# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 34 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2018-memo/4c6b5013-44af-462f-b8af-de6dcb802fac
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 34

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2018-memo/4c6b5013-44af-462f-b8af-de6dcb802fac)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isizulu. Memorandum, 34 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2018/28e1d557-735f-4783-b4aa-520fe1c6f1b5) — QP · 2018 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRAAD 12

                   SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                          ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                   IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                           2018

                                       IMEMORANDAMU

                                                               AMAMAKI: 80

        Le memorandamu inamakhasi angama-34 sekuhlangene nerubhrikhi.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                              Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                              DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

Imiyalelo yokumaka leli iphepha

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe imemo.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe
          impendulo. Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza
          amaphuzu ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                                  DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

'SASINGAKAZE SIMBONE' – ZB Muthwa

Impendulo mayibhekiswe kokulandelayo:

Isingeniso:
Indikimba yenkondlo umongo noma ingqikithi yenkondlo. Indikimba iwukuveza ukuthi
inkondlo imayelana nani ngegama elilodwa noma amabili. Le nkondlo ethi,
'Sasingakaze Simbone' indikimba yayo uxolo/inkululeko eyalethwa ngokaMadiba
kubantu baseNingizimu Afrika emuva kwengcindezelo.

Umzimba:

Ibinza loku-1
Imbongi isinikeza umqondo wokuthi ngesikhathi uMandela esejele abantu bakuleli
babengavunyelwe ukukhuluma ngaye noma babenesithombe sakhe ngoba wayekade
eboshelwe ezombusazwe nguhulumeni wamaBhunu. Uthe uma ephuma ejele
akabanga nenhliziyo embi kodwa wafika wakhuluma ukuthula; wakhuluma uxolo kanye
nokulingana kwezinhlanga zonke zakuleli.

Ibinza lesi-2
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokuthintekayo, 'Asifumbathise umbayimbayi',
okusho ukuthi abamhlophe babulawe ngesibhamu. Konke lokhu wayeyobe
ekwenziswa igqubu lokuboshwa kodwa uMandela waphuma ejele esebaxolele
abamhlophe. Akazange akwenze okwakucatshangwa ngabantu.

Ibinza lesi-3
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo, 'Wasinik'udondolo ...' waba
nesineke sokubonisa abantu indlela okumele kuphiliswane ngayo. Imbongi isebenzise
isisho, ‘Injobo wayithungela ebandla’ waba nguMongameli obonisana nabantu
ngaphambi kokuthatha izinqumo.

Ibinza lesi-4
Imbongi ikhuluma ngoxolo nenkululeko yombuso wentando yeningi kuleli zwe
okwamenza uMandela waba undabuzekwayo wathandwa umhlaba wonke.

Ibinza lesi-5
Imbongi isebenzise isifaniso, ‘uMandela uphume wafana nenyanga’ ngoba abantu
abansundu kuleli babekade becindezelekile kufana nokuthi basebumnyameni kodwa
yena wakhanyisa, ezemidlalo zavuleleka kuwo wonke umuntu onsundu nomhlophe.

Ibinza lesi-6
Imbongi isebenzise isingathekiso, ‘Ezomzabalazo ... amakhuba’ igqugquzele imfundo
ukuze abantu babumbane.

Ibinza lesi-7
Imbongi isebenzise isisho, ‘... yadl' umhlanganiso’ imisebenzi yakhe yokuletha
ukuthula noxolo ituswa i-Afrika yonke.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                             Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                               DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

Ibinza lesi-8
Imbongi iyaqhubeka itusa/incoma uMandela ngokuhlanganisa osopolitiki bezinhlanga
kukhulunyiswane ngobumbano nokwakha umthetho sisekelo waseNingizimu Afrika.
Kwakuthi noma edansa kujabule noma ubani ngenxa yenkululeko noxolo ayenalo yena
uqobo.

Ibinza lesi-9
Ukuphuma kukaMandela ejele kwenza abantu bakholwe ukuthi kanti uMandela
kwakuwumuntu okhona. Imisebenzi yakhe emihle ithandwa yiwo wonke umuntu.
Akasoze alibaleka ngisho nasezizukulwaneni ezizayo.

Isiphetho: (Uvo lomfundi)
Imbongi ikwazile ukwethula indikimba yale nkondlo okuwuxolo/okuyinkululeko
eyalethwa nguMandela kubantu ngokusebenzisa isingathekiso, umfanekisomqondo
kanye nesisho. Imbongi iphethe ngokuncoma ukuthi ayisoze yakhohlakala/yalibaleka
imisebenzi kaMandela emihle.

(Impendulo mayibhalwe njenge-eseyi)                                                          [10]

                                            NOMA

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)

'UYOBONGWA/UYOBONGWA NJALO' – NL Luthuli

2.1       Wathath' imicabango nemizwa
          Wakusheba nongwaqa nonkamisa.√/
          Walubamb' usiba kwaphum' izinkondlo.
          Wabongwa. √
          Imvumelwano-siqalo.√                                                               (2)

2.2       Umoya wokubonga/wokuncoma/wokutusa/wokujabula√ ngoba imbongi
          ebinzeni lesi-3 ikhuluma ngabantu asebephumelele abafundiswa uMathenjwa
          ababonga umsebenzi awenzile kanjalo nebinza lesi-4 lisakhuluma ngabantu
          abafundiswa nguMathenjwa okuwukuthi noma angadlula emhlabeni liyosala
          igama lakhe.√                                                                      (2)

2.3       Umqondo oqukethwe yile migqa ukuthi igama likaMathenjwa liyohlala
          libongwa njalo noma engasekho emhlabeni.√√                                         (2)

2.4       Isizathu ukuthi umqondo walokho imbongi ekushoyo emgqeni wama-36
          uphelela emgqeni wama-37.√ Imbongi icelela/incengela uMathenjwa ukuthi
          uSomandla amhole, ambusise futhi aphumelele kulokho afuna
          ukukukwenza.√                                                                      (2)

