endleleni yalo.√
          Emveni kokufa kukaChule, uthando lukaNomvula noGenyeza lwaqala
          phansi,√ bagcina sebeshadile. √                                                   (3)

9.8       UMaHadebe ubefuna ukubulala uNomvula ngokuthumela indodana yakhe
          uMahuzu nabangani bakhe ukuba bambulale√. Inhloso yakhe ayiphumeleli√.
          Esikhundleni salokho kufa indodana yakhe uMahuzu engozini yemoto. √               (3)

9.9       Umbhali ukwazile ukudala udweshu phakathi kukaChule noNomvula
          ngokusebenzisa inkulumo-mpendulwano phakathi kwabo mayelana
          nokuphumelela kukaGenyeza empilweni.√ Manje uChule uvukwa yisikhwele,
          ulwa noNomvula uma ebuka umabonakude ngesikhathi kudlala uGenyeza
          nalapho elalela umsakazo uma kudlalwa umculo kaGenyeza. √√/UChule
          uhlaselwa yizigebengu, usola uNomvula ngokuthi ngabantu bakaGenyeza
          laba ngoba nguyena umuntu ophatha iwisa. √√                                       (3)
                                                                                            [25]

                                            NOMA

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               13                          DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

QAPHELA:
•  Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu.
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa ikhono lombhali
   ekwethuleni ukulandelana kwezigameko zendaba.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
       Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze ikhono lombhali
        ekwethuleni ukulandelana kwezigameko.
       Umzimba: Ohlolwayo makahlaziye, ahlolisise, acaphune abuye asekele
        ngokulandelana kwezigameko kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni
        kwendaba.
       Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
        nempumelelo yombhali ekuhleleni izigameko zale ndaba.

ISINGENISO
Ngokulandelana kwezigameko kuqondwe ukuhleleka kwazo ngendlela enokuxhumana
kusukela indaba iqala kuze kube sekupheleni kwayo.

Umbhali usebenzise amakhono ahlukene ukwethula izigameko zendaba
ngokulandelana. Nanka amanye amakhono awasebenzisile: ukujeqeza emuva,
ukubikezela, inkulumo-mpendulwano, udweshu, ulwazi lwaphambilini kanye
nokulandisa. Ukusetshenziswa kwala makhono ngumbhali kuholela ekuthini ilukuluku
lokufunda indaba lihlale liphezulu.

