# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2016-memo/71b179e9-a852-4cf3-86d9-5393522b92f0
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2016-memo/71b179e9-a852-4cf3-86d9-5393522b92f0)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · isizulu. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2016/2eba6797-df3d-434a-8575-e8aa011e0fd1) — QP · 2016 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRAAD 12

                   SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                          ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                   IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                           2016

                                       IMEMORANDAMU

                                                                AMAMAKI: 80

                         Le memorandamu inamakhasi angama-23.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                              Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                             DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

Imiyalelo yokumaka leli phepha

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo.)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A (izinkondlo
          ezimiselwe) maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe imemo.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI.     Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngokuthi YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                        DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

'ISILILO' – FY Ncube

Impendulo mayibhekiswe kokulandelayo:

Isingeniso
Imifanekisomqondo izithombemagama/izinzwa ezithinta imizwa ngendlela eyakha
izithombe engqondweni. Kungaba nezifengqo, izisho nezaga. Le mifanekisomqondo
kungaba ethintekayo, ezwakalayo, enambithekayo, ehogelekayo kanye nebonakalayo.
Umyalezo yilokho okudluliswa umbhali noma asuke efuna ukusiqaphelisa ngakho.
Umyalezo wale nkondlo ukuqwashisa abantu ukuthi kumele abazali baqinisekise
ukuthi izikole lapho beyisa khona izingane zabo zisemthethweni.

Umzimba
Ibinza loku-1
• Ukukhihla isililo-lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo ozwakalayo ogqamisa
    ukukhala okubuhlungu okungapheli/izinhliziyo ezibuhlungu zabazali ngenxa
    yokulahlekelwa izimali zabo bekhokhela izikhungo zemfundo ezingekho
    emthethweni.
• Ezemuke namanzi- lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo odlulisa
    umyalezo wokuhamba kwezimali zabazali bekhokhela ubala ezikhungweni
    zemfundo ephakeme ezingekho emthethweni.

Ibinza lese-5
Zagcwala izinkalo-isifengqo esiyihaba esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo
odlulisa umyalezo wokuthi ziningi izingane nabazali abaluthwe ngalezi zikhungo
zomgunyathi. Aziwutholanga umsebenzi ngenxa yokuthi izitifiketi zizithole
esikhungweni semfundo esingekho emthethweni.

Ibinza lesi-6
Ziphum' inqina kamabuyaze – lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo
ogqamisa ukuhambela ubala. Izingane zihambile zayofuna imisebenzi zabuya
zingayitholanga ngoba kwatholakala ukuthi iziqu ezizizuzile azikho emthethweni.
(Abafundi bayotomula eminye imifanekisomqondo basekele ngayo.)

Isiphetho
Uvo lomfundi.
Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa imifanekisomqondo/izinzwa ukwethula
umyalezo wokuxwayisa abantu ngezikhungo zemfundo ezingekho emthethweni kanye
nokumele kwenziwe uHulumeni.                                                          [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                   Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                                 DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)

'JUBA LAMI' – JJ Thwala

2.1       Kuze kulamul 'uNokufa./Hlala entendeni yesami,√ (okukodwa kwalokhu)
          Uyisipho sami sakwamhlaba.√                                                        (2)

2.2       Imbongi iveza ukuthi noma isithandwa sayo singaya kude sibone abanye
          abantu abangcono√ kodwa size singakhohlwa yiyo.√                                   (2)

2.3       Emgqeni wesi-7 igama ndiza lichaza ukuthi ijuba/isithandwa sayo lapho
          sihamba/siyishiya iyasiyala ngokufanele sikwenze mhla sahamba.√ Kanti
          emgqeni wama-31 iyasikhulula ukuba singahamba siye noma kuphi ngoba
          iyaziqhenya/iyazigqaja ngaso futhi iyasethemba isimilo saso.√                      (2)

2.4       Imbongi ihlose ukutshela isithandwa sayo ukuthi iyasethemba/sehlukile
          kunalezi zinyoni ezinezenzo ezingezinhle/kunabantu abanezenzo
          ezingezinhle.√√                                                                    (2)

2.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa ukuxhumana okusekuqaleni 'kimina' ngoba
          igcizelela/igqamisa√ ukuthi kuyona hhayi komunye umuntu.Uthando lwayo
          lumiswe umusa nobunye balesi sithandwa sayo.√                                      (2)
                                                                                             [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

'UYOBONGWA NJALO' – NL Luthuli

3.1       Wathatha imicabango nemizwa
          Wakusheba nongwaqa nonkamisa
          Owabancel' ebeleni.√√                                                              (2)

3.2       Kuwo womabili la mabinza kukhulunywa ngabantu asebephumelele,
          abaphilayo nabangasekho, abafundiswa uMathenjwa.√ Babonga umsebenzi
          awenzile kubo.√                                                                    (2)

3.3       Ingelekelela ukuba ngiqonde ukuthi leli binza linomoya wokuncoma
          umsebenzi kaMathenjwa√ futhi kukhona ngisho abangasekho emhlabeni
          abadlula ekuqeqeshweni uMathenjwa.√                                                (2)

3.4       Ukusetshenziswa kwefuzamsindo ukuklwiklwiza kunomthelela wokwenzeka
          kwezinto ngokushesha okuyizinkondlo ezibhalwe uMathenjwa ngesikhathi
          esifushane√ nezizuzise abantu baseManyiseni ngolwazi olunzulu.√                    (2)

3.5       Imbongi ikwazile ukusebenzisa isifaniso 'kuhle kotalagu' Utalagu
          ukucwebezela okuba khona okhalweni/emgwaqeni uma libalele.√ Umfanekiso
          wotalagu uyaphela uma kusithela ilanga, kanjalo nempilo kaMathenjwa
          iyophela kodwa imisebenzi yakhe iyohlala ikhona..√                                 (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                                  DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)

'NGINGEPHILE NGAPHANDLE KWAKHO' – P Ngubo

4.1       Ilirikhi√ ngoba imbongi iveza imizwa yayo ejulile mayelana nothando lwayo
          nesithandwa sayo.√                                                                    (2)

4.2       Imbongi ithi noma singasekho isithandwa sayo iyosala inephunga laso
          elimnandi nenkumbulo namagama amnandi wokudlaliswa yisona
          okuyokwenza ijabule ngokweqile.√√                                                     (2)

4.3       Imbongi izibuza umbuzo ongadingi mpendulo kodwa uveza ubuhlungu
          benhliziyo. Iyazi ukuthi ngeke isayijabulela impilo futhi izolahlekelwa yithemba
          uma singasekho isithandwa sayo.√√                                                     (2)