2.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa impindwa ethi, 'bongwa' ngoba leli gama
          liphindaphindwe cishe kuwo wonke amabinza.√ Le mpindwa igqamisa imizwa
          evezwa abantu ekubongeni uMathenjwa ngemisebenzi yakhe emihle ayenze
          kubo ngokubafundisa.√                                                              (2)
                                                                                             [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                                DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)
'NGAPHANSI KOMTHUNZI' – P Ngubo
3.1       •    Ukumamfuza√
          •    Ukunwampela√                                                                   (2)
3.2       Imbongi ihlonipha abazali bayo uSonane noMaMtimande√ ibuye ibabonge
          ngokuyinika ithuba lokufunda esikhungweni semfundo ephakeme lapho
          okungayi noma ubani.√                                                               (2)
3.3       Inhloso yembongi ekusebenziseni ifanangwaqa uNg- ukugcizelela kanye
          nokuletha umgqumo omnandi enkondlweni.√ Iyona uqobo eyayenza into
          eyayiyithanda, ifunda ngothando nokuzinikela.√                                      (2)
3.4       Umugqa unomthelela wokuba ngiqonde ukuthi imfundo ezuzwe imbongi
          iyisizile ukuze ikwazi/ukubhekana ukuzivikela kunanoma yisiphi isimo
          ehlangabezana naso empilweni.√√                                                     (2)
3.5       La magama asetshenziswe kahle ukugqamisa ukucwaswa ngokobuhlanga
          okwakwenzeka ngesikhathi sobandlululo.√ Lezi zinhlanga yizona ezazaziwa
          ngokugqilaza abantu ngesikhathi sobandlululo ikakhulukazi uma
          bengafundile/Indlela aseqeqesheke ngayo angeke asahlushwa
          iNdiya/iBhunu.√                                                                     (2)
                                                                                              [10]
UMBUZO 4: (UMBUZO OMFUSHANE)
'NGINGUMNQOBI' – NL Luthuli
4.1       Inyon' emhloph'esus' imikhaza
          Imikhaza yokungazi ezinkomeni zikaZulu. √
          Ukuxhumana okutshekile.√
                                               NOMA
          Abanenzululwazi yokwazi izinto,
          Bakwaz’ ukuphons’ umbalane nabo.√
          Ukuxhumana okutshekile.√                                                            (2)
4.2       Imbongi inqoba izinkinga eziza ngobuningi futhi iyakwazi ukuzibona
          zisekude√ izinqobe ngokusebenzisa imfundo.√                                         (2)
4.3       Zimveza njengomuntu ongeyena ugombelakwesakhe/owusizo kwabanye/
          ongasizakali ngokuhlupheka kwabanye√ ngoba kuthi uma eseluzuzile ulwazi
          wenela bese eludlulisela kwabanye ukuze nabo basizakale.√                           (2)
4.4       Imbongi ihlose ukugqamisa ukuthi ngokufunda kwayo ikwazile ukusiza
          ababengafundile√ ngokubanika imfundo ukuze bakwazi nabo ukuziphilisa
          ngayo le mfundo.√                                                                   (2)
4.5       Imvumelwanosiqalo iletha umgqumo nokugcizelela okuveza ukuthi imbongi
          ikhuluma ngayo.√ Imbongi iveza ukuthi ayizange izikhukhumeze/yazehlisa
          kodwa yaya kwezinye izifundiswa ukuze isizakale nayo igcine iphumelele.√            (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                           Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                                DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 5 (UMBUZO OMUDE)

'THUMELA UZAMCOLO NKOSI!' – BT Msimang

Impendulo mayibhekiswe kokulandelayo:

Isingeniso:
Indikimba yenkondlo umongo noma ingqikithi yenkondlo. Indikimba iwukuveza ukuthi
inkondlo imayelana nani ngegama elilodwa noma amabili. Le nkondlo ethi, 'Thumela
Uzamcolo Nkosi' indikimba yayo amandla oMdali kubantu. Ukukhethwa kwamagama
kuwukusetshenziswa kwamagama anembayo nezimo zokukhuluma kanye
nokuphindaphinda ukugqamisa indikimba yenkondlo:

Umzimba:
Ibinza loku-1
Imbongi isebenzise la magama anembayo, 'ojuba amazulu' ukugqamisa ubukhulu
bukaNkulunkulu okunguyena yedwa okwazi ukunika umyalelo bese izinto zenzeke.
Imbongi iphinde yasebenzisa amagama anembayo'... asifafaze ngemikhemezelo'
ukugqamisa ukuthi nguNkulunkulu owehlisa imvula noyalela ilanga ukuba
lisikhanyisele.

Ibinza lesi-2
Imbongi isebenzise la magama anembayo, 'kulo mhlabathi olugagadu logwadule'
ukugqamisa ukuthi uMdali ufika nakulabo abantu abanezinhliziyo ezilukhuni. Imbongi
isebenzise isenzukuthi, 'Ifu lezintuli zikhuhle khuhle' ukugcizelela ukuthi abantu baye
benze izinto ezimbi bengasakwazi ukubona nokuhle. Imbongi isebenzise isingathekiso
'Yisishingishane ...' ukugqamisa ukuthi umhlaba ungcololile.

Ibinza lesi-3
Imbongi isebenzise isenzukuthi, 'kubemnyama bhuqe' ukugcizelela ukuthi kuba
mnyama/baphelelwe onembeza. Iphinde yasebenzise amagama anembayo ‘Odala
ubugqikolo bedwala’ ukugcizelela ukuthi nguyena yedwa uMdali onamandla owenza
abantu babe nezinhliziyo ezilukhuni. Iphinde yasebenzisa amagama anembayo, 'Olola
ukucija ...' ukugqamisa ukuthi nguMdali owenza abantu babe nezinhliziyo ezimbi.

Ibinza lesi-4
Imbongi isebenzisa la magama anembayo, '... langqangqazela, leza nezihlambi ...'
ukugcizelela ukuthi sekushunyayeliwe izwi lenkosi abantu bezwa. Iphinde yasebenzisa
la magama anembayo, '... nhlamvu' ukugcizelela ukuthi ngokuphazima kweso
babuyela ebubini. Imbongi isebenzise isingathekiso, '... wena dwala' ukugcizelela
ukuthi umuntu oyimi ongezwa olukhuni ongaguquki, 'Idwala eliyimi, ...' Umuntu
waphindela ebubini sengathi akaze ashunyayezwe.

Ibinza lesi-5
Imbongi isebenzise la magama anembayo 'ongaqhekeza ubutshe bedwala kanye
ongathintibeza izinciji zameva' ukugcizelela ukuthi uMdali nguyena yedwa ongaguqula
izinhliziyo zabantu basuke ebubini ababenzayo.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                           Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                              DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

Ibinza lesi-6
Imbongi isebenzise isihlonipho, '... Baba' ukucela ukuba uNkulunkulu alethe imvula.
Iphinde yasebenzisa amagama anembayo, 'ubulukhuni bukhunyuzwe' ukugcizelela
ukuthi nguMdali kuphela ongehlisa umoya oyingcwele, onamandla ukuguqula abantu
abanhliziyo zilukhuni, bathanjiswe bamukele izwi leNkosi ukuze bakwazi
ukwehlukanisa okuhle nokubi. Bathanjiswe, badumise izwi leNkosi.

Isiphetho: (Uvo lomfundi)
Imbongi ikwazile ukwethula indikimba yale nkondlo okungamandla uMdali anawo
ukuguqula izinhliziyo zabantu. Isebenzise amagama anembayo, izimo zokukhuluma
kanye nokuhlonipha ukugcizelele ukuthi uMdali kuphela onamandla wokulawula
abantu. Imbongi iphetha ngokuba icele uMdali ehlise umoya oyingcwele ozoguqula
izinhliziyo zabantu badumise izwi leNkosi.