UMZIMBA
•   Indaba ingenisa ngesigameko lapho uthisha uMoloi ecabanga ejulile ngobuhle
    bukaDumazile. Umbhali usethulela lesi sigameko ngokusebenzisa udweshu
    lwangaphakathi.
•   Umbhali usebenzise inkulumo-mpendulwano phakathi kukaMemu Ngcamu kanye
    noMemu Mpungose behleba uDumazile, bedlinzela nothisha uMoloi ngokuthi
    uthandana noDumazile.
•   Umbhali    uyaqhubeka     nokusebenzisa     inkulumo-mpendulwano     phakathi
    kukaDumazile nothisha uMoloi ngenkathi uthisha uMoloi emeshela.
•   Ubuye futhi asebenzise udweshu lwangaphakathi kuDumazile ngenkathi
    ecabanga ukuthi amqome yini uthisha uMoloi ukuze elapheke kulezi zibhobo
    ezimphethe, ugcina ethatha isinqumo sokuthi amqome.
•   Umbhali usilandisa ngokuthandana kukaDumazile noMoloi okwadala ukuba
    kwehle izinga lomsebenzi wakhe wesikole. Uthisha umthengela izinto, ugcina
    ekhulelwa.
•   Kulezi zigameko ezilandelayo umbhaIi usebenzise kakhulu ikhono lokulandisa.
    - UMoloi uyabaleka esikoleni, uDumazile ubuyela ekhaya.
    - Unina uMaNdovela ubaleka ekhaya, wesaba uyise kaDumazile uKheswa
        ngoba wayengafuni uDumazile ahambe. Umbhali usebenzisa ikhono
        lokujeqeza emuva ngenkathi uKheswa efuna ukushaya uMaNdovela
        noDumazile lapho ezwa ukuthi uDumazile ukhulelwe.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               14                            DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•      Umbhali uyaqhubeka nokulandisa kulezi zigameko ezilandelayo:
       - UDumazile uyahamba uyofuna umsebenzi ukuze ondle ingane yakhe,
          uyawuthola kwaSithole.
       - USithole yize eshadile, ugcina ethandana noDumazile, naye umtholisa
          ingane eyethiwa igama likaMtholephi.
       - UDumazile uthengelwa indlu nguSithole, uyamfundisa, ugcina emthengela
          nemoto yakhe.
       - Imoto kaDumazile ishayisa eyomlungu. Umlungu uyammangalela. USithole
          ucisha icala ngokuthi uzoyikhokhela imoto kepha uyehluleka, uyaboshwa.
       - UDumazile ushada noMtalaselwa.
•      Umbhali usebenzisa ikhono lokubikezela ngokuthi unina kaMtalaselwa aphumele
       obala ngokuthi amantombazana awehlukani noyise bezingane zabo, kanjalo
       uDumazile wagcina ebuyelene nothisha uMoloi.
•      Umbhali usebenzisa iphupho elahlasela uMaNzimande, elalibikezela
       ukuhlupheka kwakhe emzini wakhe kanye nokushiywa umyeni wakhe uSithole
       ayohlala noDumazile.
•      Umbhali uyaqhubeka nekhono lokulandisa ngezigameko indaba ize iyophela.
       - USithole       ubuyela   kuMaNzimande,      kepha   akakuthokozeli   lokho
          uMaNzimande.
       - USithole ulwa noMoloi endlini kaSithole.
       - Amaphoyisa abopha uDumazile mayelana nodaba lokushiswa kwesitolo
          sikaSithole.
       - UDumazile uxolisa kubo bonke abantu abonile, uvuma zonke izono zakhe
          kuMfundisi zokwembatha namadoda abantu kaningana kanye nokushisa
          isitolo sikaSithole.
       - UDumazile, uMtalaselwa, uSithole, uMthovovo kanye noMaNzimande bagula
          balala esibhedlela, bonke bagcina ngokushona.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Uma sibheka lezi zigameko ezingenhla, kuyacaca ukuthi umbhali usebenzise
amakhono ahlukahlukene ukulandelanisa izigameko zale ndaba.                               [25]

                                            NOMA

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

11.1      Wawatshela ukuthi uDumazile umdumazile ngokubuya nesisu eMbumbulu
          engasiqedile isikole wase ekhala. √√                                            (2)

11.2      Udweshu ludalwa ngukuthi esikhundleni sokuba uDumazile aphendule
          umbuzo wamakhosikazi uvele awathele ngemvula yezinyembezi. √√                   (2)

11.3      UDumazile uyindodakazi kaMaNdovela√ kanti uMaJwara ungumakhelwane
          kaMaNdovela. √                                                                  (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               15                           DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

11.4      Esingenisweni kuvela isimo sokubambisana emakhosikazini akule ndawo
          ngoba afikile azokhalisa uMaNdovela ngokukhulelwa kukaDumazile. √√
          Esiphethweni sithola wona la makhosikazi eseqoka abantu abazovuka
          ekuseni baphekezele uMaNdovela, bayolanda inhlawulo okwakuyimali
          yamazolo kanye nokugezwa kwezintombi. √√                                       (4)

11.5      Ayiveza njengomlingiswa onolaka/ onodlame√ ngoba ukhombisa
          ukungamncengi uDumazile yize ekhala√ kodwa akakhombisi ukumzwela
          kunalokho uthi akashaywe./Wayefuna ukuthi abaphendule asho ukuthi isisu        (3)
          usithathephi. √

11.6      Ukufa kukaDumazile kungenzeka ukuthi kwaba nalo mphumela kulaba
          balingiswa:
          • UKheswa noMaNdovela, baphoxeka kakhulu ngesenzo sendodakazi
               yabo kwaba lukhuni nokubheka omakhelwane. √
          • UMaShandu kwamkhulula kubazali bakaDumazile nomakhelwane bakhe
               ababemdlinzela ngokuthi ubehlupha umakoti wendodana yakhe. √
          • Izingane zikaDumazile nazo futhi zasala zihlupheka ngenxa
               yobuntandane, abazali bazo sebeshone bonke ngenxa yengculazi. √