4.4       Indikimba yale nkondlo uthando.√ Imbongi ikhuluma ngendlela ethanda ngayo
          isithandwa sayo okuyenza ibone ukuthi impilo ngeke ibe mnandi ngaphandle
          kwaso uma isithandwa sayo singahamba.√                                                (2)

4.5       Imbongi ilisebenzise kahle ukuze igcizelele√ ukuthi ontanga bayo uma
          bejabule benezithandwa zabo yona izoba nesizungu. Lokhu kuyayikhathaza
          ngoba iyacabanga izibuza ukuthi ayizukufikelwa umona yini.√                           (2)
                                                                                                [10]

                                           KANYE

 UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)

'NOMA NINI' – GVJ Nkumane

5.1       Imijuluk' isiphenduk' igaz' elimuncu.√ Ihaba ngoba noma umuntu angajuluka
          kangakanani kodwa umjuluko ngeke waphenduka igazi.√                                   (2)

5.2       Imbongi isaqhubeka nemfundo ukuze iphumelele√ kepha abaningi abaqala
          nayo ukufunda sebahluleka, bayeka bengayiqedile imfundo.√                             (2)

5.3       Imbongolo iwuphawu olumele isilwane esinenkani nesiphikelelayo. Leli gama
          lingelekelele ukuqonda ubunzima bemfundo obukhulu imbongi eyayibhekene
          nabo ukuze iqede imfundo ngoba nayo ifuna umuntu ophikelelayo                         (2)
          nonenkani.√√

5.4       Isenzukuthi 'qha' sinomthelela wokuveza ukuthi imbongi sekuyisikhathi eside
          ikhononda ngoba ingenasiqiniseko sokuthi izophumelela yabuye yabona
          ukuthi ukukhala akusizi kungcono iqhubeke. √√                                         (2)

5 .5      Imbongi ikwazile ukusebenzisa impindwa ‘noma nini’ ukugcizelela√ ukuthi
          noma kungathatha isikhathi eside kangakanani ukuzuza impumelelo kodwa
          ngenxa yokubekezela nokuzinikela iyogcina iphumelele.√                                (2)
                                                                                                [10]

                                                               AMAMAKI ESIQEPHU A:              30
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                             Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                          DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU B: INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

QAPHELA:
• Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
  ngokwamaphuzu.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
  o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali
     ekudluliseni umyalezo kanye nomphumela.
  o Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umlayezo
     nomphumela kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
  o Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
     nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli.

ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli umayelana nokuthi izinqumo
esizithathayo ngezimpilo zethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu
nakithina uqobo.

Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.

UMZIMBA
UMhlengi/UMahlengi
• Unquma ukutshela isithandwa sakhe uNontobeko ukuthi mabahlukane ngaphandle
  kokumtshela isizathu. Lesi sinqumo sinomphumela wokuthi UNontobeko adideke,
  aphume efulethini ayoziphonsa emgwaqeni, ashayiswe imoto, alimale kakhulu,
  agcine eselele esibhedlela.
• Unquma ukutshela uNgidi ukuthi uyinkonkoni, lokhu kunomphumela owenza uNgidi
  wathukuthela wahlukumezeka kakhulu emoyeni ngoba wayesebenza kanzima
  ukuze aqoqele indodana yakhe ifa. Ugcina ngokumsula efeni amxoshe nasemzini
  wakhe. Wadela nokushadelwa okwesibili wagcina esezisola futhi ezigxeka ngokuthi
  mhlawumbe akamkhulisanga ngendlela efanele uMhlengi.

UNontobeko:
• UNontobeko uthatha isinqumo sokuziphonsa emotweni ihamba okwaba
  nomphumela wokuthi alimale kabi angakwazi nokukhuluma futhi walala amasonto
  amaningi esibhedlela.
• Isinqumo sokuqoma uNkululeko ngemuva kokwaliwa uMhlengi. Lesi sinqumo saba
  nomphumela wokubhuntsha komshado wagcina ngokuzikhunga uNkululeko
  kwahlukumezeka nomndeni wakhe. Kanjalo nomndeni kaNontobeko watheleka
  ngehlazo futhi waphatheka kabi ngoba wayetshele nonina ukuthi uzoluvala ucingo
  angabe esatholakala balindele yena abashayele.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                           DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UXolani
Isinqumo sokuthandana noMahlengi saba nomphumela wokuthi kuhlukumezeke
uLungile nezingane zakhe ngoba wayezishiye zodwa ebusuku eyobona uMahlengi.
Waphindela otshwaleni, wabuya enuka iziqholo zabesifazane waphupha uMahlengi
waze wamemeza negama. Wagcina eseshelwa umuzi wakhe kushona nezingane
zabo nomshado wakhe kungenzeka ukuthi waphela.

UNgidi
Uthatha isinqumo sokuyocinga indodana yakhe uMhlengi ngaphandle kokwazisa
isithandwa sakhe uNomalanga kanti wayesemqinisekisile uNomalanga ukuthi angeke
esakwenza lokho. Lokhu kwaba nomphumela wokuhlukumezeka kakhulu
kuNomalanga waze wathatha nesinqumo sokumbhalela incwadi yokumala uNgidi.
Kwamphatha kabuhlungu uNgidi ukuthola ukuthi uMhlengi wayeseziguqule ubulili
esengumuntu wesifazane nanokuthi amathemba akhe okuthi uNontobeko wayezoba
umakoti wakwakhe ayeseshabalele.
(Abafundi bangasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo.)

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)

Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo othi izinqumo esizithathayo ngezimpilo
zethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, bakhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

7.1       UNkululeko√ ubhekene nenkinga yokuthi useshayise uNontobeko
          akangakwazi ukukhuluma ngenxa yokulimala kakhulu ekhanda.√                     (2)

7.2       UNontobeko waziphonsa emotweni/inhliziyo yakhe yayibuhlungu ngoba
          esanda kwaliwa yisoka lakhe ayelithanda kakhulu uMhlengi ngaphandle
          kwesizathu.√√                                                                  (2)

7.3       UNkululeko uvezwe ngezenzo zakhe. Unobuntu/uthembekile/unozwelo√
          ngoba kuthe ngemuva kokushayisa uNontobeko wayimisa imoto yakhe
          wamphuthumisa esibhedlela/wayimisa imoto wamsiza/ wamvakashela
          esibhedlela.√                                                                  (2)

7.4       Kokheleka inhlansi yothando kuNkululeko wagcina ebhoboka emtshela
          uNontobeko.√ Bathandana, bahlela usuku lomshado.√ UNontobeko wamala
          ngobusuku obandulela usuku lomshado√ okwaholela ekutheni uNkululeko
          azibulale.√                                                                    (4)