(Impendulo mayibhalwe njenge-eseyi)                                                         [10]

UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUSHANE)

'NYUVESI YAKWAZULU' – LF Mathenjwa

6.1       Ukwenzasamuntu/Isenzasamuntu.√                                                    (1)

6.2       Imbongi ithi leNyuvesi yaKwaZulu kukhulunywa ngayo emaXhoseni
          nakwaMshweshwe, imfundo yayo idlula ngisho amaNyuvesi ayaziwa ngokuthi
          awabaMhlophe kanye no-Fort Hare no-Turfloop futhi bayayesaba.√ Iphinde
          ibatshazwe nangemisebenzi yayo emihle e-Afrika.√ Imbongi ithi amaNyuvesi
          aphesheya ababaza iqhaza lemfundo elibanjwe yile Nyuvesi.√                        (3)

6.3       Indikimba yale nkondlo yimfundo.√ Lokhu kukhethwa kwala magama
          kunomthelela wokuthi kulesi sikhungo semfundo ephakeme kunolwazi
          oluningi/olungapheli. Baningi kakhulu abafunde lapha kule Nyuvesi
          bazimisela bagcina begogodile.√                                                   (2)

6.4       Imbongi ihlose ukudlulisa/ukugqamisa ukubaluleka kweNyuvesi yakwaZulu
          engunina/engunozala wolwazi, imfundo kanye nempumelelo.√√                         (2)

6.5       Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa isimo sokukhuluma esisemgqeni
          wama-28 ukuncoma isikhungo seNyuvesi yakwaZulu.√ Ulwazi olukulesi
          sikhungo lukwenza uhlale ululangazelela/uhlale uluphokophelela/ulihlonipha
          ngoba lunothile futhi lumnandi njengoju.√                                         (2)
                                                                                            [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                              DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UTHANDO' – KNN Gcumisa
7.1       Okwalolo thando kuyadumaza
          Ngalolu thando sebeyaziqhenya√                                                    (1)
7.2       Le migqa iqukethe ithoni yokubalisa.√ Emgqeni wesi-8 imbongi iyabalisa
          ngokusebenzisa umbuzombumbulu nokuthi yini ehlula intsha ukuba
          izihloniphe kwezothando.√ kanti emgqeni wama-23 iyabalisa/ikhombisa
          ukuphelelwa yithemba uma icabanga ngendlela intsha yakudala
          eyayihlonipha ngayo lokhu okukhonjiswa isikhawu/isizura.√                         (3)
7.3       Imbongi idlulisa umyalezo wokuthi akufanele intsha izibandakanye
          kwezothando singakafiki isikhathi.√ Akuthi noma sebezibandakanyile
          kwezothando baphinde bakwazi ukuhlonipha abantu abadala nabo uqobo
          bazihloniphe.√                                                                    (2)
7.4       Leli fanangwaqa liletha umgqumo nobumnandi enkondlweni.√ Lilekelele
          ukugcizelela ukuthi baningi abantu abasha abadudanayo/abakhohlisanayo
          mayelana nokuziphatha kwezothando√                                                (2)
7.5       Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa isikhawu/isizura ukuphumula/ukubala
          ngokukhathazeka ngendlela intsha engasahloniphi ngayo ngokuma
          emakhoneni nasezigxotsheni noma kuqhamuka abantu abadala.√√                       (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 8 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UNOLUXOLO/UNOXOLO' – KNN Gcumisa
8.1       Upholil' uphuzisa bonke abakulangazelelayo,
          Ubaph' ukujabul' imizimba yethakase√                                              (1)
8.2       Le migqa iqukethe ukuxhumana okusekuqaleni.√
          Ngalokhu kuxhumana imbongi 'igcizelela isimo esingesihle sokungezwani
          kubantu√ okugcina kulethe ukubulalana.√                                           (3)
8.3       Kuleli binza imbongi iyabalisa/iveza umoya wosizi√ wokuthi uma abantu
          benganakho ukuphumula nokuthula empilweni yabo bahlala bekhala ngenxa
          yokungezwani kwabo.√                                                              (2)
8.4       Imbongi isebenzise ithoni yokuncenga/yokuzehlisa/yokutusa.√ Lokhu
          okunomthelela wokuthi uma kungase kungenelele unina woxolo ngeke
          kuphinde kube khona ukungezwani kubantu/abantu bohlala ngokuthula
          nokuzwana njalo.√                                                                 (2)
8.5       Imbongi ikwazile ukusebenzisa injambamenti ukuze le migqa yomithathu
          iqukathe amagama amathathu emgqeni ngamunye.√ Ibuye yazama ukuthi
          kube khona ukuxhumana ngokusebenzisa amagama, 'kuletha' no 'kwaletha',
          yize engafani ncamishi/imbongi ibuye yazama ukuveza imvumelwanosigcino
          noma ingavelanga kahle/umqondo wenkondlo usukela emgqeni we-17 uze
          uyophelela emgqeni we-19 nakuba lungekho uphawu lokuloba ungqi/Le
          migqa iletha isigqi esisheshayo ngenxa yokuthi imigqa ivulekile.√                 (2)
                                                                                            [10]
                                           KANYE

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                              DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)

'BAMGUDLUZILE' – CT Msimang

9.1       Isihlangu basiphiwe basilahlile.√                                                 (1)

9.2       Imbongi ikhathazekile/idumele/iphatheke kabi√ ngoba lo muntu
          osetshenzelwayo ukuze asizakale uyadumaza akabonisi kubonga/akancomi
          wenza okubi, uphula lo omsizayo umoya. Ithi ukhethe ukudela lapho usizo
          luvela khona kepha waqhubeka wenza izenzo ezingalungile√√                         (3)

9.3       Imbongi izibuza imibuzo yize yazi ukuthi ingethole mpendulo ukuzwakalisa
          ukukhathazeka/ukudideka√ ngenxa yezenzo ezimbi zabantu abazenza
          emhlabeni nokuthi bazolazi kanjani iqiniso bayeke izenzo zobumnyama.√             (2)

9.4       Imbangela yokusetshenziswa komfanekisomqondo ukugqamisa ukuthi abantu
          sebengene bagamanxa ezinkingeni nasezingozini ezinkulu ngenxa yokuthi
          iziyalo bazilahlile/abazilaleli.√√                                                (2)

9.5       Le nkondlo inesigqi esinensayo.√ Imigqa eminingi ivalekile ngoba inezimpawu
          zokuloba ezenza isigqi sinense okudalwa ukukhathazeka kwembongi
          ngesimo esibonayo esibuhlungu sokungezwani kwabantu nokungalaleli
          imithetho/ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba, ukukhethwa kwamagama,
          ubude bemigqa kusetshenziswe ngokuyimpumelelo.√                                   (2)
                                                                                            [10]

                                                            AMAMAKI ESIQEPHU A:             30

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               10                          DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
QAPHELA:
•  Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
   ekudluliseni umyalezo ubhekiswe kubalingiswa abanikeziwe.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali
      ekudluliseni umyalezo.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo
      kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
   o Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
      nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo kule noveli.

ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli umayelana nokuthi izinqumo
esizithathayo ngempilo yethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu
nakithina uqobo.
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.
UMZIMBA
UMhlengi/UMahlengi
•     Unquma ukutshela isithandwa sakhe uNontobeko ukuthi mabahlukane
      ngaphandle kokumtshela isizathu. Lesi sinqumo sinomphumela wokuthi
      uNontobeko adideke, aphume efulethini ayoziphonsa emgwaqeni, ashayiswe
      imoto, alimale kakhulu, agcine eselele esibhedlela.
•     Unquma ukutshela uNgidi ukuthi uyinkonkoni, lokhu kunomphumela owenza
      uNgidi wathukuthela wahlukumezeka kakhulu emoyeni ngoba wayesebenza
      kanzima ukuze aqoqele indodana yakhe ifa. Ugcina ngokumsula efeni amxoshe
      nasemzini wakhe. Wadela nokushadelwa okwesibili wagcina esezisola futhi
      ezigxeka ngokuthi mhlawumbe akamkhulisanga ngendlela efanele uMhlengi.

UNontobeko:
•     UNontobeko uthatha isinqumo sokuziphonsa emotweni ihamba okwaba
      nomphumela wokuthi alimale kabi angakwazi nokukhuluma futhi walala
      amasonto amaningi esibhedlela.
•     Isinqumo sokuqoma uNkululeko ngemuva kokwaliwa uMhlengi. Lesi sinqumo
      saba nomphumela wokubhuntsha komshado wagcina ngokuzikhunga uNkululeko
      kwahlukumezeka nomndeni wakhe. Kanjalo nomndeni kaNontobeko watheleka
      ngehlazo futhi waphatheka kabi ngoba wayetshele nonina ukuthi uzoluvala
      ucingo angabe esatholakala balindele yena abashayele.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               11                               DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UXolani:
•      Isinqumo sokuthandana noMahlengi saba nomphumela wokuthi kuhlukumezeke
       uLungile nezingane zakhe ngoba wayezishiye zodwa ebusuku eyobona
       uMahlengi. Waphindela otshwaleni, wabuya enuka iziqholo zabesifazane
       waphupha uMahlengi waze wamemeza negama. Wagcina eseshelwa umuzi
       wakhe kushona nezingane zabo nomshado wakhe okungenzeka ukuthi waphela.

UNgidi:
•      Uthatha isinqumo sokuyocinga indodana yakhe uMhlengi ngaphandle kokwazisa
       isithandwa sakhe uNomalanga kanti wayesemqinisekisile uNomalanga ukuthi
       angeke esakwenza lokho. Lokhu kwaba nomphumela wokuhlukumezeka kakhulu
       kuNomalanga waze wathatha nesinqumo sokumbhalela incwadi yokumala
       uNgidi. Kwamphatha kabuhlungu uNgidi ukuthola ukuthi uMhlengi
       wayeseziguqule ubulili esengumuntu wesifazane nanokuthi amathemba akhe
       okuthi uNontobeko wayezoba umakoti wakwakhe ayeseshabalele.

(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa izinqumo kanye
nemiphumela yazo ukuphendula umbuzo.)

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)

Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo othi izinqumo esizithathayo ngezimpilo
zethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, bakhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                  [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

11.1       Isimo senhlalo asisihle.√ UNdumiso ukhathazekile ukubona uMahlengi
           engamjabuleli njengoba emvakashele.√                                            (2)

11.2       Ukubona ukuthi uMahlengi kunemicabango emudlayo√ eyenza angamboni
           nokuthi ukhona lapha endlini.√                                                  (2)

11.3       UNdumiso uhlangana noXolani ngaphandle kwefulethi likaMahlengi bese
           emshaya uXolani.√ Emva kwalokho uyobamba inkunzi uNgidi ukuze alobole
           uMahlengi.√ UNdumiso ugibeza intombi kaSbu yezwa ezindabeni
           ngobugebengu bakhe yazisa amaphoyisa lokho kwaholela ekuboshweni
           kwakhe.√                                                                        (3)

11.4       Umlandi usitshela ngemizwa yokukhathazeka kwabalingiswa/ngesimo
           esingesihle njengoba uNdumiso ayekhuluma ngezwi elinomunyu.√ Aphinde
           asitshele ngemicabango yabalingiswa njengoba uMahlengi ecabanga ukuthi
           uNdumiso uyakubona lokho akucabangayo.√ Usitshela ngokwenzekayo,
           ukushalaza kukaMahlengi nokubuza ngolakana/UNdumiso unikina ikhanda.√
           (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               12                           DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

11.5      Umbhali ucacisa ukuthi nakuba wayemxoshile futhi emdubile uMhlengi
          kwakusasho ukuthi ungumzali wakhe nazikhulisela yena kwakungelula ukuba
          avele nje amdube unomphelo√ ngakho-ke ukufika kukaNontobeko kwaluvusa
          loluya thando/kwalibuyisela naleliya themba ayenalo ngoMhlengi
          wakukhohlwa konke√ nokuthi kwakungenzeka ukuthi uMhlengi akazange
          aqhubeke nokuba 'i-gay'.√                                                      (3)

11.6      Impilo kaNkululeko yayizoba yinhle ngoba wayengaphindela ezintombini
          zakhe ayesezalile acele uxolo abhekisise okuyiyona eyayingaba inkosikazi
          yakhe.√ Wayengazinika isikhathi esanele sokufunda umuntu athandana naye
          ngaphambi kokuba amlobole√ ukuze kungaphindi lokhu okwenzeke phakathi
          kwakhe noNontobeko.√
                                               NOMA
          Impilo kaNkululeko yayingeke ibe yinhle ngoba uNkululeko wayengeke
          aphinde afune ukubona uNontobeko empilweni yakhe√ lokho bese kwenza
          ukuthi angabe esabathemba abantu besifazane√ aze agcine eseyimpohlo
          engaganwanga.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo).                                              (3)

11.7      Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi abantu sebephila esikhathini lapho
          sebenamalungelo okwenza abakuthandayo nabafuna ukuba yikona kodwa
          abazali bona abakakwamukeli ukuba abantwana babo babe ngama, 'gay '√
          njengoba noNgidi wakhetha ukuyixosha indodana yakhe okukuphela kwayo
          uma imtshela ukuthi ithandana nabantu bobulili obufana nayo.√                  (2)

11.8      Isenzo sikaXolani simveza njengomlingiswa onguthathekile
          nongathembekile/ongazihloniphi izifungo zomshado.√ Uthe eqala nje
          ukubona uMahlengi wabe esemthanda njalo, wakhohlwa nawukuthi uganiwe
          kanye nesithembiso ayesenzile sokuhamba nomkakhe nezingane ukuya
          emcimbini.√                                                                    (2)