                                               NOMA

          Bonke badangala/ baphatheka kabi√ ngoba uMaNdovela, uKheswa, izingane
          zikaDumazile zazisondelene kakhulu noDumazile kanti uMaShandu nakuba
          babengezwani noDumazile njengomamezala kodwa kwamphatha kabi
          ukushona kwakhe. √√                                                            (3)

11.7      Ukugqamisa ukuthi lo mphakathi uphila ngokubambisana futhi usawahlonipha
          amasiko√ kanye nokukhombisa ukuthi imibono yabantu abaningi iyasiza
          ekudaleni isixazululo√ ngoba uDumazile ukhiphe iqiniso ngoba sekufike la
          makhosikazi esigodi. √                                                         (3)

11.8      Lo myalezo uyahambelana nokwenziwa nguMtalaselwa owakhuzwa ngunina
          uMaShandu ukuthi angashadi noDumazile njengoba enezingane ngoba oyise
          babantwana bazomlandela. √ UMtalaselwa waqhubeka ngenkani. √
          Ekugcineni kwenzeka njengoba ayesho unina, oSithole noMoloi bamdalela          (3)
          izinkinga emndenini wakhe. √

11.9      Umbhali ukwazile ukudala udweshu phakathi kukaSithole noMoloi.√
          Usebenzise inkulumo-mpendulwano phakathi kukaSithole noMtholephi
          okwaholela ekuthini uSithole angene endlini, afice uMoloi amshaye ngoba
          ecasulwa ukuthi uhleli endlini yakhe ayithengela uDumazile, bayadla.√√         (3)
                                                                                         [25]

                                            NOMA

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               16                           DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo

QAPHELA:
•  Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu.
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa izigameko eziqukethe
   udweshu okuyizona umbhali azisebenzisile ukwethula indaba yakhe.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze udweshu.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaphawule, acaphune abuye asekele kubhekiswa
      kulokhu:    isisusa   sodweshu,      ukubhebhetheka    kodweshu    kanye
      novuthondaba.
   o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
      ngempumelelo yombhali ekwethuleni udweshu.

Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo amayelana nodweshu kulo
mdlalo:

ISINGENISO

Udweshu lwehlukene kabili. Kukhona udweshu lwangaphakathi kanye nodweshu
lwangaphandle. Udweshu lwangaphakathi lungukungqubuzana kwemicabango
okudalwa okuthile umlingiswa asuke edlinza ngakho, ngesinye isikhathi aze agcine
ekuphimisele. Udweshu lwangaphandle lungukungqubuzana kwemibono yabalingiswa
okungaholela ekuthini bagcine sebebambana ngezihluthu. Umbhali uyaye asebenzise
lolu dweshu ukwethula indaba yakhe.

Umbhali wethula umdlalo wakhe ngodweshu elamanisa izigameko noma evusela
abalingiswa izinkinga okumele bazixazulule. Udweshu ulusebenzisa kusukela
esethulweni kuze kufike esiphethweni.

UMZIMBA

ISISUSA SODWESHU
Ukwethulwa kukaMdaluli ongummeleli kulo mdlalo. Uyazibuza uyaziphendula
mayelana nencazelo yephupho aliphuphile. Iphupho limayelana nesiphepho nabantu
abampisholo abakhuluma ulimi olungaqondakali abaliqhamukisa eNyakatho. Leli
phupho ulixoxela umngane wakhe uMbhebhezeli.

UKUBHEBHETHEKA KODWESHU

Udweshu lwangaphakathi:
•   UMdaluli ukhuluma yedwa ushaywa uvalo, uyathuthumela ngoba ubona izulu
    liguqubala, sengathi kuzoba nesiphepho esinamandla esiliqhamukisa eNyakatho.
•   Ucabanga ngomonakalo oyaye udalwe yilolu hlobo lwesiphepho. Uyakhuleka
    ukuba iNkosi imsize imuphe inhlakanipho yokuvika lesi siphepho angaze azithole
    esenkingeni.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               17                           DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•      Uyabalisa uqhatha umunyu ngesimo sokudilizwa kwakhe emsebenzini.
•      UHlengiwe ukhuluma yedwa ucabanga ngoChivenga omeshelayo.
•      Ucabanga nangothando asalugodlile ngoChivenga ngoba esahlola isimo
       sikaManqina isoka lakhe.