7.5       Zombili izimo azimphathi kahle uNgidi/ziyamkhathaza emoyeni.√ Ngenkathi
          uMhlengi emtshela ukuthi uyi-gay wathukuthela wagcina ngokumxosha
          nokumesula emafeni akhe uMhlengi√ kanti ngenkathi esemtshela ekugcineni
          ukuthi le ntokazi ayibonayo nguyena Mhlengi wadideka wafikelwa umunyu
          wakhala.√                                                                      (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                             DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

7.6       Waba nomthelela omubi. √ UXolani wathanda uMahlengi wagcina eseguquka
          eseziphatha ngendlela engamukelekile kwaba nodweshu ekhaya ngoba
          wayesebuya ebusuku enuka neziqholo zabesifazane. /Wayesehlala
          ecabangana noMahlengi aze amphuphe ebusuku./Wayesekhohlwa
          nayizethembiso ayezenze nomndeni wakhe. Washiya izingane zodwa
          ebusuku zasha zashona.√√                                                         (3)

7.7       Lesi saga singelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lwabo lwalungaqinile
          kangako√ ngoba wayembuzile uNontobeko ukuthi angeke yini amlwise uma
          esehluleka endleleni.√Uyakuqonda ukuthi yize eseselelwe ubusuku
          obubodwa vo ukuthi ashade kodwa unokukhathazeka.√ Wayekhathazekile
          ngoba wayecabanga ukuthi kusengenzeka umshophi wokuthi uNontobeko
          angagcini kuye ngoba wayehlale ebalisa ngoMhlengi. √                             (4)

7.8       Ngiyavumelana ngoba wayethukuthelele uNgidi ngokuqala phansi ayofuna
          uMhlengi waze wathatha isinqumo sokumala ngokubhala incwadi.√ kuthe
          esebona usizi lukaNgidi lokufuna indodana yakhe uMhlengi wamxolela
          akazange esaqhubeka naleso sinqumo. Wagcina esemeseka ngokumkhapha
          bayofuna uMhlengi.√                                                              (2)

7.9       Umlandi usebenzise isu lokuchaza√ ukwazile ukusichazela indlela uNkululeko
          ahlangana ngayo noNontobeko nokuthi wamshayisa kanjani ngemoto.√
          Waphinde wachaza ukuthi kwenzekani esibhedlela emva kokuba
          esemphuthumise khona.√                                                           (3)
                                                                                           [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                       DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

QAPHELA:
• Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge -eseyi, hhayi
  ngokwamaphuzu.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo ezimpilweni zethu nakule noveli.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso:Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali ekudluliseni
  umyalezo kanye nomphumela.
• Umzimba:Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo nomphumela
  kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
• Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana nempumelelo
  yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli.

ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukuthanda imali
ngokweqile kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nakwabanye abantu.

Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.

UChule
• Ukuthanda imali kukaChule ngokweqile kwadala le miphumela engemihle
  elandelayo:
• Ukuqola abafelokazi imali ababeyishiyelwe abayeni babo kwagcina kumhlukanise
  nomkakhe uMaMkhabela.
• Washada noMaDludla umshado mbumbulu ukuze afinyelele emalini yakhe,
  wamlahla uma isiphelile kwaba nomphumela wengxabano phakathi kwabo.
  UMaDluldla ngenxa yentukuthelo washaya uChule noNomvula ngamaqanda mhla
  beshada.
• Bashada umshado ohlanganisa amafa noNomvula bakha iSuphamakethe
  iSicingamazibuko. Ekugcineni wangenelwa ukuthanda ukuba yonke le mali yabo
  noNomvula ize ngakuye ngoba wayesola ukuthi uNomvula uzobuyelana
  noGenyeza futhi babenganaye umntwana.
• Wakha itulo lokubulala uMirriam. Lokhu kwaba nomphumela ongemuhle ngoba
  kwagcina kushone yena kuleyo ngozi.

UDaffo
• Wayethanda imali ngokweqile njengomngani wakhe uChule kwadala le miphumela
  engemihle elandelayo:
• Wayesemkhankasweni munye noChule. Ngenkathi kuyolotsholwa emaNgwaneni
  wazama ukulobola ngemali ababengavumelananga ngayo benoChule. Kwaba
  nomphumela wokushaywa wadatshukelwa nayizimpahla ayezigqokile.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                  Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               10                        DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

•   Wayesefuna uNomvula naye ayemnyonyobela ngenkathi uChule esesibhedlela.
    Kwaba nomphumela omubi ngoba uChule wathi angakuzwa lokho
    waziphindiselela. Wamthenga njengesiboshwa esasizomsebenzela wabukisa
    ngaye kwabanye abantu. Wamxabanisa noMaNgcobo umkakhe.
•   Walimala mhla babethi bayobulala uNomvula benoChule wagcina ngokuboshwa.

UMeyili
• Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo:
• Waxabana noMaNdelu ngoba ethi kungani uNomvula abhalele yena emazisa
  ngomcebo awuzuzile.
• Wathatha imali kaMaNdelu okwamxabanisa nomkakhe uMaHadebe.
• Wathukuthela uma ebona ukuthi uNomvula uyalotsholwa wabuza abakhongi ukuthi
  kungani bebengamloboli ngenkathi engakabi nemali.

UMaHadebe
• Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo:
• Wahlela ukuba kubulawe uMaNdelu noNomvula ngokubadlisa ushevu. Kwagcina
  kufe inja eyadla leyo nyama. Ubudlelwano bakhe noMaNdelu noNomvula
  bathikamezeka ngoba base bazi ukuthi ubefuna ukubadlisa ushevu. Bagcina
  bengasakudli nhlobo ukudla okuphekwe nguye.
• Wahlela nendodana yakhe uMahuzu ukuba iyohlasela ibulale uNomvula kodwa
  kwashona yona engozini yemoto nabangani bayo uMsonteni noMchitheni.
• Wacishe washona naye uMaHadebe ngemuva kokuzama okwesibili ukudlisa
  uNomvula      noMaNdelu      ushevu     kwadla     yena    samjuqa     isisu.
  (Umfundi angasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo.)