11.9      Kwamukelekile ngoba kumele ube neqiniso kuwe futhi ukwazi ukudlulisa
          imizwa yakho ukuze ukwazi ukuqhubeka nempilo√ njengoba uNontobeko
          wazidela wayofuna uMhlengi ngoba wayesamthanda engakholwa ukuthi
          kwabe sekuphele ngempela ngabo.√ (Nezinye izimpendulo ezinembayo)
                                               NOMA
          Akwamukelekile ngoba kumele uziqhenye ngobuwena ungazehlisi isithunzi
          kumuntu wesilisa njengoba uMhlengi wayemalile uNontobeko√ futhi
          wayeseyingoduso yomuntu kwakumele aqhubeke nomshado ahloniphe
          abasemzini wakhe nabazali bakhe.√ (Nezinye izimpendulo ezinembayo)             (2)

11.10     Indikimba yale noveli uthando kanti nala mazwi avame ukushiwo abantu
          abathandanayo uma bevalelisana omunye engenzi ngendlela abavamise
          ukwenza ngayo.√ La mazwi akhombisa ukukhathazeka nokungajabuli
          kukaNdumiso, amenza abenokusola ukuthi kungenzeka uMahlengi useqomile
          noma kukhona ofuna ukumthathela uMahlengi njengoba efica uMahlengi
          esesimeni sokungamkhombisi uthando alujwayele.√ Akhombisa ukuthi
          uMahlengi usephelelwa uthando lukaNdumiso futhi usehluleka nokuzenzisa.√       (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               13                            DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
QAPHELA:
•     Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
      ngokwamaphuzu.
•     Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
      ekudluliseni umyalezo ubhekiswe kubalingiswa abanikeziwe.
•     Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
      o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali
         ekudluliseni umyalezo kanye nomphumela.
      o Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe abuye asekele umyalezo nomphumela
         kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
      o Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
         nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli.
ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukuthanda imali
ngokweqile kungaba nemiphumela engemihle empilweni yethu nakwabanye abantu.
UMZIMBA
UChule
      Ukuthanda imali kukaChule ngokweqile kwadala le miphumela engemihle
      elandelayo:
•     Ukuqola abafelokazi imali ababeyishiyelwe abayeni babo kwagcina kumhlukanise
      nomkakhe uMaMkhabela.
•     Washada noMaDludla umshadombumbulu ukuze afinyelele emalini yakhe,
      wamlahla uma isiphelile kwaba nomphumela wengxabano phakathi kwabo.
      UMaDluldla ngenxa yentukuthelo washaya uChule noNomvula ngamaqanda
      mhla beshada.
•     Wangenelwa ukuthanda ukuba yonke le mali yabo noNomvula ize ngakuye
      ngoba wayesola ukuthi uNomvula uzobuyelana noGenyeza futhi babenganaye
      umntwana.
•     Wakha itulo lokubulala uMirriam. Lokhu kwaba nomphumela ongemuhle ngoba
      kwagcina kushone yena kuleyo ngozi.
UDaffo
      Wayethanda imali ngokweqile njengomngani wakhe uChule kwadala le
      miphumela engemihle elandelayo:
•     Wayesemkhankasweni munye noChule. Ngenkathi kuyolotsholwa emaNgwaneni
      wazama ukulobola ngemali ababengavumelananga ngayo benoChule. Kwaba
      nomphumela wokushaywa wadatshukelwa nayizimpahla ayezigqokile.
•     Wayesefuna uNomvula naye ayemnyonyobela ngenkathi uChule esesibhedlela.
      Kwaba nomphumela omubi ngoba uChule wathi angakuzwa lokho
      waziphindiselela. Wamthenga njengesiboshwa esasizomsebenzela wabukisa
      ngaye kwabanye abantu. Wamxabanisa noMaNgcobo umkakhe
•     Walimala mhla babethi bayobulala uNomvula benoChule wagcina ngokuboshwa.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               14                                    DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMeyili
•      Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo:
•      Waxabana noMaNdelu ngoba ethi kungani uNomvula abhalele yena emazisa
       ngomcebo awuzuzile.
•      Wathatha imali kaMaNdelu okwamxabanisa nomkakhe uMaHadebe.
•      Wathukuthela uma ebona ukuthi uNomvula uyalotsholwa wabuza abakhongi
       ukuthi kungani bebengamloboli ngenkathi engakabi nemali.
UMaHadebe
•      Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo:
•      Wahlela ukuba kubulawe uMaNdelu noNomvula ngokubadlisa ushevu. Kwagcina
       kufe inja eyadla leyo nyama. Ubudlelwano bakhe noMaNdelu noNomvula
       bathikamezeka ngoba base bazi ukuthi ubefuna ukubadlisa ushevu. Bagcina
       bengasakudli nhlobo ukudla okuphekwe nguye.
•      Wahlela nendodana yakhe uMahuzu ukuba iyohlasela ibulale uNomvula kodwa
       kwashona yona engozini yemoto nabangani bayo uMsonteni noMchitheni,
       Wacishe washona naye uMaHadebe ngemuva kokuzama okwesibili ukudlisa
       uNomvula noMaNdelu ushevu kwadla yena samjuqa isisu.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu                   akhombisa   izinqumo     kanye
nemiphumela yazo ukuphendula umbuzo).

Isiphetho (uvo lohlolwayo)
Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo wokuthi akukuhle ukuthanda imali
ngokweqile ngoba kungaba nemiphumela engemihle kithina nakwabanye abantu.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, bakhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo).                                                                                         [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

13.1      Isimo senhlalo sihle.√ UChule ujabule uma ebona uNomvula ejabulela umuzi
          wakhe omuhle sengathi kukwamlungu wakhe/kukwaDicey.√                                    (2)

13.2      Ukubona ukuthi uNomvula akaboni ukuthi usesezingeni lezinjinga√ futhi
          usengaziqashela isisebenzi uma ethanda.√                                                (2)

13.3      UMchitheni noMsonteni babehlasele uNomvula kodwa bangaphumelela
          ngoba uNomvula walwa nabo.√ Kwaqhamuka uChule wamlamulela
          ezigebengwini.√ UChule wathumela uDaffo owazenza iphoyisa wabopha
          uGenyeza ukuze angabi isiphazamiso sokuthi athathe uNomvula lokho
          kwagcina ngokuba avume ukuhamba noChule.√                                               (3)

13.4      Umlandi usitshela ngemizwa yokujabula kwabalingiswa njengoba uChule
          noNomvula bechwathika bebuka umuzi kaChule.√ Aphinde asitshele
          ngobuhle bomuzi kaChule owawunokhaphethe ocwilisa izinyawo.√ Usitshela
          ngomsebenzi wasendlini kaChule uNtombi Zwane.√
          (Nezinye izimpendulo ziyokwamukeleka)                                                   (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                               Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               15                               DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