Udweshu lwangaphandle
•   UMdaluli uxabana nonkosikazi wakhe uMaMlanduli ngoba ethi akakufuni ukudla
    ngoba inhliziyo yakhe imnyama. Le ngxabano idala ukuthi bahilizisane ngamazwi.
    UMdaluli ugcina ngokumshaya uMaMlanduli
•   Uxabana noLondiwe indodakazi yakhe endala uma ithi ilamulela uMaMlanduli,
    nayo ugcina ngokuyishaya, baze balanyulelwe uManqina ongumakhelwane
    kaMdaluli.
•   Uxabana noMaMlanduli bebanga indabandaba okugcina ngokuthi uLondiwe
    ambophise uyise ngalesi senzo sakhe.
•   Emva kokuphuma ejele uMdaluli uxosha uLondiwe nezinye izingane zakhe
    ngesibhamu. Ngesikhathi zibaleka uziphelezela ngenhlamba.
•   Uthakatha uChivenga aze ayolaliswa esibhedlela.
•   UMdaluli ulalela uChivenga unyendle ehlathini laseMphekandlubu, uyamethuka,
    uyamshaya umlimaza ngemolontshisi, uyaboshwa uMdaluli.

UVUTHONDABA
UMdaluli ubiza izingane zakhe ejele ngenhloso yokuxolisa kuzona ngokuzijaha
ngesibhamu nokuzixosha ekhaya. Ubiza noChivenga, uyaxolisa kuyena ngenxa
yokushaywa isazela ngendlela abemhlukumeza ngayo ngoba eyisifiki kuleli.

ISIPHETHO SEMPENDULO (UVO LOHLOLWAYO):
Umbhali ukwazile ukusebenzisa udweshu ekwethuleni indaba yakhe. Lokhu
kufakazelwa izehlakalo ezitholakala kulo mdlalo ezigqanyiswa udweshu
lwangaphakathi kanye nolwangaphandle, nangendlela ezilandelana ngayo.

Ukukhula kodweshu kusifundise ukuthi akufanele ukuthi uma             sinezinkinga
njengoMdaluli bese sikhiphela intukuthelo yethu kwabanye abantu.

(Abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo).                                                                                [25]

                                            NOMA

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo

13.1      Isandla sedlula ikhanda. √√                                                    (2)

13.2      Isimo sokwenzeka kwezinto ejele uMdaluli ehlaselwa ngamaphupho amabi
          aphelekezelwa yizithunzi zabadala abangamathongo omuzi, √ bethi
          makalande izingane zakhe kuzo zonke izinkalo azichithela kuzo kwamphoqa
          ukuba acele uxolo. √                                                           (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               18                              DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

13.3      Isigameko esifihlelwe uHlengiwe ukuthi uChivenga waya isinyelela
          kuHeshane oyisisebenzi soMnyango wezaseKhaya, wacela ukuba amsize
          ngokuthembisa uHlengiwe umsebenzi. √ UHeshane wathatha ipasi lakhe, √
          lase libuya selinephutha lesibongo, selibiza ukuthi ushadele kwaChivenga. √       (3)

13.4      Indikimba yalo mdlalo ingodlame lwasekhaya. √ UMdaluli waba nodlame
          emndenini wakhe emveni kokuba ephelelwe ngumsebenzi, wahubha izingane
          ngesikhali emzini wabo. √√                                                        (3)

13.5      Kwenze umyeni wakhe, uMdaluli waqhubeka nokumsebenzisa ukufeza
          izinhloso zakhe. √ Kuthe lapho eboshiswa nguLondiwe, wamthuma ukuba
          amcelele uxolo kuyena √√                                                          (3)