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo wokuthi akukuhle ukuthanda imali
ngokweqile ngoba kungaba nemiphumela engemihle kithina nakwabanye abantu.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                             [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                   Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               11                          DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

9.1       UMirriam√ ubhekene nenkinga yokufika kukaChule endlini yakhe nokuhlala
          eduze kwakhe ebe enesoka lakhe uGenyeza elinolaka elingafuni muntu
          wesilisa eduze kwakhe.√√                                                      (2)

9.2       Umlingiswa onguChule wayengomunye walaba ababegaqele imali kaMirriam
          ayeyiwine ku-pick six.√√                                                      (2)

9.3       Uvezwe ngezenzo nangenkulumo yakhe. Ulungile/Unamahloni√ngoba kuthe
          nanoma ayengazithandi izenzo zikaChule wayelokhu ekhuluma naye
          ngenhlonipho.√                                                                (2)

9.4       UGenyeza uvuselela ikhono lakhe lokucula umculo kamasikandi.√ Uqamba
          izingoma ezazichukuluza uChule ezaholela ekuxabaneni kukaChule
          noNomvula.√ Ubuyelana noNomvula emva kokushona kukaChule bagcina
          ngokushada.√ Uthenga umuzi eThusini.√                                         (4)

9.5       Zombili izimo azimphathi kahle uMeyili/ziyamkhathaza emoyeni.√Ngenkathi
          uDladla emtshela ukuthi uNomvula udlala amahumusha aseThekwini
          kwabuya intukuthelo nenzondo wamtshela nokuthi wamxosha ekhaya√kanti
          ngenkathi esemtshela ukuthi uNomvula uwine umjaho wethuka wase ejabula
          waphika ukuthi umxoshile ekhaya esefuna ukuyomfuna eThekwini.√                (3)

9.6       Waba nomthelela omubi .√ UChule wanyundela uDaffo ngobuqili
          bokuqhamuka namasu okuziphindiselela kuye, wabhalela uMaNgcobo
          incwadi ezenza isesheli sakhe sakudala u-HK. Wathumelela uMaNgcobo
          imali ukuze akhokhele izidingo zasekhaya.√ Kwagcina sekunodweshu
          emndenini wakwaSithole kubangwa le ncwadi.√                                   (3)

9.7       Lawa mazwi angelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lukaChule ngoMirriam
          lwalungelona olweqiniso√ kwase kunokungqubuzana phakathi kukaChule
          noHlulintombi. √UHlulintombi wayebungabaza ubufundisi bukaChule.√
          UChule wabona ukuthi makamnikeze utshwala ukuze afeze izinhloso zakhe
          zokuthandana noMirriam ukuze athole imali yakhe.√                             (4)

9.8       Ngiyavumelana ngoba waqala wenza izenzo ezimbi kodwa ekugcineni
          waguquka. Watshela uMeyili ukuthi akambulale ngemithi uNomvula. Naye
          wazama ukubadlisa benoMaNdelu, wathumela uMahuzu indodana yakhe
          ukuba iyobulala uNomvula eThekwini.√ Ekugcineni wazisola waxolisa.√           (2)

9.9       Umlandi usebenzise isu lenkulumo mpendulwano.√ Ukwazile ukusethulela
          imizwa kaChule noNomvula. UChule ubonisa imizwa yenjabulo nomunyu
          ukuze uNomvula angamexwayi√ kanti uNomvula ukhombisa umuzwa
          wokukhathazeka nowokwesaba isoka lakhe.√
                                                                                        (3)
                                                                                        [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               12                            DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

QAPHELA:
• Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
  ngokwamaphuzu.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo ezimpilweni zethu nakule noveli.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso:Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali ekudluliseni
  umyalezo kanye nomphumela.
• Umzimba:Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo nomphumela
  kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
• Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana nempumelelo
  yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli.

ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukungabi nesimilo esihle
kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nezabanye abantu.

Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.

UDumazile
• Ukungabi nesimilo esihle kukaDumazile esemncane noma eseganile kwadala le
  miphumela engemihle elandelayo:
• Ukuqoma uthisha uMoloi ebe eyingane yesikole              okwaba nomphumela
  wokukhulelwa ingane kaMoloi nokuxabana noMisi Hlophe bebanga uMoloi.
• Ukuxoshwa kukaDumazile esikoleni kunomphumela omubi ngoba kugcina
  kuxabanise abazali bakhe.
• Ukuqoma uSithole ngemuva kokuxoshwa nguMaNzimande emzini kaSithole
  kwagcina kunomphumela wokukhulelwa ingane kaSithole.
• Ukuhlela isu lokushisa isitolo sikaSithole kwaba nomphumela wokuthi uSithole
  agcine esehlupheka ngoba umshwalense wala ukusikhokhela.
• Ukuba nobudlelwano bezocansi noMthovovo, nokubuyelana noMoloi noSithole
  kwaba nomphumela wokuxabana nomyeni wakhe uMtalaselwa waze wamshaye,
  izingane zakhe zasala zodwa uLerato waphuma nasesikoleni.
• Ukubuyelana kukaDumazile noyise bezingane zakhe kwaba nomphumela
  wokugcina etheleleke ngegciwane lesandulela ngculazi alidlulisela kumyeni wakhe
  uMtalaselwa. Kwatheleleka noMaNzimande bagcina bebulewe isifo sengculazi
  bonke.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               13                           DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMoloi
• Ukungaziphathi kahle kukaMoloi ebe enguthisha futhi eganiwe kwadala le
  miphumela engemihle elandelayo:
• Ukushela uDumazile eyingane yesikole ebe eganiwe futhi enomntwana noMisi
  Hlophe ofundisa kuso lesi sikole. Kwaba nomphumela wokuba agcine exoshiwe
  uMoloi emsebenzini wamiswa iminyaka emihlanu engaqashwa nguHulumeni.
• Ukubuyelana noDumazile kanti uDumazile usegane uZuma kwaba nomphumela
  wokulwa noSithole ngoba beficane emzini kaSithole bebanga uDumazile.

USithole
• Ukungaziphathi kahle kukaSithole ebe eganiwe kwadala le miphumela engemihle
   elandelayo:
• Ukwehluleka ukuqonywa uDumazile ngemuva kokumeshela kwaba nomphumela
   wokulanda inyanga ukuze amfake intando kwagcina kumxabanise nomkakhe
   uMaNzimande.
• Ukuthengela uDumazile umuzi kwaba nomphumela wokuthi uDumazile agcine
   esefaka uMoloi uyise kaLerato kuwo. USithole wazithola eselwa noMoloi ngenxa
   yalesi senzo sikaDumazile. Wahlala noMtalaselwa kuwo owayengumyeni wakhe,
   uMtalaselwa wagcina eseshaye uDumazile ngenxa yokufaka uSithole emzini
   wakhe.
• Ukuthengela uDumazile imoto ashayisa ngayo uDumazile engenazo izincwadi
   zokushayela futhi ingenawo umshwalense kwaba nomphumela wokuthi uSithole
   angene ezikweletini agcine ngokuboshwa. (Umfundi angasebenzisa nabanye
   abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo)

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali uphumelele ukudlulisa umlayezo nemiphumela yokuba nesimilo esingesihle
kule noveli esebenzisa amaphuzu angenhla. Nathi sifundile ukuthi ukungabi nesimilo
esihle kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nezabanye abantu.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               14                          DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