13.5      Umbhali ugqamisa ukuhlalisana kahle komphakathi kanye nobuntu ababa
          nabo njengomakhelwane√ njengoba UMaSikhakhane wezwa uMaHadebe
          ekhuluma noMaNkwanyana mayelana nomuthi wediphi owawuzolandwa
          uMaHadebe ukuze abulale uMaNdelu.√ UMaSikhakhane wakwazi
          ukuthumela ingane ukuba iyotshela uMaNdelu ukuthi makangadli lutho
          alunikwayo ngalolo suku.√                                                          (3)

13.6      Wawungaba mubi, uGenyeza wayengagcina engabuyelananga noNomvula
          ngoba umculo wawungeke ufinyelele kuChule njengoba wagcina uxabanise
          uChule noNomvula.√ Wayengagcina eshade nomuntu angamthandi ngoba
          inhliziyo yakhe yayiselokhu ikuNomvula√ futhi wayengeke agcine eyisigwili.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)

                                               NOMA

          Wawungaba muhle, uGenyeza wayezoqhubeka nokusebenza emakhishini√
          adlale isiginci sakhe ajabulise abangani bakhe√. Wayezohlalela ethembeni
          lokuthi uMirriam wayezobuya ngelinye ilanga baqhubeke nothando lwabo. √
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                   (3)

13.7      Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi ubaba wekhaya uyahlonishwa
          akaphazanyiswa uma esakhuluma nomunye umuntu √ njengoba uMeyili
          wayephazanyiswa nguMaHadebe uma ekhuluma noMaNdelu lokho kwadala
          ukuthi uMeyili acasuke athethise uMaHadebe.√                                       (2)

13.8      Simveza njengomlingiswa onomona nongakwazanga ukuzwela udadewabo
          ngenxa yokuthanda imali√ njengoba enza ubugebengu nabangani bakhe
          bokuthi baye komdlisa umuthi ayewunikwe unina uMaHadebe.√                          (2)

13.9      Samukelekile ngoba kwasekukuningi okubi uDaffo ayemenze khona efuna
          ukumbulala ehlangene noChule√ njengoba engagcinanga ngokuhlukumeza
          yena kuphela wabophisa ngisho uGenyeza ezenza iphoyisa.√

                                               NOMA

          Akwamukelekile ngoba kwakufanele uma exolisa uDaffo ngezenzo zakhe
          ezimbi amxolele√ njengoba wayeseboshiwe esegwetshelwe wonke
          amaphutha akhe.√                                                                   (2)

13.10     Indikimba yale noveli umcebo kanti la mazwi asho ukuthi ukuhlakanipha
          akukho ebaleni lomuntu kepha kumele usebenzise ingqondo ukuze uthole
          izinto.√ UChule uqhoshela uNomvula ngomcebo anawo awuthola
          ngokusebenzisa ingqondo okwenza waba nendlu enhle efana neyabelungu√
          lokhu kuyayigqamisa indikimba yomcebo ngoba konke anakho uChule
          ukuthole ngokusebenzisa ingqondo.√                                                 (3)
                                                                                             [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               16                            DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

QAPHELA:
•  Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
   ngokwamaphuzu.
•  Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
   ekudluliseni umyalezo ubhekiswe kubalingiswa abanikeziwe.
•  Ukuma kwempendulo yombuzo omude:

      o   Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali
          ekudluliseni umyalezo.
      o   Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe abuye asekele umyalezo nomphumela
          kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
      o   Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
          nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo kule noveli.

ISINGENISO

Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukungabi nesimilo esihle
kungaba nemiphumela engemihle empilweni yethu neyabanye abantu.

Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.

UMZIMBA
UDumazile
      Ukungabi nesimilo esihle kukaDumazile esemncane noma eseganile kwadala le
      miphumela engemihle elandelayo:
•     Ukuqoma uthisha uMoloi ebe eyingane yesikole okwaba nomphumela
      wokukhulelwa ingane kaMoloi nokuxabana noMisi Hlophe bebanga uMoloi
•     Ukuxoshwa kukaDumazile esikoleni kunomphumela omubi ngoba kugcina
      kuxabanise abazali bakhe.
•     Ukuqoma uSithole ngemuva kokuxoshwa nguMaNzimande emzini kaSithole
      kwagcina kunomphumela wokukhulelwa ingane kaSithole.
•     Ukuhlela isu lokushisa isitolo sikaSithole kwaba nomphumela wokuthi uSithole
      agcine esehlupheka ngoba umshwalense wala ukusikhokhela.
•     Ukuba nobudlelwano bezocansi noMthovovo, nokubuyelana noMoloi noSithole
      kwaba nomphumela wokuxabana nomyeni wakhe uMtalaselwa waze wamshaya,
      izingane zakhe zasala zodwa uLerato waphuma nasesikoleni.
•     Ukubuyelana kukaDumazile noyise bezingane zakhe kwaba nomphumela
      wokugcina etheleleke ngegciwane lesandulelangculazi alidlulisela kumyeni
      wakhe uMtalaselwa. Kwatheleleka noMaNzimande bagcina bebulewe isifo
      sengculazi bonke.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               17                             DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMoloi
      Ukungaziphathi kahle kukaMoloi ebe enguthisha futhi eganiwe kwadala le
      miphumela engemihle elandelayo:
•     Ukushela uDumazile eyingane yesikole ebe eganiwe futhi enomntwana noMisi
      Hlophe ofundisa kuso lesi sikole kwaba nomphumela wokuba agcine exoshiwe
      uMoloi emsebenzini wamiswa iminyaka emihlanu engaqashwa nguHulumeni.
•     Ukubuyelana noDumazile kanti uDumazile usegane uZuma kwaba nomphumela
      wokulwa noSithole ngoba beficane emzini kaSithole bebanga uDumazile.

USithole
      Ukungaziphathi kahle kukaSithole ebe eganiwe kwadala le miphumela engemihle
      elandelayo:
•     Ukwehluleka ukuqonywa uDumazile ngemuva kokumeshela kwaba nomphumela
      wokulanda inyanga ukuze amfake intando kwagcina kumxabanise nomkakhe
      uMaNzimande.
•     Ukuthengela uDumazile umuzi kwaba nomphumela wokuthi uDumazile agcine
      esefaka uMoloi uyise kaLerato kuwo. USithole wazithola eselwa noMoloi ngenxa
      yalesi senzo sikaDumazile. Wahlala noMtalaselwa kuwo owayengumyeni wakhe,
      uMtalaselwa wagcina eseshaye uDumazile ngenxa yokufaka uSithole emzini
      wakhe.
•     Ukuthengela uDumazile imoto ashayisa ngayo uDumazile engenazo izincwadi
      zokushayela futhi ingenawo umshwalense kwaba nomphumela wokuthi uSithole
      angene ezikweletini agcine ngokuboshwa.