13.6      Bameluleka ngezindlela ezahlukene. √ UMbhebhezeli wayemgqugquzela
          uMdaluli ekwenzeni izinto ezingalungile njengokuthakatha uChivenga emva
          kokumthola esemthathele umsebenzi√ kanti uManqina wayemsiza uMdaluli
          ngokumeluleka ngokuthi akukuhle ukuba akhiphele isibhongo sokulahlekelwa
          kwakhe umsebenzi ezinganeni nakuMaMlanduli emva kokubalamulela
          ngenkathi eqala ukubashaya.√                                                      (3)

13.7      Wayegwema ingozi engase igcine yenzekile ngenxa yokudlondlobala
          kodlame lukayise kunina. √ Ukufunda kwakhe esikhungweni semfundo
          ephakeme kwamenza wakhanyiseleka kabanzi ngezinkinga zodlame
          lwasekhaya. √/Wayeseqonda kangcono ngamalungelo abantu besifazane
          nokuthi kumele kwenziwe njani uma ephazamiseka. Ngaphezu kwalokho
          njengezibulo ekhaya kwakumphoqa ukuba kube nguyena osukumayo
          angenelele engxabanweni yabazali bakhe. √
          (zamukelekile nezinye izimpendulo)                                                (3)

13.8      Ukwazile ngoba esethulweni sethulelwa ummeleli uMdaluli nenkinga
          abhekene nayo eyiphupho elingaqondakali.√ Kusuka udweshu oludala
          ilukuluku lokufuna ukwazi ukuthi kuzogcina kwenzekeni.√ Isizinda siyethuleka
          naso futhi kuleli banga. √                                                        (3)

13.9      Kwenzeka into ebingalindelekile. Bekulindeleke isimo senhlalo sibuyele
          kwesidala kube nokuthula emndenini wakhe emveni kokuphuma kukaMdaluli
          ejele√ ngoba manje usewutholile umsebenzi√ kodwa gwiqiqi usethatha
          isinqumo sokuhamba aye eSudan engabonisananga nonkosikazi wakhe.√                 (3)
                                                                                            [25]

                                            NOMA

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               19                          DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
QAPHELA:
•  Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu.
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa izigameko eziqukethe
   udweshu okuyizona umbhali azisebenzisile ukwethula indaba yakhe.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o    Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze udweshu.
   o    Umzimba: Ohlolwayo makaphawule, acaphune abuye asekele kubhekiswa
        kulokhu:    isisusa  sodweshu,     ukubhebhetheka    kodweshu    kanye
        novuthondaba.
   o    Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
        ngempumelelo yombhali ekwethuleni udweshu.
Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo amayelana nodweshu kulo
mdlalo:
ISINGENISO
Udweshu lwehlukene kabili. Kukhona udweshu lwangaphakathi kanye nodweshu
lwangaphandle. Udweshu lwangaphakathi lungukungqubuzana kwemicabango
okudalwa okuthile umlingiswa asuke edlinza ngakho, ngesinye isikhathi aze agcine
ekuphimisele. Udweshu lwangaphandle lungukungqubuzana kwemibono yabalingiswa
okungaholela ekuthini bagcine sebebambana ngezihluthu. Umbhali uyaye asebenzise
lolu dweshu ukwethula indaba yakhe.
Umbhali wethula umdlalo wakhe ngodweshu elamanisa izigameko noma evusela
abalingiswa izinkinga okumele bazixazulule. Udweshu ulusebenzisa kusukela
esethulweni kuze kufike esiphethweni. Kulo mdlalo udweshu olugqame kakhulu
olwangaphandle.
UMZIMBA
ISISUSA SODWESHU
Ukwethulwa kukaSalimani ongummeleli kulo mdlalo esehhovisi likaZithulele
eMshwathi, bengaboni ngaso linye ngodaba lokuklanywa kabusha kwemingcele.
UKUBHEBHETHEKA KODWESHU
Udweshu lwangaphandle:
•   USalimani uxabana noZithulele bebanga imingcele nokuthi kungani izwe kufanele
    liphinde liklanywe kabusha.
•   Izinduna zikaSalimani nabafowabo bayobona uSomtsewu eMgungundlovu
    mayelana nemingcele. Akuzwanwa, kuyaxatshanwa ngamazwi.
•   Ukuthukuthela kwabantu embizweni uma bezwa ukuthi uHulumeni ufuna
    ukuklama kabusha imingcele nangesenzo sobumbuka nokufika emva
    kwesikhathi kukaMphiliphili embizweni.
•   USalimani uxabana noMphiliphili ngenxa yokuba imbuka nexoki ngokulekelela
    abelungu ukuba kudliwe umhlaba wesizwe sakhe.
•   USalimani uxabana noSomtsewu enkundleni yamacala eTsheni ngoba
    uSomtsewu uthi uVimbingwenya ngokomlando awukaze ube ngokaSalimani.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               20                        DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