11.1      UDumazile.√ kwakuwusuku lomngcwabo wakhe/wayezofihlwa.√                       (2)

11.2      Wayefuna ukuhlambuluka/azwakalise ukuthi uyamxolela        uDumazile.√
          UDumazile wayethe uMaShandu uyamthakatha.√                                    (2)

11.3      Bavezwe ngezenzo zabo. Bangabantu abanozwelo√ ngoba kuthe uma
          umfundisi ethandaza bakhala kanti uMaShandu yena babemeseka
          ngokumqalela amaculo uma esekhala./ Babegquma bencinciza ngenkathi
          uMaShandu echaza ngokungezwani kwakhe noMaKheswa.√                            (2)

11.4      Waphindela ekhaya eGoli wahlala unyaka engasebenzi.√ Waqashwa
          inkampani yomshwalense i-New Life.√ Walala noDumazile wamthelela
          ngengculazi.√ Waxabana noSithole bebanga uDumazile.√ Washona ngenxa
          yesifo sengculazi.√ (okune kwalokhu)                                          (4)

11.5      Zombili izimo azimphathi kahle uMaNzimande/ziyamkhathaza emoyeni.√
          Ngenkathi uLizzy emtshela ukuthi uSithole uthandana noDumazile
          uMaNzimande wathukuthela wase eqala ukungamhloniphi uSithole esehlala
          ngokumlwisa njalo embiza ngamagama aziswana√ kanti ngenkathi USithole
          engalalanga ekhaya uMaNzimande wafikelwa ngumunyu kanye nokuzisola,
          kwaphela intukuthelo wabona ukuthi kufanele amhloniphe umyeni wakhe
          uSithole.√                                                                    (3)

11.6      Waba nomthelela omubi.√ UMoloi wakhulelisa uDumazile qede wabaleka.
          Lokhu kwasusa udweshu phakathi kukaKheswa noMaNdovela okwaholela
          ekutheni baxoshwe benoDumazile. Le ngxabano yayilokhu iqhubeka ngoba
          uDumazile kwkufanele ayolanda imali yesondlo kuMoloi.√√                       (3)

11.7      Lawa mazwi angelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lukaMaShandu
          ngoMaKheswa lwabe lungolweqiniso√ ngoba yize uDumazile wayemnukile
          uMaShandu√ futhi kunezinsolo zokuthi nguye uDumazile obulalise indodana
          yakhe uMtalaselwa ngesifo sengculaza kodwa wamxolela.√ Wamkhulula
          ukuze ahambe kahle ngoba emthanda njengomalokazana wakwakhe.√                 (4)

11.8      Ngiyavumelana ngoba uKheswa wayengafuni uDumazile aqhubeke
          nokufunda ngemuva kokuncengwa uMaNdovela wagcina evumile.√ Wathi
          noma ethukuthelela uDumazile ukuthi ulokhu ekhulelwa engashadile              (2)
          wamxolela.√

11.9      Isu lombhali liphumelele. Umlandi usebenzise isu lokuchaza. Uchaza
          ngobukhulu bomngcwabo kaDumazile nangabantu ababewuhambele.√
          Uphinde achaze nangenkulumo ngqo kaMaShandu.√ Uyangenelela ukuze
          asethulele imizwa yokudabuka okukhulu kwabantu√ ababekuveza
          ngokugquma, ukuncinciza nangezinyembezi uma kukhona okubathintayo
          enkulumeni yezikhulumi ezahlukene.√                                           (3)
                                                                                        [25]

                                                            AMAMAKI ESIQEPHU B:         25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               15                            DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU C: UMDLALO

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekuthuleni kwesakhiwo ngaphansi kwezihlokwana ezinikeziwe ngokulandelana
  kwazo.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
  o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo ngokuphawula
     nangokucaphuna.
  o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
  o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
     ngempumelelo yombhali ekwethuleni isakhiwo somdlalo.

ISINGENISO:
Isakhiwo sinamazinga alandelayo:
• Isethulo: Yilapho sethulelwa ummeleli, imbangi, isizinda kanye nesisusa sodweshu.
• Ukubhebhetheka kodweshu: Lapha sibheka indlela indaba ekhula ngayo kususelwa
   enkingeni evezwe ekuqaleni.
• Isixakaxaka: Esinye isigameko/izigameko ezivelayo ebezingekho uma iqala inkinga
   yommeleli ezenza kube khona ukungqubuzana kubalingiswa. Esikhundleni sokuthi
   ummeleli abhekane nenkinga eyodwa uvele axakwe izinkinga nxa zonke.
• Uvuthondaba: Yilapho indaba isuke isisesicongweni. Lapha kusuke sekwenzeka
   isehlakalo sokugcina noma esikhulu kummeleli sekumele kube nesixazululo.
• Isiphetho: Lapha kusekupheleni kwendaba. Isigameko sokugcina esibuyisela izinto
   esimweni esijwayelekile njengoba sasinjalo ngaphambi kwesisusa sodweshu.
   Abanye abalingiswa bayaxolelana, bayazisola noma bayabuyisana.

UMZIMBA:
• Isethulo: Lapha sethulelwa umlingiswa ongummeleli uMdaluli Memela. Isisusa
  sodweshu iphupho aliphuphile lesiphepho elimxakayo angakwazi ukulichaza. Leli
  phupho uze ulixoxela umngani wakhe uMbhebhezeli omeluleka ngokuthi akathenge
  UNGQEQE INCWADI YAMAPHUPHO. Emva kwalokho useyadilizwa emsebenzini
  ngenxa yokuthi ifemu abesebenza kuyona isibuyela phesheya. Lo mdlalo wenzeka
  elokishini lakwaChappies ngesikhathi samanje lapho sekunabantu abaningi
  ababuya kwamanye amazwe njengaseMozambikhwi.
• Ukubhebhetheka kodweshu:
  o UMdaluli emva kokuphelelwa umsebenzi, uzama imizamo yokuziphilisa
     nomndeni wakhe kodwa uyehluleka.
  o UChivenga weshela uHlengiwe elindele isoka lakhe uManqina.
  o UChivenga unxusa umsebenzi woMnyango wezaseKhaya uHeshane ukuba
     benze umgunyathi wokumshadisa noHlengiwe engazi ukuze athole ubuzwe
     baseNingizimu Afrika.
  o Umndeni kaMdaluli uhleli uyazincokolela, uMdalluli uthola ukuthi ubhekene
     nesikweletu esiyizinkulungwane ezingama-30 000 zamarandi ekolishi okufunda
     kulona uLondiwe.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               16                            DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