UMaNzimande
•     Ukukholelwa kukaMaNzimande amahebezi ayelethwe nguLizzy mayelana
      nokuthandana kukaSithole noDumazile. Lokho kugcine uMaNzimande ehilizisana
      noSithole ethi makuxoshwe uDumazile emzini wabo.
•     Kwabuye kwaholela ukuba uSithole aqhubeke nokuthandana noDumazile aze
      ayomakhela umuzi eMlazi.

(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa izinqumo kanye
nemiphumela yazo.ukuphendula umbuzo).

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)

Umbhali uphumelele ukudlulisa umyalezo nemiphumela yokuba nesimilo esingesihle
kule noveli esebenzisa amaphuzu angenhla. Nathi sifundile ukuthi ukungabi nesimilo
esihle kungaba nemiphumela engemihle empilweni yethu neyabanye abantu.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo).                                                                                  [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               18                            DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUNJALO-KE – MJ Wanda
15.1      Isimo senhlalo asisihle.√ Unina kaDumazile ubonisa uDumazile
          ngokubaluleka kokusetshenziswa komuthi ngabantu aphinde ameluleke naye
          ngokuwusebenzisa ukuze avikeleke emsebenizini wakhe.√                           (2)
15.2      Ukuzwa ukuthi uma engayisebenzisi imithi angagcina enesigcwagcwa√ futhi
          aphelelwe umsebenzi.√                                                           (2)
15.3      UDumazile emuva kokuba esebelethile wathola umsebenzi kwaSithole ukuze
          ondle ingane yakhe.√ ULizzy watshela uMaNzimande ukuthi uDumazile
          uphathiswa okukamedemu nguSithole.√ UDumazile wagcina ngokuba
          axoshwe kwaMaNzimande wahlala esitolo.√                                         (3)
15.4      Umlandi usitshela ngemizwa yokukhathazeka kwabalingiswa njengoba
          uDumazile ethuswa udaba lokulahlekelwa umsebenzi.√ Aphinde asitshele
          ngeziyalo zikanina kaDumazilemayelana nokusebenzisa umuthi njengoba
          wayenenkinga emsebenzini.√ Usitshela ngokwenzekayo njengoba echazile
          ukuthi uDumazile akamoshanga sikhathi waya kwaMakhwashube ukuyofuna
          imithi ukuze avikeleke.√
          (Nezinye izimpendulo ziyokwamukeleka)                                           (3)
15.5      Umbhali ugqamisa ukuthi abantu abasebenzela abanye abantu ababi
          nobuntu, kuba lula ukuba bahlangane ngomqashi wabo bese becekela impilo
          yakhe phansi√njengoba uMthovovo noDumazile benze itulo lokutshontsha
          esitolo sikaSithole bese beshisa isitolo ukuvala ubufakazi bathembisana
          ukucazelana imali eyayizotholakala uma konke kuhambe kahle.√√                   (3)
15.6      Kwakungaba kuhle, uMtalaselwa wayengeke atheleleke kalula ngegciwane
          lengculazi.√ Wayengaqhubeka ahlale kubo nentombazane ayesethandane
          nayo isikhathi eside futhi kube nokuzwana phakathi kukamakoti wakhe
          nomama wakhe.√ Wayengeke athole ukuphoxeka ngenxa yodaba
          olwaphuma emsakazweni lokulwa kobaba bezingane zikaDumazile emzini
          wakhe. √                                                                        (3)
15.7      Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi akulula ukukhulisa izingane ezinobaba
          abahlukene√ ngoba zihlala ngokuqhoshelana njengoba uLerato
          benoMtholephi babenakho ukudelelana ngobaba babo ababengaphili impilo
          efanayo.√                                                                       (2)
15.8      Simveza njengomlingiswa onesikhwele/ongavuthiwe ngokomqondo
          nothathela izinto phezulu√ njengoba wakwazi ukuqonda uDumazile wambuza
          ngokuthandana kwakhe noMoloi. Waphinde wamtshela nokuthi futhi ngeke
          amfundise.√                                                                     (2)
15.9      Samukelekile ngoba wayengahlukanisanga noMaNzimande nakuba
          wayemshiyile wayohlala noDumazile futhi kwakusewumuzi wakhe.√√
                                               NOMA
          Asamukelekile ngoba kwakufanele azifunele enye indawo yokuhlala njengoba
          ayemshiyile uMaNzimande nezingane behlupheka okwagcina kwenze
          uMaNzimande ayofuna umsebenzi emakhishini.√√                                    (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               19                            DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

15.10     Indikimba yale noveli imayelana nesimilo esixegayo kanti la mazwi
          anokujeqeza emuva ngoba unina kaDumazile ukhumbula indlela
          ababephatheke kabi ngayo ngenkathi uDumazile efika nesisu ngenxa yokuthi
          wayekhuleliswe nguthisha uMoloi yena ebe eyingane yesikole.√ Ngakho-ke la
          mazwi ayayigqamisa indikimba yesimilo ngokuthi uDumazile kunezinsolo
          zokuthi uthandana nomnikazi wesitolo uSithole okungagcina naye
          emkhulelisile√ baphinde baphatheke kabi abazali.√                               (3)
                                                                                          [25]

UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
QAPHELA:
• Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi
  ngokwamaphuzu.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali
  ekudluliseni umyalezo ubhekiswe kubalingiswa abanikeziwe.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali
     ekudluliseni umyalezo.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo
     nomphumela kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli.
     o Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana
     nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli.

ISINGENISO
Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo
esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose
ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukungawazisi umndeni
wakho kuba nemiphumela engemihle empilweni yakho.
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo
kule noveli.

UMZIMBA
UBafana
Ukuba yisifundiswa kukaBafana kwenza ukuba uBafana awubukele phansi/angawazisi
umndeni wakhe. La maphuzu alandelayo akhombisa izinto ezenziwa uBafana
ukungawunakekeli umndeni wakhe:
• UBafana uxosha umalume wakhe kabuhlungu uma ezocelela izingane zikaLinono
   indawo yokuhlala.
• Ukungazwani kukaBafana noPoppie kwenza u-Euthenasia eqe ekhaya.
• UBafana akanasikhathi sezingane zakhe.
• UBafana uba nomona ngokuzithuthukisa kukaPoppie ngokufunda umtshela
   nokuthi akayeke ukufunda.
• Ukuhluleka kukaBafana ukubhekana nezinkinga zasemzini wakhe kwamenza
   walifulathela ikhaya.
   Umphumela wokungawazisi umndeni empilweni kaBafana:

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               20                             DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

•   Udlala izingane zikamasihlalisane wakhe uMaMthunzi, uPrisca ushayisa imoto
    yakhe futhi uMgwazeni uthembisa ukumbulala. Wagcina nakhona ehambile waya
    KwaMashu.
•   UBafana KwaMashu uba yisimba sethwasa uMaMsibi.
•   UBafana ulimaza imoto kaSibeko okwenza ukuba uMaMsibi anqume ukuthi
    makahambe ayofuna umndeni wakhe ukuze kuphele la mabhadi amlandelayo
    uBafana.
•   UBafana unquma ukuphindela kubo eMpaphala emuva kokuhamba isikhathi eside
    ukuze ayoxolisa kumalume wakhe uCele.