•     Abafowabo bakaSalimani bafisa ukuzifikela mathupha kubantu abangaphesheya
      koMngeni abasemapulazini abelungu.
•     Isizwe asenelisekile ngokuchazwa uNongejeni njengotolika kaSomtsewu
      mayelana nodaba lwemingcele.
•     USalimani ukhuza kabi uSomtsewu uma ethi usebenzisa ibalazwe ukuchaza
      udaba lwemingcele.
•     UNodwengu noMcanjana balekelela uSalimani ukuphikisana noHulumeni.
•     Ukusetshenziswa kukabhontshisi omhlophe nomnyama ukukhetha umbusi
      kwenza kube nomsindo ngoba uNongejeni ezama ukunqanda uSalimani ngalesi
      senzo.
•     Abantu bakaSalimani bavukwa iqunga begiya ngalapho kuhlezi khona izikhulu
      zikaHulumeni baboshwa ngonongqayi. UMbongolo noMcanjana bakhuza
      onongqayi ngalesi senzo.
•     Abanye abantu esizweni basho ukumudla bamfele uNgoza ozama ukudlulisa
      okushiwo uZithulele.
•     USomtsewu noZithulele bambuka kabi uSalimani ngesenzo sakhe sokukhethisa
      abantu mayelana nokuwela uMngeni.
•     Abantu basemapulazini abasebenzela uMgqabula bahlasela amabutho
      kaSalimani ayezihlalele ezibusela.
•     AbakaSalimani bashaya abakaMgqabula bayabalimaza.
•     UNomehlo ubona uMphiliphili, uvimba abantu bakaSalimani ukuba bangashayi
      abakaMgqabula. Ibutho liyambona uMphiliphili liyamlimaza ngesizenze.
•     Onongqayi bathunyisa amabutho ngezithunyisa, bawakhomba ngezinganono
      bayawabopha noNomehlo.
•     UMcondo noSikhova bahilizisana nonongqayi ngokubopha amabutho kaSalimani
      bayeke abantu basemapulazini kanti yibona abahlaseli.
•     USalimani uxabana noZithulele bebanga ukuthi uZithulele uthi uSalimani
      akakhiphe amabutho akhe enkantolo.
•     Kuba nobuhhomuhhomu enkantolo obudalwa amabutho nabafowabo
      bakaSalimani ngenxa yokubizwa kukaMphiliphili njengofakazi kaMgqabula ebe
      eyinduna kaSalimani.
•     UZithulele uthethisa uMphiliphili osebonakala engabaza ukufakaza.
•     UZithulele noSalimani babanga ukuthi ubani ummangalelwa wokuqala.
UVUTHONDABA
Ukungaphatheki kahle kukaSalimani, amabutho nabafowabo ngesigwebo
saseMshwathi kwenza uSalimani adlulisele icala emajajini eMgungundlovu. Ijaji
libuyisela izwe likaSalimani alephucwa eMshwathi.
ISIPHETHO SEMPENDULO (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali ukwazile ukusebenzisa udweshu ekwethuleni indaba yakhe. Lokhu
kufakazelwa izehlakalo ezitholakala kulo mdlalo ezigqanyiswa udweshu
lwangaphandle, nangendlela ezilandelana ngayo.Ukukhula kodweshu kusifundise
ukuthi akufanele ukuthi udlale ngabantu ngoba ucabanga ukuthi abawazi umthetho
ngoba umthetho uzogcina ubavuna. UZithulele ethunywe uHulumeni wadlala
ngoSalimani wamephuca izwe lakhe ngoba ecabanga ukuthi akawazi umthetho kanti
akuzuhamba kanjalo.
(abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo).                                                                             [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                   Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               21                             DBE/2015
                                       SCE – Imemorandamu