    o UMdaluli uba nolaka uma ethola ukuthi uChivenga ambiza ngekwerekwere
      usemthathele umsebenzi emzini lapho ebethenjiswe ukwakha khona ngenxa
      yokuthi yena uMdaluli ufike ngemva kwesikhathi.
    o UMdaluli uthakatha uChivenga ngemuva kokubonisana noMbhebhezeli.
      UChivenga uyagula uze ulaliswa esibhedlela.
    o Izinkinga zikaMdaluli ziyanda, akawatholi amakhasimende azowakhela izindlu.
•   Isixakaxaka:
    o UMdaluli uqala uba nodlame emzini wakhe, ukuthula noxolo kuyaphela.
    o UMdaluli uhlukumeza umkakhe uMaMlanduli ngokuqophisana naye, wala
        ukudla aphakelwe kona ekhaya.
    o UMdaluli ufuna indabandaba ngenkani uze ushaya inkosikazi yakhe
        uMaMlanduli phambi kwezingane.
    o ULondiwe indodakazi yakhe imbizela amaphoyisa, uyaboshwa.
    o UMdaluli ugcina enza isu lokuncenga uLondiwe ukuthi esule icala.
    o UMdaluli uphuma ejele uqala ukuhlukumeza izingane uze uzixosha
        ngesibhamu.
    o Izelamani zakwaMemela zibikela uZenyezile onguSonhlalakahle emahhovisi
        ezenhlalakahle ngenkinga kanina uMaMlanduli ongafuni ukuthathela uyise
        uMdaluli izinyathelo zomthetho.
    o UMdaluli ulalela uChivenga unyendle ehlathini laseMphekandlubu efokozini
        lotshani obude umgokloza umhlane ngemolontshisi umgqema nengozi
        ekhanda, uphinda uyaboshwa futhi.
    o UHlengiwe uvakashela uChivenga osanda kuphuma esibhedlela, umxoxela
        ngenkinga anayo yepasi osekuze kwaba amahlandla amathathu libuya
        linamaphutha okubhalwa isibongo sikaChivenga.
    o UChivenga ucela uHlengiwe ukuba angabe esalishintsha ipasi lakhe.
        Bayavumelana.
•   Uvuthondaba:
    o UMdaluli ngenkathi esejele ucela ukubizelwa abantu abonile ukuze axolise
      kubona. Ucela uxolo emndenini wakhe ngodlame lwasekhaya ayelubhekise
      kuwona. Bayamxolela.
    o Ucela uxolo nakuChivenga ngokucishe ambulale. UChivenga uyamxolela uze
      uyalesula necala.
•   Isiphetho:
    o Emva kokuthi uMdaluli ephume ejele esexolelwe nayilabo ayebonile uthola
        umsebenzi, uthatha iholide uya eSudan. Kuzamazama umhlaba akwaziwa
        okwenzeka, okungenzeka ukuthi uMdaluli wagqibeka.
    o UMaMlanduli kanye nezingane zakhe bayazibuza bayaziphendula bathi: 'Kudela
        Owaziyo' ukuthi uMdaluli angabuya eseguqukile yini uma angase anikwe elinye
        ithuba lokuphila ngokuthi aphephe engozini yaseSudani.
ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO):
Umbhali uphumelele kahle ukubumba isakhiwo salo mdlalo. Amazinga esakhiwo
anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni. Inkinga
uMdaluli abebhekene nayo esingenisweni iyaxazululeka esiphethweni.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                 [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               17                               DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
13.1      •   UMdaluli ushaya uMaMlanduli ngensilane/ngemvubu ngoba             efuna
              ucansi/indabandaba ngenkani.√
          •   Ukuxabana kukaMdaluli noMaMlanduli kuze kuzwe izingane.                            (2)
13.2      •   ULondiwe wazama ukulamula           nokuncenga   uMdaluli ukuba   avule
              umnyango.√
          •   Washayela amaphoyisa ucingo.√                                                (2)
13.3      Indikimba equkethwe yilesi siqeshana imayelana nodlame lwasekhaya.√
          UMdaluli ufuna indabandaba ngenkani kuMaMlanduli. UMaMlanduli
          uyenqaba ukumnika, lokho kwenza uMdaluli agcine emshaya ngensilane
          umzimba wonke.√                                                                  (3)
13.4      •  UMdaluli waphupha iviyo labantu abampisholo abakhuluma ulimi
             olungaqondakali abaliqhamukisa eNyakatho.√
          • Laba bantu uma bezama ukukhuluma ulimi olukhulunywa nguMdaluli
             abezwani kahle.√
          • Ngemuva kwalokho bavele banyamalale.√
          • Ekugcineni kuba nesiphepho esinamandla.√
          (Okuthathu kwalokhu)                                                             (3)

13.5      Umphumela       wokujeziswa     kukaHeshane   kulo    mdlalo unikeza
          isifundo/umyalezo othi: ubugebengu abukhokheli.√ UHeshane wayenza
          umkhonyovu wokugwazisa izifiki azishadise ngomgunyathi ukuze zithole
          ubuzwe√ bakuleli. Ugcine ebanjiwe wamiswa emsebenzini.√                          (3)
13.6      Zimveza njengomlingiswa ongenalo uthando lweqiniso nongumkhohlisi futhi
          oyiqili/uyisigebengu,√ ngoba wenze uHlengiwe wakholelwa ukuthi
          uyamthanda kanti uyamkhohlisa ufuna ukuthola ubuzwe bakuleli.
          Ungusomaqhinga ngoba ugwazela uHeshane ukuze enze ubugebengu
          bokusebenzisa uHlengiwe ukuze azomshadisa naye ngobuqili.√√                      (3)
13.7      Umbhali uhlose ukusinikeza ulwazi olumayelana nezixazululo ezitholakala
          kosonhlalakahle ezimayelana nokuthola imali yokukhokhela izifundo√
          njengoba uZenyezile weluleka uLondiwe ngezindlela zokuthola
          imifundaze/imixhaso.√ Uphinde asinike ulwazi lokungaphatheki kahle
          komndeni kaMemela ngokuwushiya uma eya eSudani.√ Yingakho baze bethi
          ‘Kudela Owaziyo ukuthi uma engase athole elinye ithuba lokuphila angabuya
          eseguqukile yini njengoba kwazamazama umhlaba eSudani.√                          (4)
13.8      Yebo siyakholeka kuvamile ukuthi ezinye izintombi ziqome abantu besilisa
          zibabhanqe ngoba zigaqele ukuzuza imali.√√                                       (2)
13.9     Cha angizwelani naye ngoba ukulahlekelwa ngumsebenzi wokwakha umuzi
         kaSaziwayo kwakungasho ukuthi kufanele abe nodlame kwabanye abantu.√
         Ngingacela ukusebenza noChivenga noma ngiyozama elinye ikhono/itoho.√√
                                               NOMA
         Yebo ngiyazwelana naye ngoba wazithola ehlupheka ngenkathi elahlekelwa
         ikhasimende lakhe liqasha uChivenga esala engasasebenzi.√
         Ngingachazela umndeni wami ngengcindezi engibhekene nayo ukuze uqonde             (3)
         isimo esinzima engibhekene naso hleze bangicebise.√√                              [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               18                            DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekwethuleni isakhiwo ngaphansi kwezihlokwana ezinikeziwe ngokulandelana
  kwazo.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
  o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo ngokuphawula
     nangokucaphuna.
  o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
  o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
     ngempumelelo yombhali ekwethuleni isakhiwo somdlalo.