UPoppie

•   UPoppie unqaba ukwamukela izingane zikaLinono kwala noma ozakwabo
    emsebenzini bemncenga ukuthi azithathe.
•   UPoppie uma eshayelwa ucingo uHlanganisani efuna ukumazisa ngo-Euthenasia
    akamemukeli kahle njengelunga lomndeni.
•   UPoppie uthengela u-Euthenasia imoto ngaphandle kokubonisana noBafana.
•   UPoppie ukhombisa ukuba nomona ngoHlanganisani no-Uzithelile ngoba
    bekhombisa ikhono eliphezulu emqhudelwaneni wokugijima. Ucabanga
    nokubathakatha.
    Umphumela wakungawazisi umndeni empilweni kaPoppie:
•   UPoppie ushiywa umyeni wakhe uBafana.
•   UPoppie uyawa ugcina esehamba ngodondolo, engasahambeli phezulu,
    okwakungenzeka ukuthi wayeshaywa abaphansi ngoba engazimukelanga izingane
    zikaLinono ekubeni engumakoti kwaNgubane.

(Umfundi angasebenzisa namanye amaphuzu ukuphendula umbuzo.)

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)

Umbhali uphumelele ukudlulisa umyalezo wokuthi, 'ukungawazisi umndeni wakho
kuba nemiphumela engemihle. Nathi sifundile ukuthi ukuziphakamisa kukaBafana
noPoppie nokungawuthandi umndeni kungaba nemiphumela engemihle empilweni
yethu neyabanye abantu.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)                                                                                 [25]

UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE)

IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

17.1      Isimo senhlalo asisihle.√ UHlanganisani akavumelani nesenzo
          sikaVikizitha/Euthenasia sokweqa ekhaya/sokuhamba engabazisile abazali
          ngoba lokho kubonisa ubugwala.√                                                 (2)

17.2      Yingoba uMaMthimkhulu wayethi akasheshise akhulume ngoba yena
          akanasikhathi sakhe kanti uHlanganisani wayefuna ukumazisa ngoVikizitha/
          Euthenasia.√                                                                    (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2               21                             DBE/2018
                                       SCE – Imemorandamu

17.3      U-Euthenasia watshontsha imoto ka-Miss Hawkins okwaholela ekutheni
          uBafana bangaboni ngeso linye.√ UMaXakushe watshela uBafana ukuthi u-
          Euthenasia wayetshontsha imali yakhe aye kade emcela ukuthi ayiposele
          ekhaya.√ UBafana waxoxa no-Euthy mayelana nezimpahla zokugqoka kanye
          nesenzo sokutshontsha imali kaMaXakushe lokho kwagcina ekuholeleni
          ukuthi uEuthy eqe ekhaya.√                                                       (3)
17.4      Umlandi usitshela ngemizwa yokukhathazeka kwabalingiswa njengoba
          uHlanganisani ebuza ngokudumala ukuthi u-Euthenasia ubazisile yini abazali
          bakhe ukuthi uza Eshowe.√ UHlanganisani beno-Euthenasia bayahamba
          bayoshayela uMaMthimkhulu ucingo esigxotsheni.√ UHlanganisani
          wayephendula uMaMthimkhulu ngomoya ophansi lokho okwakukhombisa
          ukuthi uHlanganisani ungumntwana ohloniphayo/okhathazekile ngo-
          Euthenasia.
          (Nezinye izimpendulo ziyokwamukeleka)                                            (3)
17.5      Umbhali usicacisela ukuthi kwesinye isikhathi kuke kube khona ukungenelela
          kwedlozi ukuze kube khona ukusizakala kumuntu√ uMaMsibi njengethwasa
          wabona ukuthi kukhona okungahambi kahle empilweni kaBafana.√ Watshela
          uBafana ukuthi akahambe ayobuyisana nomndeni wakhe njengoba agcina
          ebuyele kubo eMpaphala bamemukela isimo saphinde saba sihle.√/Inhloso
          yombhali ukusivezela izinga likaNgubane elase lehle ngayo.√ Inhlupheko
          yamenza wayohlala emzini wethwasa√ wagcina esenza imisebenzi
          ayengayicabangi ukuthi wayengayenza empilweni yakhe.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo.)                                                (3)
17.6      Wawungaba mubi ngoba wayengamiswa esikoleni okwesikhashana bese
          edlulwa ezinye izifundo.√ Wayengagcina engene ebugebengwini aqhubeke
          nokuthatha/antshontshe izimoto bese egcina ngokuboshwa.√
          Wayengantshontsha imali yabazali bakhe futhi aphinde ahambe nasekhaya
          angaziwa ukuthi washonaphi.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                 (3)
17.7      Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi abantu uma beganene mababe nakho
          ukubonisana ngaphambi kokuba benze izinto√ njengoba uMaMthimkhulu
          athengela izingane imoto engavumelananga/engabonisananga noNgubane
          okwenza ukuba inhlalo ingabe isaba yinhle phakathi kwabo bobabili.√              (2)
17.8      Simveza njengomlingiswa okhaliphile nokhathalele umphakathi wangakubo√
          njengoba wayeka ukwenza umsebenzi ayewufundela phesheya waqoma
          ukuthuthukisa umphakathi wangakubo kwezolimo ukuze bangaphinde
          bahlupheke/balambe.√                                                             (2)
17.9      Asamukelekile ngoba uMgwazeni uyingane kuBafana kumele amhloniphe
          njengoba wayesazwana nomama wakhe.√ UMgwazeni wanquma ukuvuna
          uPrisca waze wafaka nomoya omubi wokuthi uBafana akasule icala
          ngaphandle kwalokho wayezombulala.√                                              (2)
17.10     Indikimba yale noveli imayelana nokubaluleka komndeni kanti la mazwi asho
          ukuthi uPoppie akanayo indlela ekhombisa ukubaluleka komndeni/ubuntu
          uma ekhuluma noHlanganisani ocingweni.√ Ngakho-ke la mazwi
          ayayigqamisa indikimba ngokuthi uPoppie wayevele engazithandi/
          engazamukeli izingane zikaLinono√ njengoba wayengenandaba nomndeni
          ayeganele kuwo.√                                                                 (3)
                                                                                           [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2018-memo/a7be6a2f-9110-4721-9ec2-56a99a476b16) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2018-memo/6b878934-494e-4c65-950f-4a416eed91f7) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2018-final-memo/9c189541-96e2-4884-a352-f7bfe4ea407b) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-feb-march-2018-memo/2ab38072-f157-47bb-a68a-04fc060e5697) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isizulu/ea19b2db-c90c-47a4-8a56-6181b4e90aee) — isiZulu HL · Memo · 2024 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2023-mg/c858169f-d296-4f91-9182-d13b2a0e8bca) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