                                            NOMA

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)

AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa

15.1      INkosi uSalimani nabanumzane abadala abethembekile endaweni yayo. √√            (2)

15.2      Isimo sokwenzeka kwezinto enkantolo yaseMshwathi asimgculisanga
          uSalimani ngoba indlela elathethwa ngayo nelanqunywa ngayo icala
          kwakubeka ngokusobala ukuthi imantshi yayisafuna ukunika uMgqabula
          nabanye abelungu bamapulazi indawo enkulu. √√                                   (2)

15.3      Inkosi   uSalimani   yayingazi  ukuthi   uMphiliphili  useyingxenye
          yabelunguabafuna ukumephuca umhlaba wakhe√ nokuthi wayemukela izipho
          ezifana nemali nezinkomo ezazivela kuHulumeni√ ukuze aqhubeke
          nobumbuka bakhe. √                                                              (3)

15.4      Indikimba yalo mdlalo ingombangazwe. √ Emva kokuba uSalimani limlahlile
          icala eMshwathi, uledlulisela eMgungundlovu lapho wafika walinqoba khona
          emveni kokuba kutholakele ukuthi isinqumo sasenkantolo yaseMshwathi
          sasingenabo ubulungiswa. √√                                                     (3)

15.5      Kube nomthelela wokuthi uHulumeni abonakale engathembekile kubantu
          abaMnyama√ ngoba ubufakazi bebalazwe babukukhombisa ngokusobala
          ukuthi ukuklanywa kwemingcele kuvuma uSalimani√ kodwa imantshi
          yaseyanquma icala ngendlela evuna abelungu bakubo. √                            (3)

15.6      Izenzo zabo zakhombisa ukubona ngokwehlukana. √ USomtsewu wavumela
          ukuba kwephucwe uSalimani indawo yakhe inikezwe uMgqabula nabanye
          abelungu bamapulazi emva kokulahla uSalimani ngecala√ kanti ijaji
          labuyisela indawo kaSalimani kuye ayephucwa uSomtsewu emva kokulahla
          uMgqabula ngecala.√                                                             (3)

15.7      Yingoba imantshi yayinokuchema noMgqabula√ kanti futhi nayo yayifuna
          ukuba imingcele iklanywe kabusha√. Ngaphezu kwalokho yayiqhuba izenzo
          zobandlululo. √                                                                 (3)

15.8      Ukwazile ngoba esethulweni sethulelwa ummeleli uSalimani nenkinga
          abhekene nayo okuwudweshu phakathi kwakhe noZithulele√ ngodaba
          lokuklanywa kabusha kwemingcele. √ Isizinda siyethuleka naso futhi kuleli
          banga, enkantolo eMshwathi. √                                                   (3)

15.9      Umbhali ukwazile ukwethula ingwijikhwebu. Kwenzeka into ebingalindelekile.
          Besilindele ukuthi inkantolo yaseMgungundlovu izomcindezela uSalimani
          ngoba ebangisana nabelungu kepha gwiqiqi,√ liyamthetha uSalimani icala,√
          uHulumeni uhlawuliswa ukuba akhokhe zonke izindleko zecala. √                   (3)
                                                                                          [25]

                                                            AMAMAKI ESIQEPHU C:           25
                                                            AMAMAKI ESEWONKE:             80

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-june-july-2015-memo/d926a8f0-fe6c-4843-b054-103c790e9d62) — isiZulu HL · Memo · 2015 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-june-july-2015-memo/1580459b-ce28-4267-b711-fc5e43c6eb52) — isiZulu HL · Memo · 2015 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-feb-march-2015-memo/2813575d-0a4a-44f7-bbd8-1835c9df8108) — isiZulu HL · Memo · 2015 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isizulu/ea19b2db-c90c-47a4-8a56-6181b4e90aee) — isiZulu HL · Memo · 2024 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2023-mg/c858169f-d296-4f91-9182-d13b2a0e8bca) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2019-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isizulu/cd3827f5-57e3-4ed0-94f0-544b2ba575e8) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