ISINGENISO:
Isakhiwo sinamazinga alandelayo:
• Isethulo: Yilapho sethulelwa ummeleli, imbangi, isizinda kanye nesisusa sodweshu.
• Ukubhebhetheka kodweshu: Lapha sibheka indlela indaba ekhula ngayo kususelwa
   enkingeni evezwe ekuqaleni.
• Isixakaxaka: Esinye isigameko/izigameko ezivelayo ebezingekho uma iqala inkinga
   yommeleli ezenza kube khona ukungqubuzana kubalingiswa. Esikhundleni sokuthi
   ummeleli abhekane nenkinga eyodwa uvele axakwe izinkinga nxa zonke.
• Uvuthondaba: Yilapho indaba isuke isisesicongweni. Lapha kusuke sekwenzeka
   isehlakalo sokugcina noma esikhulu kummeleli sekumele kube nesixazululo.
• Isiphetho: Lapha kusekupheleni kwendaba. Isigameko sokugcina esibuyisela izinto
   esimweni esijwayelekile njengoba sasinjalo ngaphambi kwesisusa sodweshu.
   Abanye abalingiswa bayaxolelana, bayazisola noma bayabuyisana.

UMZIMBA:
• Isethulo
  Lapha sethulelwa umlingiswa onguSalimani, ummeleli obhekene nenkinga yokuthi
   uHulumeni uthumela uZithulele ukuba amtshele ngodaba lokuklanywa kabusha
   kwemingcele yendawo yesizwe sakhe. Yonke ingxabano ekhona kulo mdlalo
   izungeza kule nkinga yokuklanywa kabusha kwemingcele. Umdlalo uthi uqala nje
   sekukhona ukungezwani phakathi kukaHulumeni wabelungu nabantu abamnyama
   ababuswa inkosi uSalimani. Lo mdlalo wenzeka ngesikhathi sakudala,
   sobandlululo kusabusa amakhosi, ekufikeni kwabamhlophe bezimisele ukuthatha
   izwe lakuleli.
• Ukubhebhetheka kodweshu
  o UZithulele noHulumeni baqhubeka nesinqumo sabo sokusika/sokuklama
      kabusha imingcele.
  o Bahlula ngisho uSalimani, abafowabo, izinduna nesizwe sakhe bezama
      ukubamba imihlangano eyahlukene ukuze babonisane ngalolu daba.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               19                               DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

•   Isixakaxaka
    o USalimani uthola ukuthi enye yezinduna zakhe uMphiliphili isiyimbuka
        ihambisana nabelungu bamapulazi.
    o USalimani usebenzisa ukuhlakanipha ngosuku lokhetho. (ubhontshisi obomvu
        nomhlophe)
    o UMphiliphili ufaka ubhontshisi omhlophe ngosuku lokhetho okwakuwuphawu
        lokuhambisana noHulumeni.
    o Ngemuva kokuhlawula uMphiliphili utholakala ehamba nabantu basemapulazini
        abazohlasela abantu benkosi uSalimani kwaMcondo. Ukhuza kuphela
        amabutho kaSalimani ngenkathi kuliwa.
    o Inkosi uSalimani ungummangalelwa ecaleni labantu bayo abahlaselwe
        abakaMgqabula.       Ithola   isigwebo     esiyiphuca     uMngeni,  uMkhabela
        noVimbingwenya.
    o UNomehlo uyaboshwa ngoba uhubise wavivisa amabutho, ugwetshwa
        izinyanga eziyisithupha edonsa kanzima ejele.
    o Amabutho agwetshwa izinyanga ezintathu, isigwebo silengiswa izinyanga
        eziyisithupha engatholakali enecala.
    o Inkosi uSalimani iphucwa izwe ngeqhinga likaHulumeni lokuthi amangalelwe
        ecaleni ayengathintene nalo lokulwa kwabantu bakhe nabakaMgqabula.
•   Uvuthondaba (isiphetho)
    Umdlalo uphetha ngengwijikhwebu. Inkosi uSalimani ithethwa amacala ibuyiselwa
     umhlaba wayo ijaji lenkantolo eMgungundlovu. Ibalazwe lemingcele laseMshwathi
     liba usizo enkosini uSalimani ngenkathi ijaji lithatha isinqumo. UHulumeni utholwa
     enecala lokuthatha imingcele yeNkosi uSalimani, ukhokhiswa nezindleko zecala.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO):

Umbhali uphumelele kahle ukubumba isakhiwo salo mdlalo. Amazinga esakhiwo
anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni. Inkinga
inkosi uSalimani ebibhekene nayo esingenisweni iyaxazululeka esiphethweni.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                    [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               20                              DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)

AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa

15.1      •   UHulumeni ubize uSalimani ngomlomo kaZithulele wamtshela ukuthi
              kuzoklanywa kabusha imingcele yezwe lenkosi uSalimani.√
          •   USalimani nabantu bakhe bayaphikisana ngesinqumo sikaHulumeni
              nabelungu bamapulazi mayelana nokuklanywa kabusha kwemingcele.√               (2)

15.2      •   Waba nembizo wabiza wonke umuntu nabesifazane imbala.√
          •   Wasungula icebo lokukhetha indawo ngesu lentando                 yeningi
              ngokusebenzisa isu likabhontshisi.√                                           (2)

15.3      Indikimba equkethwe yilesi siqeshana imayelana nezombangazwe/
          ezombusazwe.√ USalimani utshela isizwe sakhe ukuthi uHulumeni
          uyamephuca izwe lakhe.√ Lokho kuyabathukuthelisa abantubathi bekumele
          uHulumeni abonisane nabo kuqala ngodaba lwemingcele.√                             (3)

15.4      •  Abelungu bathi imfuyo yabantu iqedela imfuyo yabo amanzi.√
          •  Imfuyo yabantu ithelela eyabelungu ngezifo ezithathelanayo.√
          •  Izinkunzana zezinkomo zabantu zikhwela imfuyo yabo yohlobo.√
          •  Izimpuselana zezinkunzana zabantu zizalisa izithole zabo uhlobo
             olungasile lwezinkomo.√
          • Ukuhlushwa abantu abeba imfuyo nezilimo zabelungu.
          (okuthathu kwalokhu)                                                              (3)

15.5      Akukho okufihliwe okungeke kuvele ekugcineni.√ UMphiliphili wayenza
          ukungathembeki√ wayegwazelwa ngemali nangezinkomo nguHulumeni
          ukuze abe yimpimpi.√                                                              (3)

15.6      Siliveza     njengomlingiswa      ongachemi/oneqiniso/onobuhlakani/oqotho
          emsebenzini wakhe.√ Likwazile ukulalela ubufakazi lakhipha isinqumo
          esingenzeleli esathetha uSalimani.√√                                              (3)

15.7      Umbhali uhlose ukusitshela ukuthi yize ungalahlwa icala njengoSalimani
          ngenxa yebala lakho√ usengalidlulisela emajajini amakhulu lithethwe
          kabusha.√USalimani icala ayelethweswe eMshwathi lafike lamthetha
          eMgungundlovu wabuyiselwa indawo yakhe.√ UHulumeni wahlawuliswa
          zonke izindleko zecala ngoba kwagxilwa ebufakazini.√                              (4)

15.8      Yebo siyakholeka iningi lezinduna lalithembekile enkosini limela isimo noma
          kunzima kangakanani. UNomehlo wayethembeke ngokugcina isikhathi ehlela
          amabutho     ngesikhathi     njengemiyalelo     yenkosi     waze     wagcina
          ngokuboshwa.√√                                                                    (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               21                            DBE/2016
                                       SCE – Imemorandamu

15.9      Cha angizwelani nabo ngoba ukuzithola sebesendaweni eyayiklanyelwe
          abelungu kwakungabaphoqi ukuba babe amambuka ngoba babesebenza
          bengaholi lutho.√ Ngingabuyela enkosini uSalimani ngiyocela ukunikwa enye
          indawo yokuhlala/Ngingabaleka ngiyokhonza kwenye inkosi.√√

                                               NOMA

          Yebo ngiyazwelana nabo ngoba babegqilazwa abelungu basemapulazi.√
          Bazithola sebekhonza ngaphansi kwabelungu bengazange bazikhethele/
          besetshenziswa nguMgqabula ukuze bafakaze ukuthi yibona ababethe
          indawo ngeyabo kuSomtsewu. Ngingabuyela enkosini uSalimani ngiveze
          ukuthi angikuthandi ukwakhela nokusebenzela abelungu basemapulazini.√√          (3)
                                                                                          [25]

                                                            AMAMAKI ESIQEPHU C:           25
                                                            AMAMAKI ESEWONKE:             80

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 22

IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2
                                   Downloaded from hlayiso.com        22                                                                 DBE/2016
                                                              SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO: INKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
    Izinkomba                  Kuhle kakhulu                  Kuhle                  Kuyagculisa             Akugculisi kahle      Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE                           6-7                      4-5                         3                          2                    0–1
                           -Ukuhunyushwa            -Ukhombisa ulwazi         -Isihloko usihlaziye       -Ukuhunyushwa           -Aka nalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa               kwesihloko okunzulu      ngesihloko futhi          ngokugculisayo.            kwesihloko akugculisi   lwesihloko.
kwesihloko                 -Amaphuzu amahle         usihumushe kahle.         -Akhona amaphuzu           kahle.                  -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu,       kakhulu ahlukene         -Impendulo echaza         amahle asekela isihloko.   -Kuthukela kuvela       okuhambisana
ukusekela kanye            asekelwe kabanzi.        ngokwenelisayo.           -Amanye amaphuzu           amaphuzu asekela        nenkondlo.
nokuqonda kabanzi          kubhekiswe               -Amanye amaphuzu          asekeliwe kodwa            isihloko.               -Ohlolwayo akanalo
ithekisthi.                enkondlweni.             ayanemba kodwa            ubufakazi bubuye           -Ulwazi lwenkondlo      nhlobo ulwazi
                           -Ulwazi oluhle kakhulu   awasekeliwe wonke         bungagculisi kwenye        alugculisi kahle.       lwenkondlo.
7 AMAMAKI                  lwenkondlo.              ngendlela elindelekile.   inkathi.
                                                    -Ulwazi lwenkondlo        -Ulwazi lwenkondlo
                                                    luhle.                    olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE                          3                        2                        2                           1                     0–1
NOLIMI                     -Isakhiwo esihleleke     -Isakhiwo esihleleke      -Kukhona nokho             -Isakhiwo sikhombisa    -Isakhiwo asihlelekile
                           kahle kakhulu.           kahle futhi amaphuzu      ukuhleleka kwesakhiwo.     amaphutha ezingeni      kahle neze.
Isakhiwo, ukugeleza        -Amaphuzu ahleleke       ageleza ngokulandelana    -Amaphuzu awagelezi        lokuhleleka             -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile               kahle kakhulu futhi      kahle.                    futhi awahlelekile.        -Amaphuzu a             amaningi kanye
kwamaphuzu kanye           athungelana kahle        -Ukugeleza                -Amaphutha olimi           wahlelekile             nesitayela esingagculisi
nokwethula.                kakhulu.                 kwamaphuzu                ayingcosana, ithoni        ngokugculisayo.         neze.
Ulimi, ithoni kanye        -Ulimi, ithoni kanye     kuyalandeleka.            kanye nesitayela           -Ulimi lunamaphutha
nesitayela                 nesitayela kukhombisa    -Ulimi, ithoni kanye      kusetshenziswe             amaningi.
esisetshenzisiwe           ukuvuthwa komqondo,      nesitayela kuhle.         ngokugculisayo.            -Ithoni nesitayela
embuzweni omude.           kuyaheha futhi kushaya                                                        akugculisi kahle.
                           emhlolweni.
3 AMAMAKI                  -Ulimi, ukupelwa
                           kwamagama kanye
                           nezimpawu zokuloba
                           akunamaphutha nhlobo.
UKWABIWA                               9-10                    6-7                       5                          3                       0-2
KWAMAMAKI

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                                                                 Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2016-memo/8feb9967-5db4-40ef-9c60-2176a50b6e07) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2016-memo/400a59fb-ad1a-4e8f-99a1-134822088554) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2016-memo/af05be07-f818-4c4d-9712-0b277441ec65) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-feb-march-2016-memo/8ce69583-201a-4198-8b12-78cee012d496) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isizulu/ea19b2db-c90c-47a4-8a56-6181b4e90aee) — isiZulu HL · Memo · 2024 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2023-mg/c858169f-d296-4f91-9182-d13b2a0e8bca) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
